Забит Ризванован – 100 йис

Уьмуьр ХХ асирда кьиле фейи чи яратмишунардай чIехи  устадрикай сад вич дидедиз хьайидалай инихъ алай йисуз 100 йис тамам хьанвай Забит Ризванов я. Ада чи медениятдин тарихда ва жемиятдин уьмуьрда кьетIен чка кьунва. Гзаф хилерикай ибарат тир вичин яратмишунралди шаирди чи поэзия, проза, драматургия девлетлу авуна. Ада Къуба патан лезгийрин нугъат (наречие), топонимика чирунин, фольклор кIватIунин, тарих, этнография, мифология ахтарми­шунин карда иштиракна. Вичин таржумайралди чи эдебиятдиз маса халкьарин эдебиятрай хъсан эсерар гъана. Алатай виш йисарин кьвед лагьай паюна лезги халкьдин милли къанажагъ уях хьунин ва ам вилик финин кардани къелемэгьлидин роль кьетIенди хьана. Шаир вичин къелемдалди хайи халкьдиз са кьушундилай гзаф хийир гайи, чи жемиятдинни сиясатдин уьмуьр, милли идеология арадал гъайи ксарикай сад я.

Уьмуьрдин рехъ

Ризванов Забит Дадашбаладин хва 1926-йисан 26-январдиз КцІар райондин Манкъулидхуьре агьваллу лежберрин хизанда дидедиз хьана. Сифте хайи хуьруьн­ мектебда кIелиз эгечIай ада, гуьгъуьн­лай­, хизан Агъа Лакар хуьруьз куьч хьунихъ галаз алакъалу яз, кIелунар (аквадай­ гьаларай, Манкъулидхуьре 2-класс акьал­тIа­рай­далай кьулухъ) гьана давамарна.

1940-йисуз, Агъа Лакардин мектебда 7-класс акьалтІарна, ам Къубадин педучи­лищедин КцІар шегьерда авай филиалдиз­ гьахьна. 1943-йисуз гьа педучилище акьал­тIарай жегьилди БитIишхуьруьн мектебда муаллимвал ийиз эгечІна.

1944-йисуз, вичин 18 йис тамам хьунни, З. Ризванов гуьгьуьллудаказ аскервилиз фе­на ва ада Ватандин ЧІехи дяведа иштирак­на. 1946-йисуз З. Ризванов аскервиляй хквезва ва ада Агъа Лакар хуьруьн­ клубда­ тешкилатчивиле кIвалахиз гатIун­зава. И кар­дикай шаирдин дуст, Да­гъус­тандин­ халкьдин шаир Байрам Салимова икI кхьизва:­ «Аскервиляй хтайла, ада хуьруьн клубда бегьем са драмкружок туь­кIуьрна. Гьа коллективди шаирди вичи Малла Несрединан къемедайрин бинедаллаз кхьей эсерар сегьнеламишна, къунши­ хуьрерани кваз тамашаяр къалурзава. Адахъ ихьтин бажарагъ авайди чир хьайи­ла, райондин кьилевайбуру ам тадиз райондиз кIвалахал хкизва ва са куьруь вахтунда шаирди вичин патарив литературадал рикI алайбур санал кIватIзава».

КцIар шегьердиз куьч хьайидалай кьулухъ З. Ризванова райондин администрацияда медениятдин отделдин инспекторвиле, «Къизил Къусар» газетда корреспондентвилин ва гьакІни жавабдар секретарвилин къуллугърал кІвалахзава.

1955-1959-йисара ам, Бакуда Высший партийный школа акьалтІарна, райондиз хквезва ва 1959-1960-йисара ада КПСС-дин­ КцІар райондин комитетда инструкторви­ле, 1960-1962-йисара Мирзе Велиеван тIвар­цIихъ галай колхоздин председателвиле кIва­­лахзава.

1959-йисуз Забит Ризванова КцIар шегьерда «РикIин гаф» тIвар алай эдебиятдин кIватIал арадал гъана.

Шаирди гьакIни 60-йисара КцIар районда лезги халкьдин театр, миниатюрадин театр, манийринни кьуьлерин ансамбль арадал гъана. Ада кIватIай экспонатрин бинедаллаз гуьгъуьнлай КцIар шегьерда тарихдинни край чирдай музей туькIуьрнай.

1962-1964-йисара Забит Ризванова Да­­гъустандин Халкьдин яратмишунрин кІва­­лин директорвилин къуллугъ кьилиз акъудна.­

1964-1979-йисара З. Ризванова КцІарин Халкьдин яратмишунрин кІвалин директорвиле ва гьакІни миниатюрадин театрдин директорвиле кIвалахзава. И вядеда шаирдиз лезги фольклор, литературадин ирс ва гьакIни тарихдиз, этнографиядиз талукь материалар, экспонатар кIватIдай, абур къайдада твадай мумкинвал жезва.

1979-1983-йисара шаирди Азербайжан ССР-дин медениятдин министерствода инспекторвилин къуллугъ кьилиз акъудзава.

1983-1985-йисара З. Ризванова КцІар шегьердин медениятдин паркунин директорвиле кІвалахзава. 1986-йисуз ам пенсия­диз экъечІна.

1980-йисарин эхирра Азербайжандин коммунистрин партиядин центральный комитетдин кьвед лагьай секретарь Виктор Поляничко (1937-1993) КцIар райондин ли­тераторрихъ ва общественникрихъ галаз­ гуьруьшмиш хьайила, Забит муаллимди адан вилик лезги халкьдин тадиз гьялун герек тир месэлайрин 20 пунктуникай ибарат тир список эцигна. В. Поляничкоди абур дикъетдалди кIелна ва абурукай кьвед – КцIара лезги чIалан муаллимар гьазурдай техникум ачухунин ва гьакIни районда авай халкьдин театрдиз гьукуматдин театрдин дережа гунин месэла вичи мукьвара гьялда лагьана гаф гана. Ада вичин гаф кьилизни акъудна. Са тIимил вахтунилай КцIар райондин халкьдин театрдиз гьукуматдин лезги театр лагьай дережа ганай ва гьакIни районда лезги чIалан муаллимар гьазурдай техникумни1  ачухнай.

1991-йисуз, З. Ризванова кьил кутуналди, КцIарин литераторри «РикIин гаф» тIвар алай газетни акъудиз гатIуннай.

Забит Ризванов 1992-йисан 22-ноябр­диз КцІар шегьерда рагьметдиз фена ва, вичин весидиз килигна, хайи маканда – Манкъулидхуьре  –  кучукна.

Яратмишунар

Чна винидихъ къейд авурвал, З. Ризва­нован эдебиятдин ирс гзаф хилерикай иба­рат я: ада чаз вишералди шиирар, цIуд­ралди поэмаяр, пьесаяр, повестар, романар ядигарар яз тунва. Адан эсерри алай девирдани чпин важиблувал хуьзва, идалай кьулухъни хуьда.

Забит Ризванован яратмишунар пуд девирдиз пайиз жеда:

1-девир – 1940-1950-йисар;

2-девир – 1960-1970-йисар;

3-девир – 1980-йисалай 1992-йисалди.

И девиррикай гьар садахъ вичиз хас тир кьетIенвилер ава. Агъадихъ чун абурукай гьар садал кьилди акъвазда.

Сад лагьай девир

Шаир сифтегьан эсерар кхьиз 1940-йисалай, педучилищедин сад лагьай курсуна кIелзавай вядедилай, гатIуннай ва абур КцІар районда акъатзавай «Социализмдин­ темп» газетда вахт-вахтунда чапзавай. 1936-йисалай Азербайжанда лезги чIал, официально тушиз, амма гьакъикъатда къадагъа тирвиляй жегьил авторди вичин эсерар азербайжан чIалал арадал гъизвай. Абурай пакагьан йикъак чIехи умудар кутунвай студентдин рикIин гьиссер, хиялар, мурадар   аквазвай. А шииррикай сада шаирди лугьузва:

...Ингье лаз янава пакаман яраз,

Рагъ, экъечI, къалура на чаз ви суьгьуьр.

Агь, гьикьван багьа я ихьтин вяде чаз!..

Инсандиз кIан жеда эбеди уьмуьр.

Сад лагьай девирдин эсерра шаирдин эдебиятдикай, поэзиядикай, жемиятдин гьа­ларикай, шаирдин везифайрикай фикирарни гьатнава.

Шаир тир кас, гьелбет, къекъуьн герек я

Гьар са пипIе вичин хайи ватандин.

Хайи чилин гьар чIиб акун герек я,

Къилих чирун лазим я гьар инсандин.

З. Ризванован къелемдин сифтегьан теж­рибайра пейзаждин лирикадин чешнеярни ава:

Лепе гузва, гьуьлери хьиз, никIери чи,

Хъипибур я а лепеяр, саки рагъ хьиз.

Къаравушдин тегьерда са къавахдин тар

Акъвазнава, никIин юкьвал юкъуз-йифиз.

Шаирди юмордал ва сатирадални гъил вегьезва, районда кьиле физвай бязи татугай гьаларикайни вичин фикирар лугьузва:

Гьахьайла чун ашханадиз, кьуд пад михьиз

 чиркин язва,

Инин чилер, гьамни цлар юкъуз, йифиз

чиркин язва,

Михьивилел гуьзчивалдай кас авачиз,

чиркин язва,

Ша, акъвазрин ихьтин крар, чи ашхана

 абад хьурай!

Туьгьметрикай, тегьнейрикай ам гьамиша

 азад хьурай!2

Винидихъ мисал гъанвай эсерар автордин дидед чIал тушир, чара чIалал кхьенвайтIани ва абур кхьей чIавуз шаирдин анжах 14 йис тамам хьанвайтIани, абур мана-метлебдин жигьетдай деринбур ва художественный рекьяйни чранвайбур тир. Гьа шииррай эдебиятдиз бажарагъ авай жегьил автор атанвайди аквазвай.

Байрам Салимова З. Ризванов вичин эсерар лезги чIалални кхьиз 1950-йисалай эгечIайди къейднава.  Аквадай гьаларай, и карда адаз машгьур лезги шаир Нуреддин Шерифован (1893-1952) таъсирни гзаф зурбади хьана. Анжах а чIавуз Азербайжанда лезги чIалал эсерар акъуддай са газетни, журнални авачир. Шаирдин хва Ризван Ризванова къейдзавайвал, 1952-йисуз Махачкъалада лезги чIалал «Дуствал» альманах акъатиз эгечIайдалай кьулухъ З. Ризванова вичин эсерар гьа альманахдиз ракъуриз ва абур гьана чап ийиз хьана.

Шаирдин къелемдин сифтегьан тежрибайрин тематика гегьенш ва жуьреба-жуьре я: дяведиз талукь шиирар, муьгьуьббатдикай кхьенвайбур, ватандашвилин лирика, философиядин веревирдер ва масабур.

Уьмуьрдин жегьил вяде Ватандин ЧIехи дяведин йисарал ацалтай шаирди вичин сифтегьан шиирра дяведин вакъиайрикай тIебии гзаф рангаралди кхьей шиирра гьа девирдин гьакъикъат ва колорит ава. Агъа­дихъ чна абурукай сад, «Дустарин обед» шиир, мисал яз гъизва:

Секин хьана тIебиатни са тIимил,

Пулеметрин хъуьредай ван атIана.

Гъалиб хьана лугьуз, вине аваз кьил,

Чун кьве дустни са сенгердиз хтана.

КIвачел къабар,

Вилел ахвар

Алай чи...

Зи тIвар Магьмуд, дустунин тIвар Иван я,

Сенгер гъвечIи, Абрамни чаз мугьман я.

Котелок сад,

ТIурарни пуд, фан кьве кIус!

Ширин суьгьбет, гур ихтилат,

хъуьруьнар,

Пачагьдизни акурди туш чи тIуьнар...

Им дяведин иштиракчидин уьмуьрдай гъвечIи са легьзе я ва ина авторди тIимил гафаралди, магьир са суьретчиди шикил чIугвадай хьиз, аскеррин уьмуьрдай са табло «чIугунва». Шаирдихъ дяведиз талукь ихьтин шиирар мад ава.

Гьар са шаир жегьил вахтара гзафни-гзаф желб ийидай темайрикай сад, белки, сад лагьайди, муьгьуьббатдин тема я. Къадим девиррилай и тема дуьньядин эдебиятдин кьилин темайрикай сад хьайиди я ва алай девирдани и кар давам жезва. З. Ризвановахъни яратмишунрин сифтегьан девирда муьгьуьббатдин темадайни гзаф шиирар ава.

1959-йисуз Махачкъалада З. Ризванован «Дадашан дустар» тІвар алаз шииррин сад лагьай кIватIал акъатна. Ктабда шаирди аялриз бахшнавай шиирар гьатнава. Мисал яз, чавай «Ая дерин хиялар», «Дадашан дустар», «ГъвечIи Фируза», «ЧIехи хьанва зун», «Чубарук» ва маса эсерар къалуриз жеда. Вири и эсерар шаирди аялар гъавурда­ акьадай, регьят чIалал кхьенва.

Малум тирвал, аялар патал шиирар­ кхьин гьам жавабдар, гьамни гзаф четин­ кIвалахрикай сад я. Аялар патал литерату­ра умуми эдебиятдин са хел ятIани, адахъ са кьадар анжах вичиз хас тир кьетIенвилерни ава. И кьетIенвилери ам чIехибур патал кхьенвай эсеррилай тафаватлу ийизва. Ихьтин эсерар арадал гъун патал автордихъ чIехи устадвал ва аялрин психологиядай дерин чирвилер герек я.

Забит Ризвановаз и шартIар хъсандиз­ чизвай ва гьавиляй ам винидихъ тIвар кьур ктабда чап хьанвай шиирра, гьакIни гуь­гьуьн­лай аялар патал акъудай эсерра гьа принципар вилив хуьз алахънай.

Сифтегьан яратмишунар шиирдалди­ тиртIани, гуьгъуьнлай З. Ризванов прозадални, драматургиядални элячIнай. Чаз авторди 1950-йисара азербайжан чIалал кхьей кьве повесть малум я: «Пак мурад» ва «Зоотехник хтун». Абурукай сад лагьайди 1951-1952-йисара, кьвед лагьайдини 1956-йисуз кхьенва. «Зоотехник хтун» вич кхьей вахтунилай дуьз цIуд йис алатайла, 1966-йисуз Бакуда, «Гар чуьлда жеда» тІвар алаз, лезги чIалал акъатнай. Амма «Пак мурад» повесть гилани чап хьанвач.

Кьвед лагьай девир

Забит Ризванован яратмишунрин кьвед лагьай девир (60-70-йисар) адан яратми­шунра виридалайни бегьерлуди я. И чIавуз Бакуда ва Махачкъалада ада яшлубур патал кхьей «Шагьнабатдин сел» ва «Илгьамдин пери» тIварар алай шииррин кIватIа­лар, аялар патал кхьей «ГъвечIи кIел» ва «МискIалар» ктабар акъатзава. Ада и чIа­вуз хейлин поэмаярни, прозадин эсерарни кхьизва. Мисал яз «Самур вацІун кьибле пата» ва «Гьажи Давуд» тIварар алай тарихдин романар, «РикIер кайила», «Къачагъдин хва къачагъ», «Файтунчи Манат», «Къелечидин бахт ахъа хьайи югъ» «Виро», «Пайгъамбардин къацу пайдах», «Женнет, гапур ва агъу» тIварар алай тарихдин повестар, «Зун и пата, вун а пата», «Чун миресар я», «Кьелни фу», «Сулейманан бахт», «Кьегьал рекьида, тIвар амукьда» поэмаяр къалуриз жеда.

_____________________

1 Гьайиф хьи, гуьгъуьнлай, са кьадар вахтар алатайла, агалнай.

2 Винидихъ мисал гъанвай шиирар азербайжан чIалай элкъуьрайди макъаладин автор я.

(КьатI ама)

Азиз  Мирзебегов,

филологиядин илимрин кандидат