Россиядин государстводин суваррик 4-ноябрдиз къейдзавай­  Халкьарин садвилин югъни акатзава. Ам чна 2005-йисалай кьиле тухузватIани, гила­ни саки вири регионра ам вучтин сувар, квехъ галаз алакъалуди я лугьудай суалар гудайбур ава. ГьикI лагьайтIа, совет­рин инса­нар ноябрдин 7-даз Ок­тябр­дин­ инкъилабдин сувар къейд ийиз­ вердиш хьанвай. Совет­рин Союз терг авурдалай гуьгъуьниз, 1995-йисан­ 13-мартдиз­ акъудай закондин бинедаллаз,­­ 7-ноябрь Россиядин женги­нин­ бар­каллувилин югъ хьиз къейд  ийиз эгечI­на. Имни Кузьма­ Минин ва Дмит­рий Пожарский кьиле авай ополчениди­н дес­тейри Москва интервентрикай азад авунихъ галаз алакъа­лу авуна. 2004-йисан 29-декабр­диз президентдин­ махсус указдалди 4-ноябрь Халкьарин садвилин югъ яз тайинарна.  Адан метлеб Россиядин вири жемиятдин ва динэгьлийрин садвал хуьн я.

Халкьарин садвилин югъ гьихьтин ва­къи­адихъ галаз ала­къа­лу авунва? Ша чун са тIимил кьулухъ, алатай тарихриз хъфин.

1611-йис. Федор Мстиславский кьиле авай ирид боярдикай ибарат гьукуматди Урусат Польшадиз маса гана­. Польшадин  пачагьдин (королдин) хва Владислав Урусатдин пачагь яз гьисаба кьуниз талукьарнавай пачагьдин икьрар кутIунна. Москвада ада ва адан дустари, гъилибанри агъавализ гатIунна. Москвадин агьалияр квазни такьаз, абуру кIандайвал ийизвай. Бояррини абурун тереф хуьзвай. Ихьтин хаинвал, алчахвал зегьметчи халкьарин гегьенш къатаривай эхиз хьанач. Урусат хуьн патал къагьриман рухваяр женгиниз къарагъна. Абуру са шумуд ополчение тешкилна, поляк­рихъ галаз женг чIугвадай такьатар кIватIна.

И вахтунда Москвада поляк­рин 15 агъзурдалай гзаф аскерар авай. 1612-йисан 27-июлдиз Кузьма Минин ва Дмитрий Пожарский кьиле авай ополченвийрин дестеяр Ярославлдай Москва азад ийиз рекье гьатна. Полякринни урусрин дестейрин арада къизгъин женгер кьиле фена. 22-октябрдиз князь Пожарский Москвадин «Китай шегьердиз» гьахьна. 26-октябрдиз полякринни литоврин гарнизондин командирри чеб магълуб хьайивилин гьакъиндай икьрардал къулар чIугуна. Абуру есирда кьунвай боярар, тIвар-ван авай маса инсанар, абурун хизанар (абурун арада гележегдин пачагь Михаил Фёдоровични авай) ахъай­на. 27-октябрдиз гарнизонди рей гана ва сад авунвай ополченидин кьушунар Кремлдиз гьахьна. Гьа икI, Москва душмандикай азадна. Ида Урусатдин вири мулкарай къецепатан уьлквейрин чапхунчияр ахкъудунин кIвалах башламиш хьунал гъана.

И ватанпересвилин гьерекатдин надирвал квекай ибарат тир лагьайтIа, мягькем гьукумат авачирвиляй Ватан хуьнин кар чпин фикиррилай, инанмишвалзавай диндилай, гьал-агьвалдилай аслу тушиз, халкьдин гегьенш къатари чпин гъилиз къачуна. Уьлкве лап кIеве гьатнавай ва девлетар тарашзавай  девирда, гьакъикъатдани, Россиядин халкьарин садвал арадал атана. Жуьреба-жуьре миллетрин векилри а макъамда халис ватанпересвал къалурна, гьа идалди зурба уьлкве барбатI хьунин ва гьамиша чапхунчийрин­ пацук кваз амукьунин гьалдикай хвена. Гьавиляй Урусатди баркаллу рухвайриз – Мининазни Пожарскийдиз – Россиядин шегьерра зурба памятникарни хкажнава. Абурун кьегьалвал рикIелай алудиз тежерди я.

Дугъриданни, 1612-йисан 4-но­­ябрь – Москва Польшадин чап­­хун­­чийрикай азад авур югъ – тарих­да лишанлуди я. Идан гьа­къин­дай Президент Владимир Путина икI лагьана: «Гьа макъамда, яргъал тир 1612-йисуз, Кремлдин­ цларив къецепатан чапхунчийрин винел анжах са гъалибвал къа­занмишайди туш. Урусатдин гзаф миллетрикай ибарат халкьдин садвал себеб яз, гзаф йисарин къе­непатан чуьруькрал, бунтарал  эхир эцигна. Алатай асиррин деринра бинеяр авай и сувари чи рикIел тарихдин игитвилин чинрикай лап нурлубурукай, жанлубурукай сад хкизва. Залум, инсафсуз душмандихъ галаз женг чIугунин эвердиз халкьдин гьар жуьре дережайрин, динрин, миллетрин векилри гьай лагьана ва гилан несилдиз милли итижар, аслу туширвал хуьнин карда чешне къалурна».

Коллективный западдиз мад, къенепатан хаинрикай ва Украинадин миллетбазрикай менфят къачуналди, Россия метIерал акъвазариз кIанзава. Кузьма Мининни Дмитрий Пожарский къенин несилдизни лап хъсан чешне­ я. Гишин сиверни ахъайна, Россиядин девлетра вил авай, абур къакъудиз кIанзавай пехъи душманриз ахьтин кар кьуна кIанда хьи, абур чи уьлкве галай патахъ гьич элкъуьнни тийидайвал. 

Къейд ийин хьи, Халкьарин садвилин югъ тайинарай сифте йисара урусрин миллетбазрин ­организацийриз, дестейриз  и сувар чпин къаюмвилик кутаз кIан хьана. Гьар сувариз митингар, «Урусрин марш» тешкилиз, уьлкведин сиясатдиз, халкьарин арада авай дуствилиз, амадагвилиз акси гьерекатар ийиз хьана. Государстводи миллетчивилин организацияр­ къадагъа авуна. Тешкилатчияр жавабдарвилиз чIугуна. 2014-йисалай миллетчивилин дестеяр, тешкилатар амач уьлкведа.

Халкьарин садвилин югъ, вири уьл­кведа хьиз, Дагъустандани шад гьала­ра къейдзава. Гзаф миллетрикай, чIа­ларикай, динрикай ибарат Дагъларин уьлкведин халкьар суварин метлебдин гъавурда хъсандиз акьазва. Респуб­ликадин вири шегьерра, районра суварриз талукьарнавай мярекатар тешкилзава: концертар, фес­тивалар, ктабрин, шикилрин, сеняткаррин безекрин выставкаяр, ватанпересвилин, спортдин мя­ре­катар, флешмобар, культура­дин идарайра агьалияр гзаф кIватI­завай серенжемар…

Украинадин куьмекдалди Россия кIеве тваз кIанзавай кол­лективный запад къе вич кIеве гьатнава. Душманрин мурад, чи халкьар сад-садаз къарши акъвазарна, гъалибвал къазанмишун тир. Ягъалмиш хьана абур. Чи уьлкведин, халкьарин къуват чи садвиле ава. Ам чIуриз тежедайди я.

Нариман  Ибрагьимов