Урусатдин аскердин баркаллувилин югъ

Къе РагъакIидай патан уьлквейра – Германияда, Францияда, Польшада, Голлан­дия­да, Прибалтикадин республикайра­, Нор­вегияда, Финляндияда, Англияда… Рос­сиядин Федерациядихъ галаз дяве ийиз­ гьазурвилер аквазва. Кьиле авай Мерца, Макрона, Стубба, Коштади, Урсулади, Нав­роцкийди, Туска ва чеб гьакимар я лугьузвай масабуруни «Россия чал вегьез гьазур хьанва» лугьуз, чпин халкьарик къурху кутазва, абур чпин тапан, алчах, фендигар сиясатдалди алдатмишзава. Промышленность военный рекьел алудзава, агьалийрин яшайиш, гьал-агьвал кIеве гьатдай чкадал гъизва. Ахьтин фикирдал къвезва хьи, абуру чеб китрай, нахайрай кьазва, дуьньядин зурба уьлкве тир Россия, кIезри хьиз, туькьуьнуникай фикирзава. Тарихдин тарсар, зурба женгер, гьамиша рикIел хвена кIанзавай вакъиярни кваз кьаз кIанзавач.

Тарих вири девирра башибузукьриз тарс я. Амма къе Евросоздин сагьибар я лугьузвайбуруз тарихдикай хабарни авай хьтинди туш. АватIани, абуру а тарихар алатайбур, кепекдикни квачирбур я лугьузвай хьтинди я. Им пара ягъалмишвал, кубутвал я.

И йикъра Германиядин кьил Мерц Ук­раинадиз фенвай. Зеленскийдихъ галаз гуь­руьшмиш жедайла, Киев сириставрин ванци къачуна. Шегьердин ВСУ-дихъ галаз ала­къалу са шумуд чка хъиткьинна. Мерца Путинавай Киев ва Украинадин шегьерар ягъ тавун, дяве акъвазарун истемишзава. Гьа са вахтунда ада миллетбазрин Украи­надиз 1,2 миллиард евродин, яракьрин куьмек гудайдакай малумарзава. Дяве акъвазарун истемишзавай касди ихьтин кар вучиз ийизва бес? Вири дуьньядин регьберриз успат хьанвайвал, коллективный западдин уьлквейрин кьилера авайбурухъ са гаф авач. Анра демократиядин, гьахълувилин, инсанвилин ерийриз фадлай кIур ганва.

Вилик вахтарани абур гужунин терефдарар тир. Малум тирвал, XVIII-XIX асирра Европадин пачагьлугъра, ара физ, дявеяр хьана. Франция, Пруссия, Австрия, Германия, Швеция маса уьлквейрин гьисабдай чпин мулкар гегьеншариз, абурун халкьар аслувилик кутаз, зурба империяр арадал гъиз алахъна. Саки вири вахтара абурун вил Урусатдин чилерал хьана, адал са шумудра вегьена, амма яракь авай а гъилер галатни авуна. Урусат муьтIуьгъарда лугьудай фикирар гьа фикирар яз амукьна. Урус аскердин ва яракьдин къуват, такьат, гьунар винидихъ тIварар кьунвай вири государствойрин кьушунриз акуна.  Гьа ихьтин, тарихда «Халкьарин женг» тIвар акьалтай зурба женг Лейпцигдин къваларив 1813-йисан октябрдиз кьиле фена. Анлай инихъ 213 йис алатнаватIани,  къе ам рикIел хкун кутугнава.

1813-йисан сифте кьилера урусрин армияди Франциядин император Наполеонан­ кьушунар пачагьлугъдай чукурна. Еке те­леф­­вилер, зиянар хьайи душмандин амукьаяр (французар, немсер, итальянвияр, ав­стриявияр…) чеб атай патахъ кат хъу­вуна.

Январдин вацра урусрин армия Неман­ вацIалай элячIна. И вахтунда Пруссия­ни­­ урусрин патал элячIна. 1813-йисан 16-17-февралдиз М.Кутузовани Пруссиядин барон К.Гарденберга дуствилин, сада-садаз куьмек гунин икьрардал къулар чIу­гуна. 27-февралдиз урусрин кьушунар Берлиндиз гьахьна. Са тIимил вахтундилай­ Урусатдинни Пруссиядин кьушунри ва партизанри Германиядин хейлин мулкар французрикай азадна. (Къенин немсери и важиблу карни рикIелай алуднава жал?)

Наполеон ихьтин гьаларал рази хьана­ акъвазнач. Ада женгер давамарна ва  Лютцен, Бауцен шегьеррин къваларив со­юз­ник­рин кьушунрал гъалибвал къазанмишна.  Наполеон вичиз­ тай авачир хьтин полководец тир. Урусрини пруссак­ри кьулухъ чIу­гу­натIани, идалди вири  куьтягь хьанвачир. Женгер ивияр экъичдайбур, гзаф те­лефвилер арадал гъиз­вайбур тир. Гьар са тереф анжах гъалибвал къазанмишун патал алахъзавай.

Гьа и йисан гатфариз Наполеона­ни союзникри ислягьвилин икьрар ку­тIун­на­тIани, июлдин эхирра Наполеон мад женгер чIу­гунив эхгечIна. «Вири ва я са затIни!» лугьуз, ада вичин кьушунар мад кIвачел къарагъарна. Ихьтин гьалар акурла, Австрия­ни французриз акси экъечIна ва 10-август­диз амни ругуд лагьай коалициядик экечIна. 1813-йисан 14-15-августдиз Дрездендин къваларив инсафсуз ва чIехи женг кьиле фе­на. Французри союз­никрин кьушунриз ви­жеваз басрух гана. Абурун аскерар французрилай пуд сеферда артух телеф хьана. И магълубвили союзникриз таъсирнатIани, кьушунрин­ руьгь зайиф хьанвачир. 18-августдиз Кульмадин къваларив кьиле фейи женгина урусрин частари генерал Д.Вандаман корпусдиз рикIелай тефидай ягъун кьуна. Вандам вич ва вад агъзур кас есирда гьатна.

Урусатдин, Пруссиядин, Австриядин, Швециядин, Польшадин  сад тир кьушун­ри октябрдин сифте кьилера Лейпцигдин къваларив Наполеонан 180 агъзурдав агакьна аскерар авай армия элкъуьр­на кьунин ва барбатI авунин план янавай. И кардикай хабар авай Наполеона­ вичин кьушундин вилик пад кьунвай союзникрин Шварценберга ва Блюхера регьбервал гузвай армийриз ягъун кьун кьетIна. 16-октябрдиз Лейпцигдин патав гвай дуьзендал Наполеонан девирдин виридалайни зурба женгерикай сад кьиле фена­, тарихда адал «Халкьарин женг» тIвар акьалтна. Жуьреба-жуьре чешмейри къейд авурвал, Наполеонан армияда 175 агъзур кас, 717 туп авай, союзникрин армияда – 299 агъзур кас ва 893 туп.

Экуьнин сятдин цIудаз коалициядин батарейри тупарай душмандин сенгеррал хар къурна. Кьушунри Вахау хуьрел гьужумна. И пата Наполеона вичин къуватлу бата­ре­яр, кьушунар кIватIнавай, абуру союзник­рин вири гьужумриз жаваб гана. Женгер лап къизгъинбур тир. Гагь садбур вилик акатзавай, гагь масадбур. Хуьрер, тепеяр, синер гагь садбурун, гагь масадбурун гъиле гьатзавай. Союзникрин частари гьикьван алахъунар авунатIани, и юкъуз абурувай французрин сенгерар бушариз хьанач. Нянихъ элкъвейла, Наполеона вичин кьушунар гьужумдиз гьазурна. Адаз, союзник­рин кьушунрин юкьвай хъалхъам акъудна, абур катдай чкадал гъиз кIанзавай.

Гьужумдив эгечIай сифте сятера французрилай чпин императордин фикир кьилиз акъудиз алакьна. Артиллеристри, атлуйрин батальонри, пияда кьушунри союзникрин частариз рум гана. Урусар, пруссакар, авст­риявияр катдай чкадал атана. И агалкьуни Наполеон вич гъалиб хьайидахъ инанмишарна. Ада гьатта Лейпциг­дин гьукумдин кьилевайбурувай вичин гъалибвиляй вири минарайрай зенгер ягъун истемиш­на­. Амма женг гьеле акьалтIнавачир. I Александ­ра, кIеве гьатнавай союзник­рин кьушунриз куьмек яз, резервда хуьзвай И. Су­хозанетан, Н. Раевскийдин ва Ф. Клейстан частар рекье туна.

Гьелбетда, Наполеона ихьтин гьалар гуьз­­лемишнавачир. Тонберг тепедилай жен­­­­гиниз килигзавай адаз союзникрин кьушунри французриз гьикI басрух гузватIа акуна. И четин вахтунда адан эрчIи пата авай частарал австрийвийрини гьужумна.

И юкъуз маса участокда генерал Блюхера французрин маршал О.Мармонан час­тарал гьужумна. Мекерн ва Видерич хуьрер са шумуд сеферда, садан гъиляй акъа­тиз, масадан гъиле гьатна. Эхирни Пруссиядин генерал Горнан гъилик квай аскерри чеб акьван дирибашвилелди тухвана хьи, жидаярни вилик чIугуна, абур французрин юкьваз гьахьна. И женгина кьве патайни 60-70 агъзур кас телеф хьана. 17-октябр­дин экуьнахъ Лейпцигдив союзникрин Бернадотан ва Бенигсенан цIийи къуватар агакьна. И кардикай хабар хьайи Наполеонан кефияр чIур хьана, ада нянихъ вичин кьушунриз кьулухъди чIугун эмирна. ЯтIани ада  Лейпцигдив французрин гзаф къуватар кIватIна. И шегьер патал лап къати женгер кьиле фена. Французри гьар са кIвал, куьче, са кап чил патални уьтквемвилелди дяве ийизвай. ЯтIани, союзникрин къуватар артух тир, абуру Наполеонан армийриз эрел хквен тийидай хьтин зиянар ганвай.  19-октябрдиз Наполеона вичин кьушунриз кьулухъ чIугунин буйругъ гана. Такьат амачир французар­ Эльстер вацIалай элячIна хъфидайвал хьана. Нисинрихъ хьиз Лейпциг шегьер союзникрин гъиле гьатна. Наполеоналай шегьердай анжах 100 агъзур кас акъудиз­ хьанвай. 28 агъзур аскердивай гьеле вацIалай элячIиз хьанвачир. Катзавайбурукай гзафбур вацIа батмиш хьана. И шегьер патал французрин 13 агъзурдалай виниз инсанар къирмиш хьана.

Лейпцигда кьиле фейи женгинихъ акьал­тIай еке метлеб ава. Наполеонан армия кукIварна, адан агъавални эхирдиз атана­.

1945-йисан апрелдин варзни Лейпциг патал зулуматдинди хьана. Германиядин чIехи вад шегьердик акатзавай ва дяведин техника (самолетар, ракетаяр) акъудзавай Лейпциг Яру Армиядин ва союзникрин кьушунри элкъуьрна кьуна, ам хуьзвай немсерин генералар рей гуниз мажбурна. Мерцаз, Макроназ, Тусказ, Урсуладиз гьа и карни чизвач жал? Ваъ, абуруз Россия барбатIиз, тергиз кIанзава. Вири амалралди, къуватралди, Украинадин халкьни къирмишна.  

Къе дуьньядин агъавал ийиз кIанзавай­­буру тарихдин вакъиайрикай тарсар хкуд­найтIа, хъсан тир.

Нариман  Ибрагьимов