Фикирар лугьузва

Россияда 2026-йисуз картуфрин бегьер тахминан 1 миллион тонндин тIимил хьун мумкин я, амма суьрсетдин эксиквал (дефицит) экспертри вилив хуьзвач. Идакай «Агроэксперт» сайтда раижзава.

Росстатдин делилралди, 1-октябр­дин рекъемралди, Россиядин хуьруьн ма­­йи­шатдин тешкилатри ва фермервилин­ майи­шатри 5,15 миллион тонн картуфар­ кIватIна. Алатай йисан и муддатдив ге­къи­гайла, им 10,8 процентдин ва я 623 агъзур тонндин тIимил я.

Картуфрин союздин крар идара ийи­дай директор Алексей Красильникова­ «Агроэкспертдиз» хабар гайивал, бегьер кIватI хъувунин мярекатар гьеле акьалтI­навач: региондилай аслу яз, чуьл­лера 15-20 процент картуфар амазма.

Адан гафаралди, хуьруьн майишатдин министерстводи виликдай гайи 8 миллион тонндин прогноз мумкин я кьилиз акъатун. Амма бязи делилралди, бегьер 7,5 миллион тонндин дережада жеда. И кьадар, гьам кура-кура маса къачудайбурун, гьамни адакай продукция хкуддайбурун игьтияжар таъминарун патал тамамдиз без жезва.

2025-йисуз 8,5 миллион тонн картуфар кIватIна. Им саки 2023-йисан рекорддин кьадар я.  

Хуьруьн майшатдин министерствода и жигьетдай гьалар дурумлубур тирда­кай раижзава. Картуфралди жува-жув таъ­минарунин суьрсетдин хатасузвилин Доктринадин сергьятдин рекъем 95 процент яз тайинарнава. Къейдзавайвал, 2026-йисуз рекъем кьилиз акъудда. Алатай йисуз жува-жув таъминарунин кьадар 100,3 процентдив агакьна.

Раижзавайвал, бегьер агъуз аватуниз­ себеб хьайи кьилин делилрикай сад гьавадин шартIар я. Иллаки кьурагьвили чпихъ стIал-стIал яд гудай къурулушар авачир майишатриз таъсирна: абурукай бязибур садлагьана бегьердин кьадар агъуз аватунал расламиш хьана.

Алексей Красильникован гафаралди­, и хилен виридалайни гзаф зайиф чка алай девирдин гьамбарханаяр бес тахьун я. Продукциядин са кьадар пай пуч жезва ва я метягьдин ери квахьзава.

Виридалайни агъузбурукай сад

РФ-дин здравоохраненидин министр Михаил Мурашкодин гафаралди, Россия­да аялар онкологиядин начагъвилерикди­ кьинин жигьетдай тир рекъем дуьньяда ви­ридалайни агъузбурукай сад я. Идакай и ведомстводин телеграм-каналди хабар гузва.

Ада раижзавайвал, ихьтин нетижадив, жуьреба-жуьре делилар фикирда кьуна, къайдадик кутунвай (системный) кIва­лах кьиле тухунин нетижада агакьнава. Алай вахтунда Россияда 83 процент пациентар сагълам хъжезва.

Вилерин уьзуьррикай

Гельмгольцан тIварунихъ галай вилерин уьзуьррин НМИЦ-дин директор Владимир Нероева къейдзавай­вал, экуькъиравдин уьзуьрдикди (близорукость) Россиядин чIехи яшда авай гьар 3-4-лагьай агьали начагъ я. Идакай РФ-дин здравоохраненидин сайтда раижзава.

Къейдзавайвал, ВОЗ-дин делилралди, дуьньяда 2,2 миллиард касдихъ вилерихъ галаз алакъалу месэлаяр ава. Та­мамдиз экуьникай 45 миллион кас магьрум я. Вилерин виридалайни гзаф чкIанвай уьзуьр яргъа авай затI хъсандиз такунин на­чагъвал я.

Гьа са вахтунда къейдзавайвал, алай вахтунда са жерге начагъвилер агалкьунралди сагъарунин серенжемар кьиле тухузва.

Алай девирдин диагностикадин ва са­гъарунин серенжемрин методикайри эхиримжи 10 йисуз Россиядин чIехи яшда авай агьалийрин арада вилерин уьзуьрар себеб яз инвалид хьунин рекъем сифте яз 33 процентдин тIимилардай мумкинвал ганва, аялрин арада лагьайтIа – 28 процентдин.

Россияда вилериз экв такуникди инвалид хьунин асул себеб глаукома я. Рос­сия­да 1,3 миллиондилай гзаф инсанар и уьзуьрдикди начагъзава. Глаукома авайди вахтундамаз винел акъудуни, сагъару­нин серенжемар хъсандаказ кьиле тухуни ва гележегдани къайгъударвал (реа­билитация) авуни вилерин экв хуьдай мумкинвал гуда. Яшар 40-далай алатнавай ксари гьар йисуз вилерин къенепатан давление алцумна кIанда, глау­кома аваз хьайитIа, фадамаз чир же­дайвал.

Къейдзавайвал, Россиядин офтальмология алай девирдин дуьньядин агалкьунрихъ галаз кьазва, са жерге хилерай­ абурулай виликни алатнава. Чкадин оф­тальмологрихъ лап фад начагъ­ви­лер­ винел акъуддай мумкинвал таъ­ми­нарзавай­ диагностикадин технологияр ава. Оф­таль­­­мохирургри са кьадар вахтар идалай вилик чеб кьилиз акъу­диз тежедайбур яз гьисабзава агъур жуьредин операциярни ийизва.

Гьа са вахтунда раижзавайвал, ди­аг­­ностикадин ва хирургиядин алай де­вир­­дин технологияр гила неинки оф­таль­моло­гиядин анжах чIехи центрайра, гьакI хейлин регионрани ава. ИкI, гзаф регион­ра офтальмологрихъ ерилу пешекарвилин ва вини дережадин технологиядин куьмек гун патал вири мумкинвилер ава. Духтурри кIвалахда ишлемишзавай тадаракрин кьилдин жуьреяр Россияда акъудзава.

Раижзавайвал, вилерин экв хцидаказ хуьн анжах са духтурдин везифа туш, и кар пациентдин вичин хивени ава.

Пешекарди къейдзавайвал, вилерин уьзуьррин вилик пад атIудай чараяр (профилактика) патал метлеблу я:

– дуьз къайдада тIуьн, незвай затIар менфятлубур, витаминар ва микроэлементар квайбур хьун;

– вилерал пар акьалт тавун патал ре­жимдал амал авун (компьютердихъ кIва­лахдайла, гьар 1,5 сятдилай ял ягъа, гьар юкъуз вилерин гиманстика ая);

– диспансеризация, вахтундамаз оф­тальмологдиз лугьун, адан меслятрал амал авун.

Баян гана

Бязи СМИ-ра чIканвай автомобилрин­ кудайдан къимет, ам къецепатан уьл­квей­рай гъидайла акъатзавай харжийриз килигна, са тIимил хкаж хьун мумкин я лугьудай хабардиз РФ-дин энергетикадин министерстводи баян гана. Идакай и ведомстводин сайтда раижзава.

Чешмеди къейдзавайвал, РФ-дин къенепатан базарда импортдин бензин­дин кьадар са акьван гзаф туширди яз амукьзава, адахъ авай игьтияж тIимил жезва. И кьадарди Россияда кудайдан тIа­лабунинни теклифдин сад-садав кьадайвал (баланс) хуьдай мумкинвал гузва, адавай метягьдин юкьван гьисабдин къиметдиз виле акьадай хьтин таъсир ийиз жезвач.

Гьа са вахтунда чешмеди къейдзавайвал, гьялдай (нефтеперерабатывающие) заводар ремонтрилай кьулухъ кардик кухтун себеб яз ва кудайди тIимил ишлемишдай сезон тирвиляй алай вахтунда базарда и метягь гзаф хьанвайди­ аквазва. И делилди адан къимет агъуз аватунал гъизва. ИкI, Росстатдин делилралди, 2026-йисан 13-октябрдилай 19-октябр­далди бензиндин къимет тахминан 0,7 процентдин ва я 64 кепекдин агъуз аватна, дизелдин къимет – 9 кепекдин.

Гьазурайди – Муса  Агьмедов