Алим Ражидин Гьайдарова гафарган­да тунвай урус гафар бубайрилай чав агакьнавай лезги гафаралди эвезун, вучиз ятIани, бязибуруз хуш туш. Хайи чIалан гафар хъендик кутаз, патан гафар вилик кутаз хьайила, чи чIалан тIям (колорит) квахьзавачни? Им жуван хайи дидедин мез агалун жезвачни?

Гъурбатдин къай галукь тавур бе­ден­дикай­ ватанперес инсан хкатдач. Ватанпе­ресвал кьегьалвилин сифтегьан кам я. Гьар са халкьди­ хайи чIалан жебехана сифте нубатда дидед чIа­ла авай гафаралди ацIурун лазим я. Эгер эдебиятдин чIала гаф авачтIа, нугъатрин гафарикай менфят къачуна кIанда. Ахпа хайи чIалан гафарихъ суффиксар ахкал хъийиз, цIийи гафар арадал гъин. Эгер цIийи гафар арадал гъиз тежез хьайитIа, ахпа урус, туьрк, араб, фарс чIаларин гафарикай менфят къачун. Им бедендик милли руьгь квай гьар са лингвистди, гьикаятчиди, шаирди, журналистди амал авуна кIанзавай кар я. Ибур са зи фикирар туш. 

Урусрин тIвар-ван авай гьикаятчи Константин Паустовскийди чIалан гьакъиндай кхьенвай келимаяр заз газет кIелзавайбурун фикирдиз гъиз кIанзава. Ада кхьенвай: «ЧIал гьар са халкьдин руьгьдин девлет я. Адав къайгъусузвилелди эгечIзавай кас вагьши я. Адан бейтерефвал неинки са чIалал гьалтайла я, гьакIни медениятдив халкьдин и жуьреда эгечIун я». Ша чна вирида и гафарикай ибретдин тарс хкудин!

«Чахъ са рекьиз атанвай чIал гьеле хьанвач», – кхьенай за виликдай газетдиз акъатай жуван са макъалада. Чахъ са рекьиз атанвай чIал гьикI жеда, гьам Азербайжанда, гьамни Дагъустанда хайи чIалал акъатзавай газетар, ктабар, журналар чIалан са жуьредин къайдайрал амална акъудзавачирла? Месела, эгер, алатай­ асирда кьериз-цIаруз, Урусат, зеведиш, Къав­къаз, жедвел, хзан ва мсб. кхьизвайтIа, гила тек-туьк, Россия, заведующий, Кавказ, таб­лица, хизан, хазан кхьизва.

Чахъ халкьдин руьгьдин игьтияжар тамамарзавай орфографиядин гафарган гьеле хьанвач. И кар Дагъустандин илимдин центрадин къуллугъчи Саимат Юзбеговадини 2025-йисан 4-октябрдиз Дербент шегьерда кьиле фейи элкъвей столдихъни лагьанай.

Са кьадар вахт идалай вилик «Лезги газетдиз» акъатай са макъалада, Дагъустандин халкьдин шаир, алим Фейзудин Нагъиева кхьизва: «Яраб М. Агьмедоваз гьина акунатIа, Ф. Нагъиев» я хзан, я хизан кхьин дуьз туш, «хазан» кхьена кIанзава лагьана?»

И суалдиз жаваб гун патал заз куь фикирдиз Ф. Нагъиева, редакторвал авуна, чапдай акъуднавай Тамила Хуршидовадин кьве ктаб гъиз кIанзава. Сад лагьай ктабдин тIвар «Кварцин нур» я, кьвед лагьай ктабдин тIвар – «Дидедин къужах». «Кварцин нур» ктабда гьатнавай «Уьмуьрдин юлдашдиз» тIвар алай шиирдин эхиримжи цIарцIе кхьенва: «КIвални хазан мурад я хьун авадан».

«Дагъларин шагь Агьмед буба» шиирда - «Хазан хуьдай рекьер-хуьлер», «Эрекьбаздиз» шиирда – «На чукIурна хазанни кIвал» келимаяр гьалтзава. Суал арадал къвезва: и «хазан» гаф Тамилади гьинай къачунва? Малум хьайивал, «хазан» гаф Т. Хуршидовадин шииррик ктабрин редакторвал авур Ф. Нагъиева кутуна. Захъ и кар тестикьарзавай делиларни ава.

Ф. Нагъиева 2017-йисан 5-октябрдиз «Лезги газетдин» чиниз акъудай «ЧIалан месэлаяр гьялун квелай гатIунда?» тIвар алай макъалада кхьизва: «Лезги чIала ва кхьинра кьве, гьатта пуд жуьреда кхьизвай гафар гьалтзава. И карди дидед чIал чируна еке четинвилер арадал гъизвай. Зи фикирдалди, «хазан» «хзан» – кьве кIалубни хуьн, гьуьжетар куьтягьун патал хъсан меслят жедай».

Бес лезги чIалал акъатзавай изданийра пуд лагьай жуьре хизан вучиз кхьизва? Герек авани чаз пуд жуьредин вариантар? Гьелбетда, ваъ. Чна виликдай кхьизвай саягъ «хзан» кхьин бес жезва.

Вичин макъалада Ф. Нагъиева гьакI­ни кхьизва: «Мукаил Агьмедова кхьизва: Ф. На­гъиева урус чIалай лезги чIалаз атанвай­ гафар лезги саягъ кхьин дуьз я лугьузва. Инални ада тапан шагьидвал ийизва. Месела ящикдиз – ешик, пальтодиз – пальту ва мсб. Мягьтел жедай кар ам я хьи, санайни чешме тагъана, маса кас икI беябуриз алахъунихъ вуч макьсад аватIа, кьил акъатзавач».

Ф. Нагъиеван и суалдиз жаваб гун патал заз куь фикирдиз ада 2017-йисан 5-октябр­диз «Лезги газетда» чапнавай «ЧIалан месэлаяр гьялун квелай гатIунда?» тIвар ганвай макъала гъиз кIанзава.

«Чара чIаларин гафар, анжах жуван чIалан фонетикадиз табий авуна кьабулин. Урус – ящик – ишикI, бутылка – птулка, песок – пасукI.

Лезги чIалан гафариз хъуьтуьлвилин сес гузвай 6 лишан хас туширвиляй, урус чIалай атай гафар а лишан галачиз кхьин кутугнава. Пальто – палту, руль – рул», – къейдзава Ф. Нагъиева.

Икьван дуьздиз лагьай гафарикай, фикиррикай кьил къахкъудунихъ, абур зи фикирар туш лугьунихъ, абур инкар авунихъ вуч себеб аватIа?

Лезгийри урус чIалай атанвай гафар вирида сад хьиз лугьузвач. Гьавиляй урус чIалай атанвай гафар урус чIала авай саягъ кхьин дуьз я лугьузвай пешекарарни ава. Нагагь и кардиз рехъ гайитIа, чи орфо­графияда къайдасузвал арадал къведа, – фикирзава абуру. Амма зун и кардал рази туш, вучиз лагьайтIа, чи эдебиятдин чIал куьре нугъатдин бинедаллаз туькIуьр хьанва. Куьре нугъатдал рахазвай чIехи пай лезгийри урус чIалай атанвай гафар гьи жуьре лугьузватIа, гьа жуьреда эдебиятдин чIалани тван.
Чна, вири лезгийри, урус, урусар лу­гьузва,­ амма вучиз Урусат гафунин чкадал Россия­ кхьизва? Гафунин дибда вуч аватIа, арадал гъизвай гафар дибдихъ галаз кьадайвал жен.

Чун куьре нугъатдикай рахадайла, кьилдин хуьрерин луькIуьнрал (говоррал) асаслу хьана виже къведач. Месела, СтIал Сулейманан районда хейлин хуьрера «къенин югъ» – ваъ, «къецин югъ» лугьузва ва кхьизва.

СтIалрин нугъатда «чичIекдин» чкадал­ «ччIак», «ийида» гафунин чкадал «айи­да», «фе­на» гафунин чкадал «шана», «цин» гафунин чкадал «йицин», «гин» гафу­нин чкадал «ген», «мани лугьуда» гафунин чкадал «мани яна» лу­гьузва. Кьурагь райондин хейлин хуьрерин луь­кIуьнар эдеби­ятдин чIалавай къерех я: йаъ, паъ, алухар ва мсб.

Ф. Нагъиева кхьизва: «СтIалрин ну­гъат вич эдебиятдин чIалан бинеда гьатнавай куьре нугъатдик акатзава. СтIалри жуван халкьдиз чIал гьасилзавай, чIал хуьзвай, чIал вилик тухузвай тIвар-ван авай шаирар ганва…»

Тапарар туш, гьакъикъатдани гьакI я. Докъуз­пара райондин Миграгърин хуьряй акъатнавай шаирри, гьикаятчийри, журна­листри лезги эдебиятдик кутунвай пай СтIал­рин хуьрерай акъатнавайбурулай кIус­ни тIимил туш. Анжах са миграгъвидини вичин нугъатдин бинедаллаз яратмишунар чапдай акъуднач.

Чна гьарда жуван хуьруьн эдебиятдин­ хулакай, кIамукай вацI ийиз алахъна кIан­дач. Халкьдин эдебиятдин хулар, булахар кIватIиз, гурлу вацIуз элкъуьрун герек я.

Вичин девирда рагьметлу шаир, гьика­ятчи Забит Ризванова лагьанай: «Гьар са лезгиди вич пачагьдай гьисаба кьазва». Гьавиляй чун къенин юкъуз чIал квахьзавай халкьарин жергеда ава, садан гаф муькуьдан туьтуьнилай тефизвайвиляй.

Мукаил Агьмедов