Ахцегьрин баркаллу чили илимдин­ жуьреба-жуьре хилерай чпин тIва­рар тарихда гьатнавай рухваяр­ни рушар гзаф ганва. Медицинадикай ра­хайтIа, вичихъ светский образование авай Дагъус­тандин сифте духтурни баркаллу ахцегьви тир – Бей-Бала-бег Султанов (Ахтынский). Ам 1879-йисуз Ахцегьа медени хизанда дидедиз хьана. Чкадин школадилай кьулухъ Москвадин ва Париждин Сорбоннадин университетра медицинадин факультетар акьалтIарна. Адакай иллаки бедендин къенепатан ва венерологиядин азаррай зурба пешекар хьана. Бей-Бала-бег Ахтынскийди 1902-1905-йисара Дагъустандин Куьре округдин ва 1909-1910-йисара Къаякент хуьруьн духтурвиле кIвалахна. 1914-1918-йисара адакай Баку шегьердин Михайловский пулсуз 1-лечебницадин духтур хьана…

Бей-Бала-бег Ахтынскийдин уьмуьрдин рехъ-кIвалах са медицинадал сергьятламиш хьанвачир. 1907-йисан 6-февралдиз ам, халкьдинни гьукумдаррин арада кьетIен гьуьрмет къазанмишнавай зурба духтур, Дагъустан областдин Закаталадин округдин патай Россиядин  империядин Госдумадин II эверунин (созыв) депутатвиле хкязава. Амма, зегьметчи халкь патал кIвалахзавай духтур ва общественный деятель Бей-Бала-бег Султанован эхир-кьисмет, гьайиф хьи, туькьуьлди хьана: 1918-йисан 20-мартдиз Бакуда мусурманриз акси кьунра хаинди ам тфенгдай яна кьена.

Къейд ийин, инкъилабдилай виликан йисара Самур округдин, Ахцегьрин агьалийрин сагъламвал хуьнин кар чкадин жер­ягьрал ва Тифлисдинни Михайловскдин больницадин къвалав гвай фельдшервилин школадин тербиячийрал акъвазнавай. Месела, 1895-1919-йисара Самур округдин кьилин духтур (округдин санитарный управленидин начальник) лагьайтIа жеда, Ахцегьа Николаян къеледин офицер-духтур, вичиз лезги чIални хъсандиз чир хьанвай Антон Никифорович Ефимова («Кьашкьа духтур») тир. Кьилин образование авай урус духтурдихъ галаз санал Тифлисдин фельд­шервилин школа акьалтIарнавай Берали Агьмедова, Шуай Гудаева кIвалахзавай.

Октябрдин инкъилабдилай виликан девирда медицинадин рекьяй светский кьилин образование къачур дагъустанви сифте дишегьли – ахцегьви Несрединан руш Мегьамедбегова Селимат хьана.

Адан уьмуьрдин рехъ XX асирдин эвелра дагъви дишегьли патал гьич фикирдиз гъиз тежедайди тир. Вучиз лагьайтIа, а девирда Дагъустанда савадлу дишегьлияр ту­пIаралди гьисабиз жедай ва кьилин образование абуруз рикIин хиял тир. Амма аялрин тербия-гележег, гьелбетда, диде-бубадилай пара аслу я. И жигьетдай Селиматан бахтуни гъана. Бакуда нафтIадин мяденрин савадлу фяле Несре­­дина вичин зигьинлу рушаз Ахцегьрин урус мектебда, ахпа, Санкт-Петербургдин дишегьлийрин медицинадин институтда кIелдай мумкинвал гана. 1897-йисуз ачухай а институт Россияда, гьакI Европадани кваз медицинадин рекьяй дишегьлийриз кьилин образование гузвай сифте идара тир. Селимат Мегьамедбеговади институт куьтягьай са тIимил вахтунилай, 1917-йисуз, Октябр­дин инкъилаб башламишна.

Дагъви сифте дишегьли духтурдикай рахадайла, гьелбетда, Зейнаб Тамбиевадин тIвар кьунни кутугнава. Кабардино-Бал­­кариядай тир сифте дишегьли-духтур­­ Зейнабани, Селимата хьиз, (Санкт-Пе­тер­бургдин гьа са мединститутда кIелнавай мусурман рушариз садаз-сад хъсандиз чидай, арада дуствилинни пешекарвилин сих алакъаярни авай жеди), девирдин ва шариатдин къанунриз таб гана, дагъвийриз куь­мекунин къаст эцигуналди, светский тамам медобразование къачуна. Санкт-Петербургда дишегьлийрин мед­институт акьалтIарай адан духтурвилин­ тежриба 1908-йисалай башламишна. Рес­пуб­ликадин­ дагълух районра, Нальчикда (1920-йисара шегьердин больницада дишегьлийрин отделдин заведующий тир), 1936-йисалай Бакудин 3-нумрадин больницада гинекологвиле кIвалахна, уьмуьрдин чIехи пай – 50 йис – халкьдиз медицинадин рекьяй къуллугъуниз бахшна. Селимат Мегьамедбеговадизни Зейнаб Тамбиевадиз, гинеколог-духтурриз хьиз, иллаки дагъви дишегьлийрин патай еке гьуьрмет авай.

Селимат Несрединовнади вичиз       уьмуьрдин сенят-рехъ яз гинеколо­гия хкягъун­ дуьшуьшдин кар тушир. Диндин таъсир ва куьгьне адетар себеб яз, вилик­рай дагъви дишегьлийривай чеб начагъ хьайи дуьшуьшра итим духтуррин патав физ жезвачир. Дагъустандин областдин гьа вахтунин бязи гьахъ-гьисабра къейдна­вайвал, ина духтурар дишегьлияр тахьуни «халкьдин сагъламвал хуьнин кардиз пис таъсирзавай». Шегьерра гьалар са тIи­мил кьезил тир. ИкI, 1903-йисуз эцигай Порт-Пет­ровскдин шегьердин амбулаторияда азарлу дишегьлияр анжах са духтур дишегьлиди кьабулзавай. Амма Ахцегь райондин дагълух хуьрера дишегьлияр медицинадин куьмекдикай саки магьрум тир.

Винидихъ къейднавайвал, Санкт-Пе­тербургдин дишегьлийрин мединститут куьтягьна, 1917-йисуз гинеколог-духтурвилин кьилин образование гваз Селимат Мегьамедбегова хайи ватандиз хтуникди ина халкьдиз медицинадин рекьяй къуллугъу­нин гьал-ери тамамвилелди дегиш жезва­. Халкьдин сиверай-сивериз чкIиз, къе чав агакьнавай делилрай, Селимата неинки са ахцегьвийриз ва неинки са гинекологиядин рекьяй, гьакI йиф-югъ, вахт ава-авач талгьана, яхдиз ва балкIандаллаз дагълух яргъал хуьреризни физ, саки вири Самур округдин жемятдиз медицинадин гьар жуьре куьмекарна. Гьелбетда, адан куьмекдихъ иллаки руфунал залан дагъви дишегьлияр гзаф муьгьтеж тир.

Дагъвийрин арада тиф, оспа, малярия, чахутка хьтин садакай масадак акатдай хаталу азарри кьил хкажнавай макъамда Селимат духтур (ам Ахцегьа аваз хьайи са кьадар вахтунда), гьелбетда, Антон Никифорович Ефимовазни еке куьмек тир. Лугьузвайвал, Селимата духтурвилин пеше хкягъунин «себебкарни» рушан буба Несрединан дуст Антон Ефимов хьана.

Ихтилат кватай чкадал къейд ийин, 1895-йисалай Ахцегьа къуллугъиз­ хьайи дяведин духтур А.Н. Ефимова 1917-йисан инкъилаб ва Советрин власть хушдиз кьабулна, гьавиляй ам къеледин ас­керрихъ галаз хъфенач, чкадин жемят па­тал духтурвиле кIвалахиз акъвазна. Амма­ икI яргъалди давам хьанач, яшайишдинни­ сия­сат­дин цIийи шартIари ам 1919-йисуз­ Бакудиз хъфиниз мажбурна. Тайиндиз лагьай­тIа, 25 йисуз чкадин жемятдихъ галаз гьуьр­метлудаказ яшамиш хьайи къулай­ ва вердиш алем амукьнач. Къеледин урус гарнизон чкIана, туьркверинни Деникинан оккупант­ри чкадин администрация алудна. Большевик­рин патал алай урус духтурдин уьмуьр еке хаталувилик квай. Гьавиляй ам гзаф ахцегьвияр – вичин дустар ва вичивай кIвалах давамариз жедай мумкинвал­ авайбур Бакудиз­ куьч хъхьана. Дагъустандин халкьдин писатель Къияс Межидова вичин «Кьашкьа духтур» романда къейднавайвал­, «пара кIа­ни духтур рекье тваз Ахцегьрин­ саки вири жемят атанвай ва духтурдин рикIиз­ни вич дагъви халкьдивай гьамишалугъ къа­къатзавайдакай аян тир». Духтурдиз вичизни, халкьдизни виридалайни гьайиф къвезвай кар ам тир хьи, 25 йисуз лезгийрин арада яшамиш хьайи, чIал ва адетар чиз жуванди хьанвай, жемят пулсуздаказ сагъариз­ хьайи «Кьашкьа духтур» гила дяведин, каш-азиятринни эпидемийрин виридалайни четин ва герек вахтунда къакъатзавай.

Девирар, яшайишдин чкаяр, шартIар дегиш жезвайтIани, Селимат Несрединовнади жемятдиз сагъламвилин къуллугъдин гьар йикъан везифа – буржи намуслувилелди давамарзавай. Вичин уьмуьрдин эхиримжи йисара ада – духтурвилин баркаллу зегьметдин ветеранди, Дагъустандин лайих­лу духтурди – вичин яшариз ва сагъламвилин гьалдизни килиг тавуна, Махачкъала шегьердин дишегьлийрин консультацияда кIвалахзавай. Амма кьабулзавай начагъ дишегьлийриз чеб сагъарзавай духтурдин уьмуьрдин рехъ Дагъустандин дишегьлийрин образованидин тарихда тамам девир тирди чизвачир.

Эхь, Селимат Мегьамедбеговадин личный дело РД-дин Центральный государстводин архивда (фонд Р-352, опись 22, дело №25) – «Дагъустандин лайихлу инсанрин личный делояр» паюна хуьзва, документрал 1945-йис кхьенва. И архивда тIвар гьатун, яни ам республикадин уьмуьрдик лайихлу пай кутунвай инсанрин жергеда тун – им уьлкведин ва халкьдин вилик государстводи дагъви дишегьлийрин арада духтурвилин кьилин образование къачур «сифте чубарукдин» лайихлувилер гьисаба кьун я.

Селимат духтурдин кIвалахдин мет­леб­лувилиз гьакъикъи къимет гун патал виликдай Дагъустанда инсанрин­ сагъламвал хуьнин кар гьихьтин чкадал алай­тIа аннамишна кIанда. Тарихчийри къейдзавайвал, 20-асирдин саки юкьвал­ къведалди дагълух районрин агьалияр патал пешекарвилин медицинадин куьмек саки авачир. Ина инсанар малум тушир азарар, тIегъуьнар себеб яз рекьизвай. Чи дагълух хуьрера дишегьлийри чпиз стерилизациядикай ва бактерийрикай эсиллагь хабар авачир мамачи папарин (повитуха) куьмекдалди аялар хазвай. Иллаки пешекар духтуррин куьмекдикай магьрум кесиб къатарай тир дишегьлияр иви финикди ва сепсисдикди рекьизвай дуьшуьшар давам жезвай. Анжах 1930-йисарин эхирра Дагъустандин районриз уьлкведин маса регионрай жегьил фельдшерарни акушеркаяр ракъуриз эгечIна. Анжах ахпа, Селимат Несрединовнадин кар-рехъ Ахцегьрин машгьур школа акьалтIарна, дагъустанви дишегьлийрикай сифте яз медицинадин илимрин доктор, профессорвилин дережа къачур Къемер Абдурагьимовна Палчаева-Адигуьзеловади (1915-1992), Азербайжандин лайихлу духтур Сона Ибрагьимовна Мамедовади (1918-1991) ва масабуру давамарна.

Дагъви дишегьлийрин фикирдиз кIелун эсиллагь текъвезвай четин гьа девирда вичин вилик гинеколог-духтур хьунин къаст эцигуналди, сифте агалкьунралди Ахцегьрин светский школада кIелай ва гуьгъуьнлай мусурман дагъви рушарикай сад лагьайди яз, уьлкведин меркез Санкт-Петербург шегьердиз фена, духтурвилин вини дережадин пеше къачур ва вичин вири алакьунар, къуват, уьмуьр, лагьайтIа жеда, ватан­эгьли дишегьлийрин сагъламвал хуьнин кардиз бахш авур Селимат Мегьамедбегова­ гьакIан ваъ, гьакъикъи, игит дишегьли я. Адан баркаллу тIвар-кар рикIелай алудун, икьван чIавалди несилриз раиж тавун, хайи ватан Ахцегьа кьванни адан тIварунихъ са куьче тахьун – им чаз чи милли тарих, игитар чир тахьун, гьисаба такьун хьиз аквазва­. Алатай девиррин баркаллу несилрин вилик и гъалатI-тахсиркарвал туькIуьр хъувун патал С.Н. Мегьамедбеговадиз, Къ.А. Палчаевадиз, С.И. Мамедовадиз – баркаллу ахцегьви рушариз – хайи ватанда гуьмбетар эцигун  кутугай кар жеда.

Дашдемир Шерифалиев