Гьа ихьтин кьил алаз «Мавел» чапханада писатель Нариман Ибрагьимован документрин бинедаллаз кхьенвай повесть акъатнава. Ана ихтилат 2025-йисан 24-июлдиз, Приморск хуьруьн патав Каспий гьуьле эхъведайла, батмиш хьайи кьве стхадин, кьве жавандин куьруь уьмуьрдикай, абурун гъвечIи агалкьунрикай ва хабарсуз кьилел атай бедбахт дуьшуьшдикай физва. Багърийри, мукьвабуру, чидайбуру Абдулагьаякайни Исламакай ийизвай рикIел хкунарни пара итижлубур хьанва. Жаванар уьмуьрдивай хьана йис алатнава, амма диде-бубадин, бадедин ва амай багърийрин дерт кьезил хьанвач. Агъадихъ чна повестдай са бязи чIукар гузва.

ЧIулав хабар

ЧIуру хабар, цIайлапан хьиз, гьасятда ва кьуд патахъ чкIида. 2025-йисан 24-июлдин нянихъ неинки республикадин, гьакI уьлкведин агьалияр 17 ва 21 йисара авай кьве стха батмиш хьунин хабарди къарсатмишна. СМИ-ри, цIийи хабаррин агентствойри сад-садан гуьгъуьналлаз Мегьарамдхуь­руьн райондин Приморск хуьруьн патав арадал атай и мусибатдикай малуматар ­гана.

Нянин сятдин ругуд тахьанмаз, и мусибатдикай малумат гьа чIавуз Приморскдин патав гьуьлуьн кьере авайбуру интернетдиз вегьена. Нянин сятдин ирид жез-тежез, республикадин МВД-дин пресс-къуллугъди хабар тестикьарна: «2025-йисан 24-июлдин нянин сятдин ругуд жедалди Мегьарамдхуьруьн райондин Приморск хуьруьн патав гвай гьуьлуьн ятара 17 ва 21 йисарин яшда авай кьве стха батмиш хьана…»

Сад-садан гуьгъуьналлаз и чIуру, залан хабар «Комсомольская правда» газет­ди, «Кеферпатан Кавказ» АБН-ди, РИА «Да­гъустан», «Мирмол», «Безформата» агентствойри раиж хъувуна. Ахпа – маса изда­нийрини. Амма садани гьуьле батмиш хьайи стхайрин тIварар, абур вужар, гьинай ятIа, къалурнавачир. Гатун юкъуз Самурдин, Приморскдин къерехрив гвай гьуьлуьн ятара эхъвез, ял ягъиз фейи ксарин хизанар, багърияр къалабулухдик акатна.

Пешекарри ва гьуьле эхъвезвайбуру­ тестикьарзавайвал, Каспий гзаф хаталу­ гьуьл я. Лепе алачтIани, винелай секин акваз­ватIани, цин кIаник гьерекат квайди я. Гагь сана, гагь масана чпелди­ чIугвадай гужлу гьерекатар арадал къвезва. Абурун хура гьатай гьуьлуьн сирер чин тийизвайди бажагьат къутармиш жедалда. Гьахьтин гьалдиз аватай танишри ихтилат авурвал, цин кIаник жезвай гьерекат­ри къум тухузва­, яргъи фур арадал гъизва. Аниз аватай касди вич яд физвай чIехи турбадиз аватайда хьиз гьиссзава. Цин къуватди виликди ялзавай турбадай кьулухъди эхкъечIун четин я эхир. Ихьтин фурариз аватай саки вири батмиш жезва. Анжах гьуьлуьн а «турбадай» кьулухъди, кьер галай патахъ эхкъечIиз алахъна кIандач, цив жув виликди тухуз тун лазим я. Фур, «турба» куьтягь хьайила, цин винел ахкъатда. Ахпа кьер галай патахъ сирнав хъийиз жеда. Гьайиф хьи, ихьтин кардикай, амалдикай чизвайбур лап тIимил я.

Кьве стхадин кьилелни гьахьтин мусибатдин дуьшуьш атана. И хабарди багърийрин ва абур чизвайбурун рикIер кармашна.
Кьве стха, кьве жаван. Диде-бубадин, багърийрин кьве умуд, мурад, рикIиз багьа ва ширин кьве бала. Вужар тир абур? Махачкъалада, гьакI республикадин рай­он­ра­ни гзафбуруз хъсандиз чизвай, хейлин­ йисара Пенсиядин фондуна кIва­лахай пара гьуьрметлу, къени, регьимлу дишегьли Абдулгъаниева Сувар вахан хтулар тир. Къе, йис алатнаватIани, рикIе хер сагъ тежезвай, беденда, руьгьда гьатнавай гъам-дерт алудиз тежезвай бадедин, дидедин суьгьбет гьар садан рикIиз таъсирдайди я.

И дуьньядин сирерай кьил акъудун,
Валлагь, пара четин кар я, инсанар.
Жегьил чанар уьмуьрдивай къакъудун
Эхиз тежер залан пар я, инсанар.
Гьахьтин инад кьисмет хьана хабарсуз
Зи рикI алай цуьквер хьтин балайриз.
ТIал вегьена чи чанариз кьадарсуз,
Бажагьат хъвер хкведа чи убайриз.
Хуш гьиссерив эхъвез фейи балайриз
Гьуьлуькайни азгъун душман хкатна.
ЦIай яна чи, цав хьиз, экуь мурадриз,
Зулуматдин магъарадиз аватна.
Масан бала зи Асланан рухваяр,
«Амач лугьур» гафар за гьикI кьабулин?
Зи архаяр, багьа, азиз балаяр,
Куьн галачир уьмуьр за гьикI ахкъудин?
Кьегьалвилин дережадиз экъечIун
Вун паталди легьзе хьана, бала зи.
Икьван гуьзел зар уьмуьрдив эгечIун
РикIе гьахьай гуьрзе хьана, бала зи.
Чидачир заз дуьнья икьван дар жеда,
Са гъвел фу, твар туьтуьхда лап акIида.
Гьайифдин пар дагъдилай залан жеда,
Алемни кваз, бузхана хьиз, рекъида.
Экуь цавай рагъ ахквазмач дидедиз,
Я варз алай йифер, гъетер, сегьерар.
Хуш авазрин ван хквезмач дидедиз,
ЧIур эляна, чIух хьайи чи бегьерар.
Куьн рикIел гъиз, къекъвезва зун куьчейра,
Куь кIвачерин пак камарин гел алай.
Регьят жезвач, шел гьатзава вилера,
Кузва диде квехъ кьадарсуз вил галай.
Квез, балаяр, Женнетдин нур тIалабиз,
Сад Аллагьдиз ялварзава датIана.
Гъамарин дерт алуддай рехъ жагъуриз,
Зун гьатнава куьтягь тежер вафатда.

* * *

Герейханован хуьре авай бадедиз векьер ягъиз, кIватIиз хъфей Аслан ва адан рухваяр Абдулагьайни Ислам, кIвалахар куьтягьна, чуьхуьнагар ийиз фена. Примор­скдин гьуьлуьн къерех машинрайни инсанрай ацIанвай. Гьуьлуьн ятарик экечIиз, хкечIзавайбур тIимил тушир. Гзафбур санлай хизанлух атанвай. КIуь ятарик экечI­завай, михьи, таза гьавадал алайбурун иштагьарни ачух жедай адет я. И карни инсанрин крарай аквазвай. Абур кIапIал-кIа­пIал хьана суфрайрихъ ацукьнавай. Беденра чим гьатнамазди, Каспийдин ятарик экечIзавай.

Абдулгъаниеврини чпиз ацукьдай са чка жагъурна. Парталар хтIунна, эхъвез гьазур хьана. Абдулагьая циз хкадарна са шумуд легьзени алатнач, адан «куьмек це, куьмек це, батмиш жезва!..» лугьудай къурхулу сесер акъатна. Ислама гьасятда стхадин гьарайдал чукурна. Абдулагьай цяй аквазвачир. Ислама хкадарна, ам цин кIаняй стха жагъуриз алахъна. Чка деринди тир, адаз Абдулагьай акунач. Ислам винел эхкъечIна, нефес чIугуна ва мад цин кIаниз эвичIна. И гьал акур дах Асланни рухвайриз куьмек гуз фена. Гьарай-эвер акъатна, инсанар кIватI хьана, сирнав ийиз чидай са шумуд касдини циз хкадарна. Абуру къуватдай фенвай Аслан цяй ахкъудна. Инсанрик духтурни кваз хьана. Ада Асланаз сифтегьан куьмек гана. Ахпа Абдулагьай, Исламни ахкъудна. Абурун сивер Самур вацIу гьуьлуьз гъизвай шимедив ацIанвай. Гъавурда авай ксари жигеррай яд ахкъудун, нефес ачухун патал гьикьван алахъунар авунатIани, жаванар къутармишиз хьанач. Зулуматдин вири и агьвалат анжах ирид декьикьада давам хьана. Ирид декьикьа. Уьмуьрдин легьзейрин са легьзе. Амма гьа и легьзеда дуьшуьшди кьве жавандин чан къачуна.

Вич-вичел хтай ва кьилел атанвай мусибатдин иеси хьайи Асланаз вуч ийидатIа чизвачир. Кьил залан фикиррив ацIана. Дидедиз, папаз вуч лугьуда? Иран дидедиз куьмекиз хутахайбур Каспий гьуьлуьв вугана. Я Аллагь, им гьикI хьайи кар я эхир? Закай гила амукьна вучда? Рухваяр гьуьлуьв вугай буба. Заз багърийри, инсанри вуч лугьуда? Зур сят вилик захъ галаз рахазвайбур, хъуьрезвайбур амач. Абур, вилини цIару хьана, зи вилик ква. Я Аллагь, ихьтин зулум гьикI эхрай?!

Аслан вич-вичивай квахьнавай. Амма инсанри адаз и чIуру гьалдай экъечIиз куьмекна.

* * *

Гьафтеяр, варцар, гарун хура гьатай­ пешер хьиз, зарбдиз физва. Гьар рикI эл­чIуь­гъайла, Сувар вах чинал къвезва. Аял чIа­варилай хтулрай акъатай аламатдин крар, гафар рикIел хкида. Абурун шикилар къалурда. Хтулрихъ галаз кIелай юлдашри хизандин тIварцIихъ кхьенвай хуш келимаяр къалурда. Исламахъ галаз кIелзавай юлдашрин келимайрихъ яб акалдайла, зи вилерални накъвар акьалтна. Абуру тестикьарзавайвал, Ислам курсунин, колледж­дин лап чешнелу студентрикай сад тир. Ачух, викIегь, мерд, зирек гада. Гьардаз куьмек гуз гьазур жумарт пагьливан. Ахьтин жаван дуьньядилай фин низ гьайиф жедач?! Эхь, Суваран хтулар лайихлу, чпихъ хъсан гележег авай жегьилар тир. Вучда, кьилел атай дуьшуьш гьахьтин зулумдинди хьана.

– Заз исятда, гила, хейлин вахт алатайла, гьа чIавуз гьи гьалда авайтIа лугьун четин я, – хиве кьунай Сувар ваха. – Зи вири гьерекатар, уюнар акьулдинбур, зигьиндинбур тушир. Селдин хура гьатай къур хьиз, зун са гьихьтин ятIани къуватди тухузвай. Зав чарасуз лазим тир ва адетдин крар ийиз­ тазвай. Аквазвай, инсанар къвезва, къужахда гьахьзава, башсагълугъвал гузва, шехьзава, са вуч ятIани лугьузва, хабар кьазва. За лагьайтIа, роботди хьиз, винелай са ни ятIани буйругъ гузвай хьиз, абур кьабулзава, адетдин гафар эзберзава. Махлукьатдин атун-хъфин, шелар, теселлияр зи амачир хтулрихъ галаз алакъалу тирди чизвайтIани, рикI и кардихъ агъунвачир, бязи легьзейра жув чарадан мярекатдик квайди хьиз жезвай. Гьаятдал дуьа кутунвай пуд югъ инсанрин арада аваз акъатна, гагь чIур жез, гагь жув-жувакай квахьиз.

Пуд югъ алатна. Амма инсанрин атун-хъфин акьалтIнач. ЧIуру хабар агакьай гзаф танишар, кIвалахдин виликан юлдашар, яргъал къуншияр, санал кIелай ва яргъалди ах­кун тавур ксар, гьакI мукьвабурун мукьва­бур­, юлдашрин юлдашарни, хтулрихъ галаз­ кIелзавайбурун диде-бубаярни атана. И йи­къа­­ра абуру чав артух дерт чIугваз тунач. Махачкъаладиз хтайлани, гьа жуьреда­ давам хьана. Инсанрин кIвач кIвалихъай атIа­нач. Баркалла, Аллагьди хуьрай гьар са бенде. Абу­ру чаз пара куьмекна. Лап четин вахтунда чи гъил кьуна. Перишанвал квадариз алахъна.

Ихьтин дерт эхдай къуватар гьинай гъин, я Аллагь? Абур, зи умудар, зи эрчIи гъилни чапла гъил, зи тухумдин дестекар амачир дуьньядикай за вуч ийин? Уьмуьр гьикI давамарин? Кузва, тIазва рикI. Ам пад-пад хьунни мумкин я. Я Аллагь, и жуьредин гъам, тIал са диде-бубадизни такурай! Яшлубур амаз жаванар ажалдин къармахра гьатза­вай дуьнья, уьмуьр гьихьтинди хьурай?! Им вири алемдин, государствойрин, динрин­ къанунрай дуьзвал, гьахълувал жезвач эхир. Адахъ галаз гьикI рази жен? Ихьтин къанунсузвал рикIи гьикI кьабулин? Им алат тийир гуж я. Ада зун михьиз барбатIзава. Кьасабчидин вилик квай жендек хьиз, кIус-кIусзава. Вуна заз сабурар це, я Аллагь!

Мусибатдин, ясдин, кIани веледрикай магьрум хьунин залан парцик зун ахпа акатна. Заз жув гьиниздатIа чин тийиз амукьайла. Жува-жув гьавада авайда хьиз гьиссзавайла. Патарив гвай инсанар таквадайла. Дуьнья, уьмуьр жуваз душман яз аквазвайла. Жувахъ рикI кузвайбурукайни, куьчеда гьалтзавайбурукайни, зи гьалдикай хабар авачиз, шадвилер ийизвайбурукайни хъел къведайла…

Лугьуз тежедай гьалар, гьиссер тир. Зун хтулрикай магьрум хьанва. Зи лекьер, зи ри­кIин кIусар амач, ибуруз лагьайтIа, хабарни авач. Абуру шад манийрихъ яб акалзава. Межлисра иштиракзава… Бейнида фикир пайда жедай: фена вири барбатI ая. Нагьакьан фикир бейнидиз атайвал, квахьни хъийидай. КIвализ хъфена, зун шез ацукьдай. Гагь дерт акьван пехъи жедай хьи, зун, гьарайдал ацалтна, шехьдай.

Пара, пара залан макъам тир. Варцар­ алат­завайтIани, бейнида магьрумвилин якъин­­вал тестикь тиртIани, рикIиз агъаз кIан­­­­­завачир. РакIарихъай са жуьредин ван хьанмазди, акI жедай хьи, исятда кIвализ я Абдулагьай, я Ислам хкведа. Иллаки Абдулагьай. Сифте хтул. Гьамиша зи рикI алада­риз хьайи бала. Сесерни атIудай, кIвалин ракIарни ахъаяй кас жедачир. РикIин гъалаба куьтягь тежедайла, куьчедиз экъечIдай, кьил туькIвей патахъ фидай. Гьалтзавай инсанарни вилериз такваз. Бязи вахтара роботди хьиз, саламни гуз.

Хтулар хтана кIанзавай юкъузни за абурун рикI алай хуьрекар гьазурнавайди тир. Чизвай, нянихъ абур ахгакьда ва бадедин патав къведа, чпи авур крарикай, акур-такурдакай ихтилатда. Амма хтанач абур… Де лагь, я инсанар, абур амачирдахъ гьикI агъан?! Абурухъ галаз алакъалу гьар са затI, кас акунмазди, рикIел къвезва, нефес дар жезва, вилер накъварив ацIузва. Ара-бир дерт акьван заланди жеда хьи, на лугьуди, кIула дагъ ава. Адан заланвилик беден кьвечIил жезва. Нефес къачудай жуьр­этни амукьзавач. Чара кIанз, жуван юлдашрин, къуншийрин патав фида….

Вири дердерин дарман вахт я лугьуда. Чидач, зи дерт вахтунивай алудиз жедатIа? Зун агъунвач. ГьикI лагьайтIа, зи кьегьал, иер, дирибаш хтулар гьамиша вилерик ква. Жуван ял кIани вирида лугьузва: «Я Сувар вах, я Сувар хала, вун тек туш. Ваз Асланан хва Азиз, Рузмила рушан балаяр ава. Абуруз мехъе­рарда, птулар жеда. Уьмуьр давам жезва. Гьабур патал яшамиш хьана кIанда. Вуна вун акьван гьелекмир. Бедбахт кар хьанва, ам туьхкIуьриз тежедайди я. Сабурлувиледи кьабула, амай багърийриз чан-рикI ийиз яшамиш хьухь». КIани ксарин меслятрихъ, келимайрихъ галаз разини жезва, маса рехъ авачирдини якъин я. Амма рикIиз вучда на?

Винидихъ гъанвай шиирдини язух дишегьлидин рикIин перишан, гъамлу гьиссерихъ галаз зил кьазвай хьиз я...

Нариман Ибрагьимов