Адан тIвар кьурла, ам вуж ятIа гъавурда тун герек къвезвач. Гъавурда авай касди, пешекарди, керчек гьуьрметдивди къейдда: адан кIвалах зурбади я… Лезгийрин музыкадин культурадикай са тIимил кьванни хабар авайда, ванцик­ чими гьисс акатна, хуш майилдивди лугьуда: ам гьикI чир жедач, адан манийриз вирида яб гузвайди я… Къагьриман Ибрагьимов – композитор, манидар, музыкант, педагог... Халкьдин руьгьдин эменнида инкариз тежер чка кьунвай хейлин манийрин автор. Лезгийрин  эстрададин эвелимжи дестейриз уьмуьр гайи кас. Алакьунар авай, музыкадин ва театрдин чIехи, гьар сад культурадин са вакъиадиз элкъвезвай мярекатрин тешкилатчи. Нотаярни галаз акъуднавай манийрин ктабрин автор. Яратмишунин рекье адан яргъал йисарин зегьмет  «Шарвили», «Зи лезги халкь», «Йисан гьахъ-гьисаб» премийралди, гьар жуьредин ва дережайрин гзаф кьадар дипломралдини гьуьрметдин грамотайралди къейднава. Кьилинди, ам чи культурадин, музыкадин искусстводин уьмуьрда халкьди шаксуз кьабулнавай ва а культурани искусство гила чеб галачиз фикирдиз гъиз тежер ксарикай сад я. И йикъара чна устаддин 70 йис къейдзава.

ЦIуд йисара давам жезвай адан яратмишунин кIвалахдин рекье са жерге вакъиаяр ава, чпикай неинки са вичин, гьакI вири чи музыкадин культурадин уьмуьрда важиблу пенар хьайи. Маниярни, рикIерин мурадриз жаваб гузвайбур, инсанрин лайихлувал хкажзавайбур, руьгь уяхарзавайбур, жуван халкьдал ва ватандал дамах ийиз тазвайбур, девирдин символриз элкъвенвай. ГьикI ятIани, садра герек атана, кхьей куьруь автобиографияда ада вичикай лугьузва:

«Зун Кьурагь райондин Хпежрин хуьре дидедиз хьана. Юкьван школа Белиж поселокда акьалтIарна. Ахпа Дербентда музыкадин училищедин дирижервилинни хордин отделенида кIелна. Гуьгъуьнлай Дагъус­тандин госуниверситетдин тарихдин факультетдани кIел хъувуна.

За Белиждин консервиярдай заводда рабочийвиле, поселокда аялрин бахчада музыкадин муаллимвиле, Белиждин музыкадин школада завучвиле кIвалахна. Закай жува тешкилай аялрин манийринни кьуьлерин «Кард» ансамблдин директорни, Хив райондин ЦIийи Фригърин хуьре искусствойрин школадин, Белиж поселокдин Лезгинцеван тIварунихъ галай школадин директорни хьана. Эхиримжи са кьадар йисар я «Лезги газетдин» хсуси корреспондентвиле кIвалахиз…

Пешекарвилин дережада музыкадал зун алатай асирдин 80-йисарин эвелра машгъул жез эгечIна. Кьиблепатан Дагъус­танда сифтегьанбур хьайи милли манийрин «Ая кам», ахпа КИМ дестеяр тешкилна. Манияр ва кьуьлерин гьаваяр теснифна, гила абурун кьадар акьван хьанва хьи, гьисабиз жувазни четин я. Абур гьар жуьре ВИА-ри, Дагъустандин эстрададин хейлин «гъетери» тамамарзава. Дагъустандин радиодин ва телвиденидин музыкадин къизилдин фондуник цIудралди зи манияр акатнава.

Зун республикада тухузвай гзаф кьадар конкурсрин, фестивалрин, суваррин мярекатрин иштиракчи я. Абура садрани кьведра гъалиб хьанач.

Зи музыкадин эсерар кьилди ктабар яз акъатнава. Гьеле 1992-йисуз сифтегьан 80 мани гьатнавай «КIанда вун» кIватIалдиз дуьнья акуна, 2003-йисуз – 100 мани авай «Музыка милли школада (Музыкадин муаллимриз куьмек яз)» ктабдиз.

2010-йисалай за Дагъустанда виридалайни чIехиди тир Дербент районда ва шегьерда «Лезги газетдин» хсуси корреспондентвиле кIвалахзава, газетдиз датIана кхьизва, къенин йикъан важиблу месэлаяр къарагъариз, жуван макъалаяр кIелзавайбурун фикир желбдайбур ийиз алахъзава.

1994-йисуз заз Дагъустан Республикадин искусствойрин лайихлу деятель лагьай тIвар гана».

Амай крар къерех авуна, инал алава хъувун герек къвезва: автобиография кхьейдалай кьулухъ 2005-йисуз адан «Ватанпересвилиз гимн (Лезгинкадин стилдал кхьенвай 72 мани ва гимн)», «Шад манияр (1 – 4-классра кIелзавай аялар патал)», 2026-йисуз – «77 мани (Билал Адилован чIалариз)» ктабар акъат хъувуна.

Винидихъ вичи лагьайвал, манияр, чпин кьадардал гьалтайла, гьисабиз четин ятIани, садра ада вичи, я са масада гьисабна жеди, гила ихьтин рекъем раиж авунва: 750 мани кхьенва Къагьриман Ибрагьимова. Мягьтелардай рекъем я. Ам мад квев ва я нив гекъигиз жедатIа акваз, чун Россиядин машгьур манийрин композиторрин биографийриз килигна. Къачун чна гьа виридаз чизвай Александра Пахмутова, адан сайтда вичин 444 мани гьатнава. Я вичин кIвалахдин бегьерлувилелди мягьтеларай Владимир Шаинский хьурай, амни кьуд вишелай виниз манийрин автор я. Амма лезги композитордин патарив кьванни агакьдайди чаз жагъанач, Къагьриман Ибрагьимов чIехи Россияда авай сад я…

Автобиографиядин куьруь предложенийри тIимил лугьузва, абурухъ гьакъикъат­да вуч галатIа килигин. Уьлкведин общест­венный уьмуьрдик гьерекат акатзавай, ри­кIера хъсанвилихъ дегиш жезвай мурадар куькIвей, уьмуьрдин вири хилера халкьдин истемишунар дегиш жез эгечIай 80-йисарин юкьвар. Милли музыкадин культурада а истемишунриз жаваб яз чпин тIварар эвелдай къариба акур, амма халкьди чеб геж тавуна кьабулай ва гилани рикIел аламай эстрададин «Ая кам» ва КИМ дестеяр пайда хьана. Къагьриман Ибрагьимова суьгьбетзава: 

«Чун сад лагьайбур тир. Гьелбетда, мехъерар аладарзавай, маса шад мярекат­риз къуллугъзавай музыкантар авай, анжах тIварни кьабулна, вич гегьеншдиз чир хьанвай дурумлу десте авачир. Зи кьилиз фикир атана, жувахъ галаз кIвалахзавай гадайриз за лагьана: чи тIварарин сифте­ гьарфарикай ансамбль патал иер тIвар арадал къвезва: «Ая кам». (Чун: кьве стха Агъабалаевар, Мамедали, Ямудин, Арсен ва зун). Пис жедач, лагьана за, чна лезги мани вилик тухуз къачузвай сифте кам яз тешкилзавай ансамблдал и тIвар эцигайтIа. Гьасятда кьабулайди туш: ахьтин тIвар жедайди яни, чи гъавурда акьадани?.. Са гьафте алатна и рахунар гваз, эхирни са гафунал атана: хьурай гьа тIвар».

1985-йис тир. Гуьгъуьнин йисуз сифте камунин тежриба хьайи абуру пешекарвилин вини дережада аваз «КИМ» ансамбль тешкилна. Къагьриман Ибрагьимова давамарзава:

«Гьар йисуз чна цIийи концерт гьазурдай, ам республикадин телевиденидайни гудай. Ана, чи кIвалах бегенмиш яз, чаз 40 декьикьа эфирдин вахт чара ийизвай. ЦIудав агакьна чи концертар телевиденидай гана. Гуьгъуьнлай махсус аппаратура акъатна, съемкайрин мумкинвилер арадал атана, чкадин телестудияр кардик акатна – «КИМ-ин» манийри виринра ван авуна. Чна 25 йисуз кIвалахна. Ахпа са арада, зи диде рагьметдиз фейила, зун музыкадивай къерех хьана. Гадаярни гьарма сад санихъ алатна, куьрелди, руководитель амукь тавурла, ансамбль чкIана».

«КИМ» ансамблдин сергьятар гегьенш хьайи кIвалахди ва вири халкьдин арада машгьурвили лезги мани вилик финиз халисандиз таъсирна. Ада, шаксуз, чешне хьана (гьелбетда, вахтунин истемишунни яз), чи музыкадиз виликди рум гана. «КИМ» ансамблдин тарихда 1990-йис рикIел аламукьдайди хьана. Къагьриман Ибрагьимова суьгьбетзава:

«Чи гуьгъуьналлаз Дагъустандани, Къу­ба патани милли манийрин чIехи сувар, фес­тиваль тухудай кьадарда эстрададин коллективар арадал атана. А чIавуз шаир Фейзудин Нагъиева культурадин «Шарвили» центрани тешкилнавай. Гьада гъиле кьуна, Махачкъалада «Лезгистандин авазар» фестиваль тухвана. Пуд юкъуз давам хьайи и суварик музыкадин къадав агакьна­ коллективар атанай. «Кард», «Шагьдагъ», «Беневша», «Рычал», «Штул»... Йисар алат­на­­ва, вири гьасятда рикIел хкиз жезвач. Инсанрив ацIанвай залда пуд юкъуз­ лезги манийрин концертар давам хьанай. Коллективар кьве жуьредиз пайнавай:­ халкьдин манияр тамамарзавайбур ва эстрада­динбур. «КИМ» ансамблди ана сад лагьай­ чка кьунай. Жюридин председатель, композитор­ Мегьамед Гьуьсейнован ва Фейзудин Нагъиеван къулар алай диплом вахканай чав».

Гьа яргъал йисарилай эгечIна, адан манияр республикадин гьам машгьур манидарри, гьамни чпин кьадар садазни тийижир гьевескар артистри датIана тамамарзава. Вичини вахт-вахтунда гьамиша гзаф халкь кIватIзавай лезги музыкадин суварар тешкилзава: Дербентда, Кьасумхуьрел, Мегьарамдхуьре, Белижда ва масанра: «Йисан мани», «Йисан виридалайни хъсан манидарар», «Жегьил манидаррин конкурс» мярекатар, Яран суварар, гьар жуьре концертар. Адан кIвалахда кьатIуниз жедай хьтин чка кьилди авторрин чIалариз вичи кхьенвай манийрин концертрини кьазва. Азиз Мирзебегован чIалариз кхьенвай ихьтин сифтегьан манийрин концерт, чи музыкадин культурада Къагьриман Ибрагьимова нубатдин сеферда лагьай цIийи гаф, 2008-йисуз кьиле фенай. Адакай 2009-йисан «Лезги газетдин» 1-нумрада «Тамашачияр гьейранарна» макъалада кхьенай: 

«Пуд сятина гуьзел ва гегьенш, тама­шачийрив ацIанвай залда концерт гьам тешкилунин, гьамни тухунин вини дережа­да аваз кьиле фена. Концерт РФ-дин ла­йихлу артист Абдул Гьабибова анжах адалай вичелай алакьдай устадвилелди тухвана. Башламишдалди вилик ада лагьана:

«Къенин югъ чи халкь патал кьетIенди я. Къе Дербент шегьерда милли эдебиятдин тарихда сифте яз кьилдин композитордин ва шаирдин манийрикай ибарат концерт гузва…

Квез чизвайвал, эхиримжи вахтара чаз лезги композиторри теснифнавай цIийи манийрин ван саки къвезмачир. Чи мани­дарар узбекрин, тажикрин, туьркверин­, араб­рин музыкадин таъсирдик квай, абурун музыка бинеда эцигна, чпи-чпиз гьа акатайвал са мана-метлебни квачир чIа­лар туькIуьриз, «манияр» арадал гъизвай ва чаз теклифзавай. Ихьтин макъамда вичин цIийи манияр гваз тамашачийрин вилик экъечIун, абуруз халисан манияр теклифун, гьелбетда, къейд ийиз жедай кар я…»

Композитордини шаирди кьведа санал тамамарай кар, дугъриданни, цIийиди тир, а концертда сегьнедилай 17 манидардин сесери ван авунай. Яргъалди давам хьайи манийрин сувари залда ацукьнавайбур икрагьарначир, вучиз лагьайтIа, абур халисан лезги манийрихъ цIигел тир. Къагьриман Ибрагьимов кваз кьве автордин кьил-кьилел алай, абурун чпин бажарагъ тамамдаказ ачухарзавай ва гзаф кьадарда яб гуз атанвай халкь рази яз тадай концерт тухунин тежриба идалди акьалтIнач. Ада суьгьбетзава:

«ЦIуд йис алатайла, теклиф атана Бакуда яшамиш жезвай лезги шаир Билал Адиловалай вичин чIалариз кхьенвай манийрин концертдин программа гьазурдай. Концерт гьазуриз жеда, лагьана за, анжах исятда ам халкьдив агакьарун патал харжияр екебур я. Абур за жувал къачузва, лагьана ада, вуна кIвалаха. Им 2018-йис тир. Са кьуд вацран къене кIвалахна за, гьазурна 33 манидин концертдин программа. Сифте чун а концерт гваз Бакудиз фена, ана чIехи залда къалурна. Халкьни гзаф атана, виридаз хушни хьана, хъсандиз кьабулна чун. Ахпа Дербентда Лезги театрдани гана. Инани концерт гурлудаказ кьиле фена. Са йис алатайла, Билал стхади мад теклифна: ша чна са концерт хгун. Адан шиирар мана-метлебдиз девлетлубур, жуьреба-жуьре ма­найрин, чIалар гьавадал эцигдай гегьенш мумкинвилер авайбур я. Кьвед лагьай концертни гьазурна чна. ИкI зегьмет чIугваз, яратмишиз, милли музыка вилик тухуз заз багърийри куьмекна: чехи стха Наримана, уьмуьрдин юлдаш, педагог, шаир Гъулангерека, духтурар тир рухвайри – Эрзимана, Эмирана, абурун хизанри, зи цуьквер хьтин хтулри – Эльмиради, Эсмиради, Элинади, Мелика, Давуда ва чи бажарагълу шаирри».

Милли музыкадин къенин йикъан гьа­къи­къатдикай ада лугьузва: 

«Чи музыкадин рекье кIвалахзавайбуру мад чIуру патахъ вегьезвайди аквазва заз. АтIа девирда, зун сифте и рекьиз атайла, чи кIвалерани, рикIерани азербайжан музыкади ва манийри агъавалзавай. Гьавиляй чун алахънай лезги мани вилик тухуз. Вучиз бязи вахтара жувалай разивал къалурдач: хъсан коллективни арадал атанай, чалай са вуч ятIани алакьни авунай. Алай вахтунда чна мад терсина, нубатсуз патахъ ян гузва. Заз вуч лугьуз кIанзава? Манидарри къачузва маса халкьдин хъсандиз раиж хьанвай, халкьдин арада чкIанвай мани, гьадал эцигзава лезги чIалар. Ахпа, лезги мани я лугьуз, гьам язава. Узбекрин, я тажикрин, азербайжанрин, я эрменийрин гьавадикай, гьабурун авторри кхьенвайдакай лезги мани жедайди туш. Чи мани лезги шаирди ва композиторди арадал гъана кIанда, жуван манидарди ам тамамарна кIанда.

Чпин кIвалахдиз къимет,  гьуьрмет къвезвай композиторар авач лугьуз жедач, – давамарзава ада. – Гьа сифте рикIел хквезвайбурун тIварар кьаз хьайитIа, месела, Кьасумхуьрел кIвалахзавай Майина вах. КцIар шегьерда чи Адил Сафаров ава, вичи манияр­ кхьинни, лугьунни ийизва. Седакъет Керимовадин кIвалах чIехиди я. «Этнобэнд» ВИА-дин художественный руководитель Рашид Бекерован зегьмет бегьерлуди я. Мавлудин Хайирова, Адалат Къурушвиди, Мурад Саидова, Вида­диди манияр туькIуьрзава. Белки, заз тийи­жир масабурни акъатнава жеди. И кIвалах акъвазарна кIанзавайди туш. ЧIал гьикI хуьз­ватIа, жуван музыкани, искусстводин виридалайни важиблу хилерикай сад, чи маниярни, кьуьлерни гьакI хвена кIанзавайди я. Жуванбурун руьгьди жуван искусстводин тербия къачудайвал, амайбурузни аквадайвал чун чи тарих ва культура авай къадим халкь тирди».

Къагьриман Ибрагьимова вичи, бинедай яратмишзавай касдиз хас тирвал, гьевес квадар тавуна, кIвалахзава, цIуд йисар вилик вичи сифте кам къачур рехъ давамарзава. Гегьеншди хьана устаддин кам, алатай вири девирда адан камунив агакьдай маса кам ягъайдини чаз чидач. Виликдай хьиз, ам гилани яратмишунрин рекьиз вафалу хьунин ва кIвалахиз алакьунин чешне яз амукьзава. Алай вахтундани ада цIийи манийрин концерт гьазурунал кIвалахзава. Гьа идалди лезги музыкадин искусстводин майданар гегьеншарзава.

А. Омаров