ЦIару верч

(Урусрин халкьдин махунин бинедаллаз)

Къарини къужа авай са хуьре,

КIвалахар ийиз, нез жими-журу.

Абурухъ авай аламат жуьре,

ТIвехвер алай са гъвечIи верч цIару.

Экуьнин кьиляй гьаятдин юкьвал

Акуна вечре язаваз къакъра.

Чебни атана, акъвазна мукьвал,

Кьведакни шадвал акатна пара.

ЦIаруда фена самарин юкьва

Вичиз къулай тир туькIуьрна чка.

Кьуьзуь ксарни акъвазна мукьва,

ЭкъечIна цIаруд, хана хьиз кака.

Кьуьзуьбур садра авуртIа килиг,

Чпин вилерин чеб хьанач чIалахъ.

Уьмуьрда такур идалай вилик

ЗатI акур къари физвай са къвалахъ!

Кака тушир гьа, тIехвер гьар жуьре

Алай са затI тир, къизилни кIараб.

Икьван иерди цIару тир вечре

Им вуч паталди ханатIа яраб?

Вахчуна тадиз тIехверин кака

Кьуьзуь ксари, такур аламат,

Къалурун патал халкьариз пака,

Эцигда кьацIал, хуьз кIанз саламат.

Хабар нивай гун? Хабар кьифревай,

Каш-мекь акуна, вил авай гъуьре.

Амма и кIвале са пис кац авай,

Йифизни юкъуз вил авай кьифре.

Кьиф экъечIзамаз тIеквендай вичин,

Кациз кIан хьана ам кьаз кьве пацал.

Кьифрез акурла чIулав кацин чин,

Зарб хкадарна кьакьан тир кьацIал!

Са жизви кьифрен галукь хьана тум,

Аватна чилел, хада кьван кака!

Кьуьзуь ксарай акъат хьана гум,

ТIал къекъвез хьана кIарабра-якIа!

Къужадай кIевиз акъатна гьарай,

Акьалдарда кьван хуьрни кваз кIвачел.

Кьуьзуь къариди, кьаз тахьай кьарай,

Авай кьван папар кIватIална вичел.

Зарафат тушир, аламат кака

Пуд салай хайи цIару тир вечре.

Вуч авурай кьван кесибри пака,

И кьадар зиян гайила кьифре?

− Вуч хьана? − лугьуз, кьурбуруз хабар

Къужади, ишез, гуз хьана жаваб:

− За квез вуч лугьун, азиз къуншияр,

Кака хана, чи рикIер я кабаб!

 − Кака тушир гьа, − ишехьна къари, −

КIалубдиз гуьрчег, тIехвер гьар жуьре.

ЧIалахъ жедачир такуна вири,

Ахьтин кака хач гьич садан вечре!

Садбуру лугьуз, садбуру гуз яб,

Хуьруьнбур вири акьалтна кIвачел.

Я итим хьанач, я и хуьре паб

ЧIугун тавурбур хажалат вичел.

Фекьидин рушан яд гъизвай къапар

Экъична чилел, хана хьиз кIарас.

Гьарайдин ванцел кIватI хьана папар

КIвалера авай итимар галаз.

Кьуьзуьбур авай кIвал хьана зурзаз,

На лугьуди, пис юзана чилер.

Варцин хилери чпи-чеб гатаз,

Халис кьеб хьтин эчIя жез кIвалер.

КIвалин ракIарар гелячиз цлахъ,

Рухварни юзаз, акъат хьана руг.

Гьаятра тарар алгъаз са къвалахъ,

Къати тир гару тунвай ина юг.

КIватIал хьанвай халкь, ругни авай кIвал

Акурла, ишез къарин къужа,

Вечре, атана гьаятдин юкьвал,

Гьарайна: − Куьне куьн твамир гужа!

Герексуз куьне твамир хуьре къал,

Мад хада за квез къизилдин кака!

Гузва за квез гаф, тевгьена яргъал,

Хан хъийида мад са чIехид пака!

_____________

Къе жедай кIвалах вегьей пакадал

Хтанач цIару верч мад какадал.

Сажидин  Саидгьасанов, ­Дагъустандин халкьдин шаир

__________________________________________________________________________

Ягъалмиш хьайи аялар

Дагъдин хуьрера са вахтара емиш гьатдачир. Рагарални чархарал багълар­ кутаз жедайди а девирдин инсанриз чизвачир. Лежбервилелни малдарвилел машгъул дагъвийриз мекьивилиз дурум гу­дай сортарикай хабар авачир. Емишар, физ, арандай гъидай.

Гьа ихьтин са девирда КьепIиррин хуьре, вацIун къерехдив гвай дуьзен чкадал алай кIвалерин патав, са касдиз багъ авай. Са кьадар йисарилай и багъдин иеси Бакудиз акъатда ва гьана, фялевал ийиз,­ яшамиш жеда.

Гьар зул атайла, ам хуьруьз хкведай, вичин кIвалел-йикъал кьил чIугвадай, багъда битмиш хьанвай ичер, чуьхверар хкIватIна, абурун иесивал хъийидай.

Гьа икI, са сеферда хуьруьз хтай кье­пIирвиди, мирес-варисдин чIехи хьтин гадайризни эверна, багъдин бегьерар кIватI хъийида. Багъдин юкьвал ичерин гьамбар арадал къведа. Ичер кIватIзавай гадаяр акурла, иниз яваш-яваш къуншийрин аяларни кIватI жеда. Иесиди абуруз сад-кьве ич ганатIани, аялрин вил чпиз авачир затIунилай алатзавачир. Аялар къвердавай гзаф хьана, абур, элкъвез-къвез, ичерин гьамбардиз мукьва жезвай.

И кар чир хьайи иесиди вичиз шегьерда чир хьанвай урус чIалалди: «д-д-дальше!» − лагьана гьарай гана (адак чIал галкIидай хесет квай).

Аялризни, чеб гъавурда акьурвал, ада: «т-т-тараша!» − лагьай хьиз хьана ва вирида гьамбардал гьужумна.

Иеси ажугъламиш хьайиди акур аялар гьарма сад са патахъ катна. Хъел атанвай шегьерэгьли тIимил хьанвай гьамбардиз килигиз амукьна.

*  *  *

Эхь, чи аялриз урус чIалакай гьич хабарни авачир девирарни хьанай. Амма гила килиг!..

Абдурагьман  Ляметов

_____________________________________________________________________

Лезги имуча-мучаяр

Виликрай чи аял чIавара хъуьтIуьн яргъи йифериз, нянин вахтунда къуни-къуншияр, мукьвабур сад-садан кIвалериз «хуьруьк» фидай (мелез ваъ!). Йифен геждалди ацукьна, чIехибуру ихтилатар ийидай: «атIа» вахтар рикIел хкидай, гьарда вичиз чидайдакай, акур-такурдакай суьгьбетар ийидай, хъуьруьнар, зарафат квай ихтилатарни рикIелай алуддачир...

Чаз, аялриз, машгъулатар жедай − са къерехдихъ ацукьна, артух кIевиз ванер акъуд тийиз, нубатдалди махар ахъайдай, имуча-мучаяр лугьудай...

Лезги имуча-мучайри аялдин кьа­тIун-зигьин хци ийида, гьавиляй и келимаяр чи рикIел вири уьмуьрда аламукьни ийизва...

За, чна и имуча-мучаяр гьикI гьелек-фелекдик лугьудайтIа (ни фад жаваб гуда?!) рикIел хкана, эвер гунин лишандик кваз кхьизва.

Имуча-муча:

  1)  Вили цава магьид кур!..

  2)  Са цлал вад устIар!..

  3)  Гурмагъдихъ цурун далдамар!..

  4)  Цик акатна, кьежидач, чархалай аватна, рекьидач!..

  5)  Пуд стхади кIватIиз, са стхади пучиз!..

  6)  Кьве гъил эчIез янавай чIулав Мирзе!..

  7)  Япара тупIар турла, сив ахъайда!..

  8)  Цяй экъечIна, цихъай кичIеди!..

  9)  Лам физ, пурар тефиз!..

10)  Авар папа кап ягъиз, яхул папа кьуьл ийиз, пилте-пилте жив гадариз!..

11)  Лацу чIурал чIулав нехир!..

12)  Чилин кIаник рипи-рипер!..

13)  Инал тIампI, анал тIампI, тIам­булапIаш, къизил баш!..

(Жавабар: 1) варз; 2) гъилни тупIар; 3) гар; 4) хъен; 5) гатфар, гад, зул,  кьуьд; 6) каркун; 7) мукIратI; 8) кьел; 9) муьгъ; 10) регъуьн гъетIгъетIар, чарх ва гъуьр; 11) чарчел алай кхьинар; 12) газарар; 13) чIут).

Пакизат Фатуллаева, Дагъустандин халкьдин шаир

_________________________________________________________________

Таржума ая

Агъадихъ ганвай урус гафар лезги чIалаз элкъуьра. Вири гафар кIела.

дедушка –                      бабушка –

мама –                            папа –

брат –                             сестра –

семья –                          друг –

тетя –                             дядя –

Шикилра рангар экъуьра

Шикилрай аквазвай затIара гьихьтин рангар экъуьриз жеда? Фикир це ва рангар экъуьра. Абур вучар ятIа, лагь. 

"100 тапшуругъ" ктабдай