Дагъустанда Мегьарамдхуьруьн районда къад-къанни вад йис инлай вилик сифте яз хурмаяр битмишариз башламишна. И кардик кьил кутурди вичиз журналистри «Мичурин» лугьузвай тежрибалу агроном, Тагьирхуьруьн-Къазмайрин агьали Тимур Гьабибов я. Дагъустанда сифтебурукай яз, Мегьарамдхуьруьн районда, яд уьлквейра битмиш жезвай киви майвадин къелемар акIурна, хъсан бегьерар къачуз хьайидини гьа Тимур Гьабибов я. Мадни, и районда анжах субтропикрин шартIара жедай маса емишар, майваяр битмишарзава. Месела, азимина (тарцел жедай бананар), маракуйя – жуьреба-жуьре азарар сагъар хъийидай майва ва масабур.

Кьиблепатан Дагъустандихъ, эвелни эвел Мегьарамдхуьруьн райондихъ экономикадин зурба мумкинвилер ава. Суптропикриз мукьва, булвилелди рагъ авай гьавадин шартIар, вацIар, Каспий гьуьлуьн кьер, Самурдин надир там, дагъдин ценерив гвай хуьрер – Хрущеван девирда фагьумсузвилелди агьалияр дуьзенлухдиз куьчарайла, баябан хьайи хуьрер: шейх Ярагъ Мегьамедан ватан, Юсуф хандин (ял ягъун патал) резиденция хьайи Вини Ярагъар, Берекахуьр, Билбилар, Гьезерар, Магьмутар, советрин девирда шейхдин дережадив агакьай хъсан кас Желил бубадин ватан ЦIелегуьнар ва масабур. Дагъларин ценерив гвай тепейрал хьайи и хуьрер тIебиатдин гуьрчегвилел, кьезил гьавадин михьивилел гьалтайла, Швейцариядин курортрив гекъигиз жеда. Самурдин тамуз килигиз, Каспий гьуьлуьн михьи къумарин пляжрал ял ягъиз къвезвай кьван туристар и чкайрин иервили гьейранар тавуна тазвач – гьич садни. Бес им Аллагьди гунуг тушни? Экономика вилик тухудай ихьтин шартIар авайла, вучиз чун кесибдиз яшамиш жезва, хуьрер чкIидай гьалдиз къвезва? Жегьилар вучиз маса регионриз куьч жезва?

Эхь, Аллагьди лезгийриз гузва. Гайиди бес къачузни чир хьана кIандачни? Амма Аллагьди гайиди къачуз чидайбурни­ лезгийрихъ авазва эхир. Мисал патал «Поло­са» ООО-дин коллективдин (СтIал Су­лей­ма­нан район) тIвар кьаз кIанзава. Хабардар пешекаррин гафарай, ихьтин тешки­лат, майи­шат, кархана неинки Дагъустанда­, гьакI Кеферпатан Кавказда мад авач. И тешкилатда­ идара авунин месэла, кар бажарми­шун, менфятлувал хуьруьн майишатдин­ сагъ са минис­терстводилай вине ава. Лугьуз­ кIанзава хьи, Дагъустанда, Россияда сифте яз кардик кутур хуьруьн майишатдин кIвенкIвечи технологияр «Полоса»-дихъ тIимил авач. И коллективди Россияда промышленный къайдадин сад лагьайди тир кивидин 20 гектар багъ кутуна. Алай йисуз сад лагьай бегьер кIватIда.

«Полоса» тешкилат чаз виридаз чизвай сиясатдинни жемиятдин деятель, РД-дин Халкьдин Собранидин депутат, бажарагълу тешкилатчи Имам Музамудинович Яралиеван стратегиядин проект я, ам гьадан къаюмвилик кваз агалкьунралди кьилизни акъудзава. Агалкьунрикай виридалайни­ хъсандиз шагьидвалзавайди «Полоса»-да кIвалахзавайбуру къачузвай чIехи мажибар я. Виридаз аквазва хьи, эхиримжи цIуд-цIувад йисан къене СтIал Сулейманан район вири рекьерай республикада сад лагьай чкадал ала. Садазни сир туш гьа имни Имам Яралиеван куьмекдин, къаюмвилин нетижа тирди.

Гьа икI, гьуьрметлу дустар, Аллагьди гузвайди гьикI къачудатIа, гьикI кIвалахун менфятлу ятIа, къалурзавай чешнени чахъ авазва, тежриба куь патав гва.

Гила чун чи хурмайрал хквен. Мегьарамдхуьруьн районда, хабардар ксарин гьисабрай, гьар йисуз арендаторрин (фермеррин) багълара ва агьалийрин бустанра тахминан 8000 тонн хурмайрин бегьер жезва. Адан са пай чкадал пуч жезва, бязибуру тарарилай кIватIни хъийизвач. Себеб? Маса гуз жезвач, къачудай кас авач.

Виридаз чизвайвал, капиталдин уьлквейра къиметар базарди арадал гъизва ва гуьнгуьна твазва: шейэр бул хьайила, абур ужуз, кьит хьайила, багьа жеда. Суьрсет кьадарсуз гзаф гьасилай дуьшуьшда кризис (кризис перепроизводства) алукьда. Гьа чIавуз муьштеридин игьтияждилай артух гьасилай суьрсет, маса гуз тахьана, пуч жеда. Им, белки, къенин школьникризни чизва жеди.
Чи уьлкведа хурма Дагъустанда, Краснодардин, Ставрополдин крайра битмишарзава. Муьштерийрин патай еке игьтияж аваз, бес тежезвай емиш чи савдагарри къецепатан уьлквейрай къачуна гъизва. Им адетдин, виринра авай кар я. Адетдинди тушир, аламат жедай маса месэла ава.

Килиг садра, гьикI жезватIа. Вичиз женнетдин емиш лугьузвай хурмаяр Махачкъаладин туьквенра 100-120 манатдай, Моск­вада – 400-450 манатдай, Тюменда мадни багьа тирла, Мегьарамдхуьруьн райондин Муьшкуьр патан хуьрера и нямет 15-20 манатдай къачудай оптовикар жезвач. Вучиз? Вучиз лагьайтIа, чи туьквенриз къецепатан уьлквейрин (асул гьисабдай - Узбекистандай) хурмаяр гъизва. Чи фермерри чпин машинра аваз гъана гузвай дуьшуьшар жезва, амма алверчийри кьунвай «колхоздин базарра» чка гьатзавач. Гзаф мертебайрин кIвалерин гьаятдиз гъана, ужуз къиметрай гудайла, полицияди «протоколар» кхьизва, жермеяр эцигзава. Гьа са вахтунда чи хуьрера, химикатар ишлемиш тавуна, гьасилзавай, экологиядин рекьяй михьи, къиметлу, амма маса гузвай къимет агъуз суьрсет пуч жезва.

Инсанри и месэладин кьилин себеб «алишверишдин мафия» яз гьисабзава. Белки, гьакI я жеди. «Мафиядин мердимазарвал». Бес гьукумдарри адан вилик пад вучиз кьазвач? Чахъ экономика, алишвериш идара ийидай, антимонополиядин къуллугъар ва законар хуьдай органар ава эхир. Вучиз а «мердимазарвилин» вилик пад кьазвач? Гзафбуру и суалдиз жаваб гузва хьи, бес кьилин себеб 30 йис идалай вилик чи уьлкведа тестикь хьайи капитализмдин чIуру татугайвилер я. Эвелни-эвел пул вири крарин уьлчмедиз элкъуьрун. Аквазвачни кьван, нихъ гзаф пул аватIа, «далу» галатIа, гьам «акьуллу», «къуватлу», гзаф дуьшуьшра закондин вилик «гьахълуни» жезва. Ихьтин гьалара вири няметар арадал гъизвай зегьметчи инсан виле ахквадач. Ам истисмарвиле гьатда.
Эгер чна тарих рикIел хкайтIа, 200-300 йис вилик капитализм арадал атай, амма къе экономикадин ва яшайишдин рекьяй вилик фенвай, чи бязи ватанэгьлийри пехилвалзавай уьлквейрани гьакI хьайиди я. Анра истисмар акьалтIай инсафсузди хьана. ЧIалахъ жез кIанзавач, Британияда фялейрин хизанра недай фу-къафун акъакьарун патал 6 йиса авай аялар кIвалахуниз мажбур жезвай. Къвердавай четин гьалара гьатзавай фялейри къвердавай девлетлу жезвай карханайрин иесияр забастовкайрин, стачкайрин куьмекдалди мажибар хкажуниз мажбурзавай.

Нубатдин сеферда 1844-йисуз жуьреба-жуьре суьрсетрин къиметар багьа хьана, мажибар хкажун истемишай Англиядин Рочдейл шегьердин 28 кас храдай (парча, гам, халича) устIарриз – фялейриз карханадин иесиди атIай жаваб гана: «Хкаждач! Фена гьа гузвайдахъ кIвалах ая». Фялейри къастунал кIевивална. Чпин нубатдай, абуру фабрикадин туьквендай мажибдин чкадал гузвай агъуз еридин, багьаз гузвай суьрсетрин аксина чпин виридан пай квай хсуси туьквен туькIуьрна. И кар патал абуру «Общество справедливых пионеров» тIвар алай коллектив тешкилна ва туьквенди кIвалахдай эвелан капитал кIватIна. Яни забастовкайрин девирда, пул амачиз, гишила амукь тавун патал виликамаз гьазурзавай чпин фондунай 28 кас парча храдайбуру, гьар сада вичин пай яз, стерлингрин са фунт пул (чи йикъарин тахминан 210 манат – авт.) чпин хсуси туьквен патал кIватIна.

Чарасуз герек тир суьрсетар – гъуьр, чIем, шекер ва чIахар чпи гъиз, анжах чпиз – «пио­нерриз» маса гуз хьана. Къиметар базардинбурулай 30 процентдин агъуз, ери – ви­ни­ дережадинди. Дарда авайдаз шей – «ала­маз», яни «пул ахпа вахце». Вири 28 кас «пионеррин» (пайщикрин) паяр квай туьк­венда авай метягьрин, алишверишда жезвай къазанжийрин иесиярни, идара ийизвайбурни виридаз сад хьтин ихтиярар авай гьабур чеб, фялеяр тир. Лезгийри лугьудайвал, «жув лежбер – жувни хан». Им «вагьши капитализмдин» дуьньяда кооперацияди агалкьунралди къачур сад лагьай кам хьана.

Гзафбуру фикирзавай хьи, кесибвиле авай фялейривай девлетлу фабрикантрин хура акъвазиз жедач, пайщикрин кIватIал чкIида. ЧкIанач, йисалай-суз вилик фена. Кооперативдихъ вичин хсуси туьквенар хьана. Ада регъвер, парча храдай фабрика эцигна. Коллективдин вири кесиб членар хийир гъидай капиталрин иесийриз, варлубуруз элкъвена. Маса кас истисмар тавуна, чпи чIугвазвай зегьметдалди.

Рочдейлдин «пионеррин» кIвалахди йи­салай-суз ахьтин нетижаяр гана хьи, абуру четин девирра (забастовкаяр, кризис) харж ийидай пулдин резервдин фонд тешкилна, ктабхана ачухна, чирвилер къачудай шартIар туькIуьрна.

Агалкьунар авиляй хьана хьи, «пионер­рилай» чпин обществодин кIвалах, ам идара авун гьахълувилин, халис демократиядин принциприн бинедаллаз тешкилиз алакьна. Са тIимил вахтарилай, «гьахълу пионеррин» агалкьунар акурла, кооперация Европада, Америкада, Японияда гегьенш хьана.

Кооперация Россияда, Советрин Союздани авай. В.И. Ленинан эхиримжи 1923-йисуз «Правда» газетдиз акъатай макъаладин тIвар «О кооперации» тир. Регьберди къейд ийизвай хьи, зегьметчийрин месэлаяр гьялун патал экономикада кооперация гегьеншарун чарасуз я. Кооперациядиз государстводи, вири къуватар эцигна, куьмек гана кIанзава. «Лежберри вирида кооперацияда иштиракуни гьар садаз гузвай хийирдин гъавурда акьун патал абур (лежберар) бес кьадарда цивилизованый ва савадлу хьун герек я», – кхьизва Ленина.

Амма советрин уьлкведа кооперациядин рехъ какахьайди хьана: са патахъай, гьакъикъатдани майишатдин хейлин месэлаяр гьялиз куьмекна, муькуь патахъай – адан кьисмет гьукуматдин сиясатдилай аслу тирвиляй, гагь менфятлу, гагь менфятсуз хьана. РикIел хкин НЭП-дин девир, 80-йисарин кооперативар ва колхозрин девир. Артелар, колхозар – им кооперация я. Чпин девирда, иллаки дяведин йисара абуру экономикада чIехи роль къугъвана. Колхозар, артелар, потребкооперациядин обществояр государстводин аслувилик кутурвалди, кооперация куьтягь хьана. Колхозрин председателар райкомри къуллугъдал эцигизни, алудизни хьайила, колхозчийрихъ гьич са куьнин иесивални амукьнач. Кооперация­дик экечIдайла, абуру (ва я бубайри) кутур­ эменнидин паяр тIач хьана. Кооперация анжах аслу туширвилин, гьахълувилин, иесийрин ихтияррин барабарвилин, сада-са­даз ихтибар авунин шартIара жеда.

Гила чун аннамиш тежез, мегьтел жедай месэладал хквен. Кьиблепатан Дагъустанда, гьич 20 манатдайни маса къачудай савдагар авачиз, ктIана гадарзавай къиметлу емиш хурма Узбекистандай, маса чими уьл­квейрай гъана, Москвада – 450, Тюменда 1000 манатдай (Азербайжандай гъизвай пIинияр Тюменда – 3-4 агъзур манатдай) вучиз гузвайди я? Дагъустандизни, Тюмендизни, Москвадизни – чаз виридаз авайди тек са Ватан я – дуьньяда виридалайни девлетлу, къудратлу держава – Россия! Чаз самолетар, ракьун рекьин рефрижераторар, чиликай хкудзавай нафтIар амачни? Бензин вучиз икьван багьа хьанва? Россияда гьасилзавай жуван яр-емишдин чкадал яргъал уьлквейрай абур гъуникди низ хийир, низ зиян жезва? Ихьтин суалар гузва инсанри чпи чпиз. Вири государстводал вегьезва. Амма...

Амма жуван къайгъуда эвелни-эвел жув хьун – им инсандин тIебиатда авай кар я. Аквар гьаларай, социализмдин­ шартIари – пулсуз квартираяр, пулсуз (бес кьадар стипендияни, общежитини­ гуз) образование, медицина ва икI мад чун са тIимил хару авунвай хьтинди я. Вири госу­дарстводин хивез вегьена виже къведач. Государстводиз четин хьайила, адаз ва жуваз куьмек гана кIанзавайбур агьалияр, чун я. За лугьузвач хьи, жуван сивихъай­ атIа­на­, гьакIани дуланажагъ хъсанзавай чи­нов­никдиз це. Ваъ, къенин четин, чалай­ затIни аслу туширди хьиз аквазвай, таб гзаф квай гьалара дуьз, менфятлу рекьерихъ къекъве­на кIанзавайдакай рахазва зун. Абур авазва. Абурукай сад чун винидихъ рахай­ ­Анг­лиядин Рочдейл шегьердин храдай ус­тIарри 1844-йисуз ачухна: кооперация. Абурун «Общество справедливых пионеров» тешкилатдихъ чIехи агалкьунар хьана. Адалай чешне къачуна, амай чкайрани кооперативар ачухна. Кооперацияди капиталистар «чIалал гъана», зегьметчи инсандин ихтиярар, итижар гьисаба кьуниз мажбурна.

ЧIехи регьбер В.И. Ленинан гафар мад сеферда рикIел хкун кутугнава. Ада лагьанай хьи, кооперация капитализмдай «хъалхъам» акъудун я. Ленинан эвер гун: «Цивилизованный кооператоррин къурулуш – им социализмдин къурулуш я».

Дуьньядин тежрибадай аквазвайвал, яшайиш хъсанарун, инсандин ихтиярар, вири игьтияжар таъминардай яшайишдин общество са чуьруькни, кукIун-чухун, инкъилаб авачиз, ислягьвилелди туькIуьриз жезва.

Дуьньядин чIехи пай уьлквейра – дула­нажагъ ва уьмуьрдин ери вини дережадиз хкаж хьанвай чкайра - Швецияда, Норвегияда, Финляндияда, Данияда, Германияда, Канадада, Японияда, США-да ва масанра - экономикадин секторда кооперация гегьеншдиз ишлемишзава. Данияда (монархияда) вири экономика кооперациядин принципрал туькIуьрнава. И уьлкведа неинки инсанрин дуланажагъ вини дережада ава, ина коррупция саки авач. Са жерге алимри гьисабзава хьи, кооперация вичи капитализмни, социализмни эвездай цивилизациядин цIийи рехъ я. Абур инанмиш я: кооперациядикай чIехи пай уьлквейрин экономикадин кьилин даях жеда.

Макъала кхьидалди, зи фикирдиз суал атанай: яр-емиш гьасилзавай­ Муьш­куьр патан хуьрерин арендаторри, чпин такьатар санал кIватIна, туькIвей са кооператив вучиз тешкилзавачтIа»? Истисмардик квай ингилисрин къурабайрилай ихьтин кар 200 йис вилик алакьна. Лезгистан хьтин гуьзел макандин иесийрилай вучиз алакьдач? Им Аллагьди гузвай буйругъ хьиз аквазва хьи…. «Уях хьухь, лезгияр!» – эвер ганай чи чIехи камалэгьли Алкьвадар Гьасан эфендиди вичин девирда. Мус уях жеда?

Амма и суалриз абуру чпи жаваб гурай­. Заз лагьайтIа, къейд ийиз кIанзава. Кооперациядин гьакъиндай РФ-дин закон 1992-йисуз кьабулна. Законда кооперативриз вири жуьредин куьмекар гун государст­водин буржи яз гьисабзава. Законди а куьмек заминламишзава. Кооперация – им аслу туширвал, инсанар сад-садав агудун, итижрин садвал, обществодиз меслят, ихтибарвал, хушбахтвал гъун, жемятдин дердидикай хабар кьадай сагълам коллектив лагьай чIал я. Буюр, дустар, бажармиша! Тешкиллувал герек я чаз!

Абдулафис Исмаилов