(Эвел – 2026-йисан 37-нумрада)

Умар ибн аль-Хаттаба  (Аллагь рази хьурай вичелай) суьгьбетзавай: «Са сеферда чун Аллагьдин Расулдин (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) патав ацукьнавай. И чIавуз чи патав лацу парталар алай, чIулав чIарар авай кас атана. Ам сеферда авайдаз ухшар тушир, я чакай садазни и кас вуж ятIа чизвачир. Ам Пайгъамбардин (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) къаншарда ацукьна, вичин метIер адан метIера акIурна, капашар  ютуррал эцигна, лагьана: «Я Мугьаммад! Суьгьбет ая заз Исламдикай». Аллагьдин Расулди (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) лагьана: «Ислам – им вуна шагьидвал авун я: Аллагьдилай гъейри, (вичиз ибадат авуниз лайихлу тир) маса иллагьи авачирди ва Мугьаммад (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) Аллагьдин Расул тирди, капI авун, закат гун, Рамазандин вацра сив хуьн, мумкинвал аватIа, гьаждал фин шартI тирди тестикьарун». «Дуьз я», – лагьана итимди. Чун ада сифте Пайгъамбардиз (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) суал гунал, гуьгъуьнлай адан гафарин гьахълувал тестикьарунал тажуб хьана.

Ахпа ада лагьана: «Суьгьбет ая заз имандикай». Пайгъамбарди (Аллагьдин­ патай салават ва салам хьуй ви­чиз)­­ ­лагьана: «Вуна иман гъун лазим я Ал­лагь­дихъ, Адан малаикрихъ, Адан ктабрихъ­. ­ Адан расулрихъ ва Эхиримжи йи­къахъ­­, (гьакIни) иман гъана кIанда кьа­дар­-кьисметдихъ, адан хъсанвални, писвални кваз». «Дуьз я», – лагьана итимди.

Гуьгъуьнлай ада лагьана: «Суьгьбет­ ая заз «игьсандикай». Пайгъамбарди­ (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) лагьана: «Вуна Аллагьдиз а къайдада ибадат авуна кIанда хьи, гуя ваз Ам аквазва. Эгер ваз аквазвачтIа, гьакъикъатда Адаз вун аквазва».

«Суьгьбет ая заз Сятиникай (Къияматдин йикъакай)», – лагьана а инсанди. Пайгъамбарди (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) ихьтин жаваб хгана: «Нивай хабар кьазватIа, адаз хабар кьазвайдалай гзаф чизвач».

Атай касди давамар хъувуна: «АкI ятIа, суьгьбет ая заз адан лишанрикай». «ЛукI тир руша ханум хада, кIвачел алачир, кьецIил ва кесиб чубанри кьакьан дараматар эцигунин карда акъажунарда», – жаваб гана Пайгъамбарди (Аллагьдин патай салават ва салам хьурай вичиз).

Ахпа а инсан хъфена. Зун са кьадар вахтунда текдиз амукьна (яни Пайгъамбардикай (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) яргъа хьана ва пуд йикъалай гуьруьшмиш хъхьана). А чIавуз ада завай хабар кьуна: «Я Умар, заз суалар гайи кас ваз вуж ятIа чидани?». За жаваб хгана: «Аллагьдиз ва Адан Расулдиз и кар хъсандиз чида». Пайгъамбарди (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) лагьана: «Гьакъикъатда, ам Жибрил я, ам куь патав, квез куь дин чирун патал атана»». (Муслим)

И гьадисдай аквазвайвал, исламдиз вад дестек ава. Алимри къейдзавайвал, исламдиз пуд асул ава:

шагьидвал авун: «Ля илягьа илла-лЛагь»;

шагьидвал авун: «Мугьаммад расулаллагь»;

диндал амал авун, яни капI авун, закат гун, сив хуьн, гьаждал фин.

И гьадисда чпин метлеб чIехи тирвиляй кьуд амал къалурнава. ГьакIни и амалар къалурунихъ мад са себеб ава. Диндал амал авун тек са шагьидвилин гафар лугьуналди сергьятламиш жезвач. Шагьа­датдин келимайра авай гафарал амал авун, абурун мана тестикьарун важиблу я.

Винидихъ чна исламдиз пуд асул авайдакай хабар ганва. Гила чна абурукай гьар садаз баянар гуда.

Сад лагьай асул: шагьидвал авун – «Ля илягьа илла-лЛагь».

Шагьидвал авунихъ исламда са шумуд мана ава: тайин кардикай чирвал, инанмишвал хьун, тестикьарун, а кар малумарун, адакай хабар гун, адаз баянар гун. Шагьидвалзавай касди вичиз чирвал авай кардикай хабар гузва. Шагьидвалзавай касдивай гафаралди ва я краралди хабар, баян гуз жеда. Мисал яз, Къуръанда лагьанва (9-сура, 17-аят, мана):

«Виже къведач (ихтияр авач) Аллагьдин мискIинра мушрикьри иштиракна (абур кардик кутаз) – (гафаралдини краралди) чеб кафирар тирди шагьидвализ…»

«Иллагьи» гафунин мана:

Ам вичиз махлукьри ибадат, икрам ийи­дай шей, затI я, араб чIала адаз «маъбуд» лугьуда. Къейд ийин хьи, «маъбуд» кьве жуьре ава: дуьз ва чIуру. ЧIурудан мисал (45-сура, 23-аят, мана):

«(Ва) акунвани ваз (эй Пайгъамбар) вичиз илла́гьи яз - вичин гьевесар кьунвайди (гьевесрикай регьбер кьунвайди вичин крара)?!»

Дуьздан мисал (47-сура, 19-аят, ма­на)­:

«Ва (гьавиляй) чир хьухь ваз, бес, авач илла́гьи (ибадатдиз лайихлу тир), са Аллагьдилай гъейри …»

Дуьз мана и гьадисдани къалурнава: «...Вуна шагьидвал авун я: Аллагьдилай гъейри, (вичиз ибадат авуниз ла­йихлу тир) маса иллагьи авачирди...»

Тавгьиддин келимадин мана:

Винидихъ ганвай баяндиз килигна, чавай тавгьиддин (садилагьивал, едино­божие) келима лугьуз жеда: «Ашгьаду­ ан ля илагьа илла-лЛагь».  Адахъ ихьтин мана ава: гьакъикъатда заз чизва ва тестикьарзава, хиве кьазва, инанмиш я гьахъ иллагьи, чна ибадат авуниз лайихлу тир са Аллагь я. Жуван мецелди, краралди, жув дуьз тухуналди (жуван къилихралди) за а кар ачухзава ва адакай малумарзава. (Тек са Аллагьдиз ибадат ийизва лагьайла, им акI лагьай чIал я хьи, яни тек са Адаз дуьаяр ийизва, тек са Адал «таваккул» (упование) ийизва, тек  са  Адан  буйругъар  кьилиз  акъудза­ва, къадагъайривай яргъа жезва ва икI мад).

Кьвед лагьай асул: шагьидвал авун «Мугьаммад расулюлЛагь»:

Адан мана ихьтинди я: Мугьаммад (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) Аллагьдин расул тирди тестикьарун, адакай чирвал хьун, адахъ кIевиз инанмиш хьун ва а кар гафаралдини краралди тестикьарун, малумарун, ачухарун! Гафаралди – келима шагьада лугьуз, краралди – вири кIвалахра, рахунра Пайгъам­бардилай (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз), ам Аллагьди хкянавай Пайгъамбар тирвиляй адаз табий хьана, чешне къачуз.

(КьатI ама)

Диндин алим Ямин гьажи Луткунви