(Эвел - 2023-йисан 45-50-нумрайра, 2024­-­йисан 2-9, 14-15, 19-20, 22-33, 35-40, 47, 48-нумрайра, 2025-йисан 2, 7, 13-15, 17-19, 21-24, 27, 31-34, 43-47-нум­райра, 2026-йисан - 11-17, 29-нумрайра)

ЧIехи лишанар:

4, 5, 6. Пуд «хусуф» (чил пад хьана, къенез аватун)

Пайгъамбарди (къуй Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) хабар ганвай Къияматдин югъ мукьва хьунин чIехи лишанрик чпихъай инсанриз кичIе жедай ва виридаз екедаказ таъсирдай чIехи пуд «хусуф» (чил пад хьана, туькьуьнун) акатзава.

«Хусуф» гафунин мана кIватун, чиляй пад акъа­тун, виликдай адан винел алаз хьайи вири затIар кIаник акатун я. Виликдайни хьана ва гилани жезва, чил пад хьана, туькьуьнай дуьшуьшар, амма абур, чпин гужлувилелни кьадардал гьалтайла, гьар жуьре я.

Анжах гьадисра къейднавай «хусуфар» – абурухъ кьетIен метлеб ава ва абурукай хабарар гегьенш жеда­.

Лагьана кIанда, гьадисра къейднавай ва чеб Къия­матдин йикъан чIехи лишанрик акатзавай пуд «хусуф» эхирзаманада кьиле фида. И кар гзаф пак кхьинра (Къуръанда ва Суннада) къалурнава.

«Хусуфрин» гьакъиндай атанвай гьадисар:

Гьузейфа ибн Усейда аль-Гъифариди (къуй адалай Аллагь рази хьурай) агакьарнава: «Чна сада-садан рикIел гъидайла, Пайгъамбар (къуй Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) чи патав атана ва хабар кьуна (мана):

«Куьне вуч рикIел хкизва?».

Инсанри жаваб гана: «Чна Къияматдин югъ рикIел хкизва». Ада лагьана (мана):

«Гьакъикъатда, квез адал къведалди цIуд керемат такунмаз, ам алукьдач». Ахпа ада къейдна (мана):

«Гум, ад-Дажжал, ад-Дабба, рагъакIидай патай рагъ экъечIун, Иса ибн Марьям (Аллагьдин салам хьурай вичиз) хтун, Ажижал-Мажиж, пуд «хусуф» – шаркь пата, рагъ­акIидай пата, Аравияда ва эхиримжиди Йеменда акъатдай ва инсанар магьшердиз чукурдай (гьалдай) цIай»1.

ЧIехи лишанар:

7. Гум (ад-Духан)

Къияматдин югъ мукьва хьуникай хабар гузвай лишанар гьар жуьрединбур я. Абурун арада чилихъ галаз алакъалубур ава – кIватунарни кьурагьвилер; инсанрихъ галаз алакъа авайбурни ава – мисал яз, дишегьлияр – гзаф, итимар тIимил хьун; эдебрихъ (ахлакьрихъ) галаз алакъалубур ава – мисал яз, явавал («зинавал»2) гегьенш хьун. ГьакIни цавухъ ва космосдихъ галаз алакъалубурни ава, абурук акатзава зурба гум пайда хьун…

– Гум лагьайла, макьсад вуч я?

– И лишан кьиле фенвани?

– Ам арадал атунин камаллу себеб вуч я?

Къияматдин йикъан лишанрикай и лишандин гьакъиндай асул (делил) я Сад тир Аллагьдин гафар (44-сура, 10-13-аятар, мана):
«Бес вилив хуьх (гуьзлемиша) вуна (эй Пайгъамбар, абуруни гуьзетрай) цавари ачух гум гъидай югъ (10)

Инсанар (михьиз) кIевдай; (ва лугьуда абуруз): «Им азиятлу азаб я!» (11)

(Ва абуру лугьуда): «Чи Рабби! Алуда чалай азаб - чун инанмишвалзавайбур я!» (12)

Гьинай жеда абуруз рикIел гъун (ва ибрет къачун) (абуруз азаб атайдалай кьулухъ) – (вични) дугъриданни, атанай­ абурун патав ачух расул (Мугьаммад пайгъамбар), – (13)».

Аятда раханвай гумадин мана-метлебдин гьа­къиндай алимрин арада фикиррин садвал тахьун, кьве фикир хьун:

1. Бязи алимри лагьанвайвал, ам къурайшвийрин кьилел атанвай кар я: лап четинвални каш – Пайгъамбарди (къуй Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз), абуру адан эвер гуниз жаваб тагайла, абуруз акси дуьа авур чIавуз хьайи. Абур, чпин вилер хкажиз, цавуз килигиз эгечIайла, абуруз акурди гум хьтин шей я – абур авай лап четин (шидад) гьалдиз килигна. Абдулла ибн Масъуда (къуй адалай Аллагь рази хьурай) икI гьисабзавай ва а карда адахъ галаз рази хьана сифте асирра хьайи алимрин са жемятни. Ибн Жабир атI-ТIабариди (къуй Аллагьдин регьимдик хьурай вич) и зенд амайбурулай якъинди яз гьисабна3.

Масрукъ ибн аль-Адждаъ табииндилай ихьтин гафар агакьарнава: «Чун Абдулла ибн Масъудахъ галаз ацукьнавай. Адан патав са инсан атана ва лагьана: «Я Абу Абдуррагьман! Са агьвалатар ахъай­завай касди ахъайзава ва я гьакI я лугьуз тестикьарзава – бес а лишан тир Гумади атана кафиррин чанар (нефесар) вахчуда ва иманлуйриз адакай зуьквем хьтин гьал жеда». Абдулла ажугълу хьана ацукьна ва лагьана: «Эй инсанар, Аллагьдихъай кичIе хьухь. Эгер квекай са низ ятIани са вуч ятIани чизватIа, къуй вуч чизватIа, гьам лугьурай, течирда лугьурай: «Аллагьдиз хъсандиз чида». Эгер квез са вуч ятIани чизвачтIа, квез «Аллагьдиз хъсандиз чида» лугьун хъсан я. Гьакъикъатда, Сад тир Аллагьди Вичин Пайгъамбардиз (къуй Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) лагьана (38-сура, 86-аят, мана):

«Лагь (эй Пайгъамбар – а мушрикьриз): «ТIа­лабзавач за квевай а кардихъ гьакъи ва туш зун авачиз, жува жувал а кар къачунвайбурукай (аксина, зун гьакъикъи пайгъамбар я – заз ракъурнавай вагьйдиз табий тир»».

Дугъриданни, Пайгъамбардиз (къуй Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) инсанри вичин эвер гун кьабул тийиз, кьулухъ элкъвез акур чIавуз, ада лагьана:

«Я Аллагь! Ирид, Юсуфан ирид хьиз»4».

Ада давамарна: «Абуруз кьурагьвилер хьана – вири шейэр терг авур, та гишинвиляй абуру хамар, лешер тIуьна5. Абурукай вуж хьайитIани цавуз килигай чIавуз адаз гумадиз ухшарди аквазвай»6.

Ибн Масъуда гьакIни лагьана: «Вад затI алатнава: «лизам» (алат тийидай жаза)7, румвияр8, жазадалди кьунин тегьер9, варз10 ва гум11».

2. Гзаф алимрин фикир сад хьанва – гум гьеле кьилиз акъат тавунвай, вилив хуьзвай мужизатрикай (лишанрикай) я ва ам Къияматдин йикъан вилик кьиле фида. Али ибн Аби ТIалиба, Ибн Аббаса ва Абу Саид аль-Худрийди (къуй абурулай Аллагь рази хьурай) гьа икI гьисабзавай.

Аль-Гьафиз Ибн Касира (къуй Аллагьдин регьимдик хьурай вич) и зенд амайбурулай дуьзди яз гьисабзавай ва чна винидихъ къейд авур гьадисар ада субутдин делилар яз гъизвай и аятдин гьакъиндай.
____________________________
1 Гьадис Муслима гъана.
2 «Зина» - прелюбодеяние.
3 Килиг: ат-Табари, «Тафсир», 11/228.
4 Тарихчийри къейднавайвал, Пайгъамбардиз (къуй Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) инсанрин кьулухъ элкъуьн акур чIавуз ада лагьана: «Я Аллагь, къуй абуруз Юсуфан каш авай ирид йис хьтин, ирид йис кьисмет хьурай». Абуруз ахьтин йис кьисмет хьана хьи, гьатта абур лешер, хамар, кIарабар тIуьниз мажбур хьана. Абу Суфьян ва бязи маса меккавияр адан патав атана ва лагьана: «Я Мугьаммад, вуна вун мергьямат яз ракъурнавайди яз гьисабзава. Гьакъикъатда ви халкь телеф жезва, вуна Аллагьдивай абурун патахъай тIалаба». Пайгъамбарди (къуй Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) дуьа авуна ва марф къвана. Инсанри гзаф марфар къунин патахъай арза авуна ва ада лагьана: «Я Аллагь, чал – ваъ, чи патарив». Цифер адалай анихъ фена ва марф адан патав гвай инсанрал къун давам хьана.
5 Яни Пайгъамбарди (къуй Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) Аллагьди абуруз Юсуфан (Аллагьдин салам хьурай вичиз) девирда Египетдин агьалийриз кьис­мет хьайи хьтин жаза гун патал дуьа авуна – бегьерсуз, каш авай, кьурагь, марфар авачир ирид йис, Сад тир Ал­лагьди лагьанвайвал, («Юсуф» сура, 47-48-аятар мана): «Ада лагьана: «Куьне ирид йисуз (галаз-галаз куь) адет тирвал тум (къуьл) цуз, – ва гвейи гвен (куьне – магьсулар) вичин суьн­буьлра (къуьлуьн кьилера, суьнбуьлра) тур (геждалди амукь­дайвал), са тIимилди квачиз куьне незвайдакай. (47) Ахпа, ада­лай кьулухъ четин ирид йис къведа – куьне гьабур патал гьа­зу­райди хънедай, куьне (суьрсет яз, тум яз) хуьз тунвай са тIи­мил кьванди квачиз (48)».
6 Гьадис аль-Бухарийди ва Муслима гъана.
7 Им Аллагьдин гафара лугьузвайди я («аль-Фуркъа́н» сура, 77-аят, мана): «…Бес (ада квез эверна, амма) куьне ам (Пайгъамбар, Къуръан) таб яз кьуна ва мукьвара а кар (таб яз кьун ва адай авай азаб) – квехъ гьамиша галайди (ахлат тийидайди) жеда». – Яни чарасуз тир жаза – кьулухъ хъфин тийидай ва гьар гьикI хьайитIани, алукьдай.
8 Им – Аллагьдин гафар къалурун я («Ар-Рум» сура, 1-3-аятар, мана): «Алиф, ля́м, ми́м. Румвияр* магълуб хьана (дяведа фар­сийрин кIаник акатна), (Арабриз) виридалайни мукьвал чилел (Шамда). Абуру (румвийри) чпел (фарсияр) гъалиб хьайидалай гуьгъуьниз, гъалибвал къахчуда».
9 Аллагьдин гафар къалурун («ад-Духа́н» сура, 16-аят, мана): «Чна (вири кафирар) зурба жазадалди кьадай Юкъуз - гьакъикъатда Чна интикъам къахчуда (абурулай)!» Зурба жазадалди кьадай гафари Бадрдин патав кьиле фейи дяве лишанламишзава.
10 Аллагьдин гафар къалурун («Аль-Къамар» сура, 1-аят, мана):
«Мукьвал хьанва (Къияматдин) Сят ва варз (кьве патал) пад хьана!» Варз кьве патал пай хьун 3-нумрадин гъвечIи лишандикай раханвай паюна къейднава.
11 Гьадис аль-Бухарийди ва Муслима гъана.

(КьатI ама. Мугьаммад ибн Абдуррагьман аль-Арифидин ктабдай, ­гьазурайди – диндин алим Ямин гьажи Луткунви. Материал, са бязи дегишвилер кухтуна, куьруь авуна гузва).