И мукьвара республикадин информациядин майданра ихьтин хабар пайда хьана: Дагъустандин­ кьиблепатан районар икьван чIа­валди садрани тахьай хьтин бедбахтвилел ацалтнава – багълара­ ва салара авай кьван емишар-май­ваяр тергзавай зиянкар гьашарат тир пис ни галай шуьтруь шутI-пепе (мармардин шутI) ина кьадарсуз еке майданра чкIанва. Нетижада Мегьарамдхуьруьн, Дербент, СтIал Сулейманан, Табасаран ва Хив  районра арадал атанвай акьалтIай муракаб гьалар себеб яз, карантиндин шартIар кардик кутунва. Гьа са вахтунда агьалийри, фермерри  бегьердиз хьанвай зарар гьисабзава.

Иллаки четин гьалар Мегьарамдхуь­руьн районда, кьилди къа­чуртIа, Самурдин тамун къерехда авай хуьрера арадал атанва. Адет яз, инра хуьре­рин жемятди чпин участокра гьасилза­­вай яр-емишралди, шуьмягъралди­ кьил хуьзва. Амма и йисуз, гьайиф­ хьи, Бил­билхуьруьн-Къазмайрин, Тагьир­хуь­руьн-Къазмайрин, Хтун-Къаз­майрин, При­мор­ский поселокдин ва патарив гвай маса­ хуьрерин майишат­рин зегьметчияр багъларин ва саларин­ бегьердикай саки тамамдаказ магьрум хьана. Кар ана ава хьи, и хуьрерин мулкара шуьтруь шутIар пайда хьана пуд йисалай алатнава. Сифтедай ам кIва­лера-участокра тIимил-тIимил гьалтзавай. ЯтIани, агьалийри, гуьзлемиш тавур мугьманар яз,  кIва­лера чпиз мукар авунвай и гьашаратрилай наразивал-та­жубвал ийизвай, адахъ галаз женг чIуг­ваз алахъзавай. Са кьадар вахт алатайла, гзаф хьайи зиянкарри багълара авай бегьердиз таъсириз башламишна­. ИкI, алатай йисуз жемятдик еке къалабулух акатна: гьасилзавай емишрин-хвехверин дад дегиш ва кьадар тIимил хьана.  Къейд ийин, арадал атанвай татугай гьалдикай райондин талукь тир къуллугъризни инсанри­ датIана арзаяр ийизвай. Амма, гьайиф хьи, агакьай жаваб «гьарда вичин багъдин къайгъу ая» лагьай гафар хьана.

Гьа са вахтунда, йиса пуд сеферда артмиш жезвай и пепейрин кьадар, адахъ галаз активнидаказ женг чIугун тавунин нетижа яз,  иллаки гзаф хьана. ИкI, цIи винидихъ тIварар кьунвай хуьрера гатфарилай зулалди гьасилзавай гьич са жуьредин емишдин бегьерни вахчуз хьанач. «Эгер икьван чIавалди шуьмягърин тарцин хел юзурайла, адалай шуьмя­гъар авахьзавайтIа, гила авахьзавайбур анжах пепеяр я, чебни – зегьле фидай кьван гзаф кьадарда. Им лап еке зарар я халкьдиз. Чи хуьрерай, кIвалах авачиз, патарал куьч жезвай ксарин кьадар гьакIани йисалай-суз гзаф жезва. Хуьруьн майишатни­ кIватайла, чи патарин инсанри чпин кьил хуьн патал гьасилзавай шуьмягърин бегьерни терг хьайила, куьн иесияр хьурай чун?» - пашманвилелди къейдзава чкадин агьали Са­нията.

Гьа са вахтунда лежберри тагь­ки­марзава: эгер и месэла исятда амаз гьял тавуртIа, мукьвал вахтунда Дагъустанда мадни залан гьалар арадал къведа, регион тамамдаказ бегьердикай магьрум ­жеда. ГьикI хьи, и гьашаратдивай йикъа тахминан 2 километрдин мензил атIуз жезва, хабар гузва Россельхознадзордин Дагъустан Республикада авай управлениди.

«Мармардин шутI, дугъриданни, хуьруьн майишат патал еке хаталувал арадал гъизвай зиянкар я. РагъэкъечIдай патан Азиядай тир и гьашарат Россиядин мулкунал  2014-йисуз пайда хьана. Ада  300-далай гзаф жуьредин емишриз-майвайриз зарар гузва, абур тергзава. Россиядин гьавадин шартIара адаз тIебии душманар авач. Чими патарай тир ам патал Дагъустандин кьиблепатан мулкар асул гьисабдай къулайбур я. Гьава­яр мекьи хьайила,  мармардин шутI кьуьд акъуддай чими чкаяр жагъуриз алахъзава, гьа гьисабдай яз, яшайишдин кIвалерин къенез къвезва, пекерик, чарарик,­ хъиткьерра чуьнуьх жезва..», – къейдзава идарадин векилди. 

Зиянкар гьашаратдихъ галаз­ женг чIугун патал иллаки къулай вахт гатфар я – и чIавуз адан далудал алай къабух гьеле хъуьтуьлди яз амукьзава ва адавай дарманриз-химикатриз дурум гуз жезвач: чIехи хьайила шутIар химикатрив  фад вердиш жезва. Гьаниз килигна, абурухъ галаз женг чIугвадайла,  вири жуьредин къайдаяр ишлемишун меслятзава: химикатар, чартмаяр ва икI мад. Чими вахтунда мармардин шутI пуд сеферда арт­миш жезва: майдилай июндалди, июндилай августдалди ва августдилай октябр­далди. Гьа и вахтунда абурухъ галаз кIевелай женгни чIугун лазим я. 

Управлениди къейдзавайвал, «Набататрин карантиндин гьакъиндай» ФЗ-дин бинедаллаз, зиянкар гьашаратрихъ галаз женг чIу­гунин серенжемар агьалийрин  ва я карханайрин гьисабдай тамамарна кIанзава. ИкI, Мегьарамд­хуь­руьн районда мармардин шутI­рахъ галаз женг  райондин ва хуьрерин администрацийрин ва  учас­токрин иесийрин саналди тир къуватралди кьиле тухвана кIанда. ГьакIни, идаради хабар­ гузвайвал, зиянкар гьашарат чукIунин чешмейрикай сад Мегьарамдхуьруьн райондин мулкунал алай  Самурдин там я – инай ам патарив гвай хуьрериз физва.

Хабар гузвайвал, Россельхознадзорди  Кьиблепатан Дагъустандин  муниципальный тешкилатрин администрацийриз, Самурдин тамухъанвилиз ва РД-дин тамарин майишатрин рекьяй Комитетдиз месэла гьялунин жигьетдай  тагькимардай чарар рекье тунва.

Мегьарамдхуьруьн райондин ад­ми­нистрацияди, 11-октябрди­лай­ башламишна, шегьре рекьин къерехра авай ва жемятди ишлемишзавай чкайриз дарманар хъичирунин, феромондин (нидалди желбдай) чартмаяр эцигунин кIвалах кьиле тухузва, чкайрин администрацияр гъавурда твазва, абурув лазим тир дарманар вугузва. Хъсан нетижа хьун патал и серенжемдик  вири санлай экечIун лазим я: арендаторар, чкадин агьалияр, хуьруьн майишатдин хилен пешекарар.

РД-дин хуьруьн майишатдин ва недай суьрсетдин министерст­води хабар гузвайвал,  идарадин къуллугъчийрини Мегьарамдхуьруьн райондин  векилрихъ галаз гъавурда тунин  кIвалах тухузва. Амай кьуд районда и кIвалахар кьиле тухунин гьакъиндай гьелелиг хабарар гузвач.

РД-дин Гьукуматди карантиндин гьалар малумарунал гъайи мес­э­ла гьялун патал  алимар желбнава­. ИкI, мармардин шутI мадни­ гегьеншдаказ чукIунин ва и карди республикадин хуьруьн ма­йи­шатдиз гун мумкин тир зарардин вилик пад кьун патал РД-дин Гьукуматдин Председателдин замест­итель Альберт Хасауова, РД-дин хуьруьн майишатдин ва недай суьрсетдин министр Иван Голубахъ галаз санал, РУДН-дин АТИ-дин Агробиотехнологийрин департаментдин профессор Тамара­ Астархановадин куьмекдикай менфят къачуна, Вирироссиядин набататрин карантиндин центрадин  (ФГУ «ВНИИКР») директордин заместитель Алексей Сафоновахъ галаз месля­тар авунва. Хабар гузвайвал, рес­публикадин Гьукуматди гьалар гуьзчивилик хуьзва.

Инсанар патал хаталуди яни и шутI? Ваъ, пешекаррин фикирдалди, инсандиз адакай зарар авач: ада хаталу азарар санай масаниз тухузвач. Анжах адахъ гзаф пис ни гала – ам ада вич душманрикай хуьн патал ишлемишзава. Гьаниз килигна, шутIрахъ галаз женг чIугвадайла, ам запун квай циз вегьин  ва ахпа, яргъаз акъудна, терг авун меслятзава. 

ГьакIни пешекарри малумарзавайвал, кьуьд мукьва жедайла гьашаратар кIвалера, чардахрик, гаражра,  кIарасра, тахтайрин  харайра, тевлейра чуьнуьх жеда. И чкаяр дикъетдивди ахтармиша, мумкинвал авай (и кардикай зарар авачир) чкайриз химикатар ягъайтIа хъсан я. Кьилинди: ихьтин дарманар-химикатар ишлемишдайла, хатасузвилин къайдаяр рикIелай ракъурмир!

Жасмина  Саидова