Бажарагълу музыкант ва манидар

Акъудайла багълари цуьк,

Акъвазда нур гуз Ахцегьар.

Бязибуру тариф ида

Женнет я лугьуз Ахцегьар.

Гьа ихьтин къимет ганай Ахцегьиз Да­­гъустандин халкьдин шаир Хуьруьг Та­гьира­.

ТIебиатдин гуьрчег и пипIе 1936-йисан 26-октябрдиз Хийирбег Исабегович Асланбегов – гележегдин бажарагълу музы­кант, хормейстер ва манидар – дидедиз хьана. Исабег ва Фатима Аслан­беговрин хизан чIехиди тир: кьуд рушни­ кьуд хва авай. Хийир­бег виридалайни гъевечIиди, муьжуьд лагьай аял тир. Исабег Асланбеговича виликдай Бакуда рабочий яз кIвалахнай. Революциядин вакъиайрин, граждан дяведин иштиракчи, 1917-йисалай большевикрин партиядин член тир. Советрин власть патал женгера иштиракунай адахъ Климент Ворошилован  ва Сергей Кирован къулар алай тарифдин грамота авай. Хуьре ада райондин дережадин жуьреба-жуьре къуллугърал кIвалахнай:  пищепромдин директорвиле, туьквендин, курортдин заведующийвиле… Дидеди кIвалин майишат кьиле тухузвай.

Хийирбег музыкадал рикI алай хизанда чIехи хьана: бубади тар ядай, дидеди ширин сесиналди халкьдин манияр лугьу­дай. Рушарини къунши дишегьлийри адахъ галаз зил кьадай.

Хуьре школа акьал­тIарай жегьил кон­серватория­дик­ экечIиз Бакудиз фена­. А чIавуз ана адан чIехи стха Мусабега­ Азербайжандин­ халкьдин майишатдин­ ин­ститутда кIел­­за­вай. Стхаяр консерватория­­ жагъу­риз фена. Рекье абурал анин вы­пуск­ник Мурсал Бадиров гьалтна. Ада а чIа­вуз М. Ахундован тIварунихъ галай­ опе­ра­дин­ ва балетдин театрдин солист яз кIва­лахзавай. Ахцегьвияр ада кон­сер­ватория­диз тухвана, Хийирбег вичин­ муаллим, Азербайжандин халкьдин артист Камал­ Керимоваз къалурна. Профессорди ди­къет­дивди жаван­ абитуриентдин­ музы­кадин алакьунар ахтармишна ва лагьана: «Жегьил, квехъ лап хъсан сес, ала­кьунар­ ава, амма ван «ламуди»  я. За вун зи клас­сдиз къачузва, анжах вуна кьве йисуз подкурсара кIелун лазим къведа. Анжах ахпа вавай консерваториядиз гьахьиз жеда».

Гьелбетда, и гафари жегьилдин рикI хана. Консерваториядихъ общежитие, под­курсара кIелзавайбуруз стипендияни­ авачирди  чир  хьайила, Хийирбеган планар са легьзеда дарбадагъ хьана. Ам Дагъустандиз хтана, Махачкъаладиз фена, документар музыкадин училищедиз вугана.

Хийирбеган рикIел вичин сес ахтармишунай ва вокалдин мумкинвилерай сад лагьай имтигьан лап хъсандиз алама. А чIавуз адаз вичивай имтигьан кьабулайди, «отлично» эцигайди машгьур композитор, Дагъус­тандин классикадин музыкадин бине кутур Готфрид Алиевич Гьасанов тирди, гьелбетда, чизвачир. Х. Асланбеговакай музучили­щедин дирижервилинни хордин отделени­дин студент хьана. Преподаватель Роза­ Михайловна Мизрахидиз Хийирбегахъ дири­жёрдин-хормейстердин гъи­­­лер авайди акуна, адаз хордин дирижёрвилин сирер чириз эгечIна.

Училищеда адаз вич хьтин студент­рихъ – Сейфулагь Максимовахъ ва Мегьамед Гьуьсейновахъ (гуьгъуьнлай РСФСР-дин искусствойрин лайихлу деятель, операдин ва балетдин театрдин художественный руководитель) галаз таниш жедай ва дуствал хуьдай мумкинвал хьана. Сейфуллагь Хийирбегалай ва Мегьаме­далай чIе­хи тир. Вичин дустариз  ада хийир­лу­ меслятар гзаф гудай. Ада туьтег лап устадвилелди ядай. Ада кларнетдин классда кIелзавай.

1958-йисуз Асланбеговаз Дагъус­тандин­ радиодин хорда, Рагьимат Гьажиева, Бурлият Ибрагьимова, Муи Гьасанова­, Патимат Исакьова хьтин халкьдин манияр­ тама­марзавай машгьур ксарихъ га­лаз кIвалахун кьисмет хьана. Гьа и йи­суз Х. Асланбегован ­уьмуьр­да кьетIен са вакъиа мадни хьана: ада манийринни кьуьлерин «Дагъустан» ансамблда артист яз кIвалахиз эгечIна. Им маса коллектив ва маса истемишунар тир. И чIа­вуз кьуьлердай «Лезгинка» цIийи ансамбль арадал гъизвай. Ана Х. Асланбе­го­­ван дустари – Къаиб Къурбанисмаило­ва, Сейфулагь Максимова ва масабуру – кIвалахзавай. Абуру цIийи ансамбл­дин­ кIва­лахдикай, ан­самбл­дин регьбер Танхо Израилова вичин­ гъилик­ квайбурувай ийидай истемишунрикай, адан бажарагълувиликай­ суьгьбе­тардай. Х. Асланбе­го­ва абурухъ ди­къет­дивди яб акалдай ва жуван ансамбл­дикай фи­кирдай. «Вучиз чна гъилелай цIар гузва? Чун «Лезгинкадин» артистрилай квелди усал я?» – ихьтин суалри адак зарафатсуз секинсузвал кутадай.

Дагъустандин искусстводин ва музыкадин хиле агалкьунар Хийирбег Асланбеговаз Советрин Союзди кьиле тухузвай милли сиясатдин къуватда аквазвай. Мисал яз, ада 1960-йисан Декада гъидай. Анжах СССР хьтин уьлкведа гъвечIи Дагъус­тандивай, са куьруь вахтунда гьазурна, Моск­вадиз республикадин яратмишунрин вири мумкинвилер, 800-далай виниз инсанар тухуз, гьукуматдин харжийрихъ абуруз меркездин кесерлу мугьманханайра чкаяр гуз алакьнай.

Х. Асланбегован рикIе Москвадин­ гуьруьшри, гайи концертри, гьар са легь­зеди яргъалди чка кьунай. Адетдин йикъар башламиш хъхьана. Ада  госимтигьанар вахкун лазим тир. Йикъарни йифер ктабар кIелиз акъатзавай. Музучилище ада агалкьунралди акьалтIарна. Дагъустандин культурадин министерстводи анаг акьалтIарай, кьетIен бажарагъ авайбур кIелунар давамарун патал Ленинграддиз ва Саратовдиз рекье твазвай. И сефердани вад кас, гьа гьисабдай яз, Хийирбег Асланбеговни Саратовдин госконсерваториядиз ракъурна. ИкI, чи ватанэгьлидин фадлай рикIе авай мурад кьилиз акъат­на. Адакай Саратовдин Л.В. Собинован тIварунихъ галай госконсерваториядин студент хьана. Бахтлу ва уьмуьрдал шад яз, ам таниш тушир шегьердин куьчейра къекъвезвай, кIелунрикай фикирзавай, кьве гъилни къакъажна, гьа сифте йикъарилай ам абурув рикI гваз эгечIнавай. Гьа сифте йикъара ада вичихъ галаз са курсуна кIелзавайбурухъ хъсан чирвилер авайди кьатIанвай, гьикI хьи, абуру неинки музучилище, гьакI музыкадин школани акьалтIарнавай. Ахцегьа адан девирда ахьтин школа авачир, гьавиляй адаз ахьтин мумкинвални хьанвачир.

Октябрдиз Х. Асланбеговаз консерваториядин ректоратдиз теклифна ва Саратовдин областдин партиядин обкомдиз эверзавайдакай хабар гана. ЦIийиз кьабулнавай студентдик къалабулух акатна, гьатта кичIени хьанай. «За вуч авунва кьван заз са гьиниз ятIани эвериз?!» – суалдини жегьилдиз кьарай гузвачир. КIвачерик зурзун кваз, ам шегьердин центрадиз фена. Амма, Аллагьдиз шукур хьуй, вири махуник квай хьиз хъсандиз куьтягь хьана: партиядин обкомдин секретарди Москвада литературадин ва искусстводин декадада активнидаказ иштиракунай Хийирбег Асланбеговав ДАССР-дин Верховный Советдин Гьуьрметдин грамота вахкана. Гьа икI, гьеле студент яз, чи ватанэгьлидив гьукуматдин шабагь агакьнай­.

Еке чалишмишвилерин нетижада хьиз, ансанмбль Уралдин ва Сибирдин, гьа гьисабдай яз, Томскда, Омскда, Иркутскда, Новосибирскда, Хабаровскда, Благовещенск­да ва маса шегьерра гастролра хьанай. Хийирбег Исабегович Дагъустандин артистри чпин алакьунар къалурай вири шегьерра гьуьрметдин грамотайриз лайихлу хьанай. Адан кIвалахдиз ДАССР-дин  культурадин министерстводи ва партиядин обкомдин кьиле авай ксарини еке къимет ганай.

Хийирбег Исабеговича Дагъларин уьл­кведин культурадин машгьур деятелар тир Татам Мурадов, Барият Мурадова, Готфрид Гьасанов, Рагьимат Гьажиева, Наби­ Дагиров, Исбат Баталбегова, Казим Манафов хьтин машгьур устадрихъ галаз бажарагълу музыкантар, манидарар ва кьуьлердайбур тербияламишзавай, чпин тежриба яратмишунардай маса коллективрал агакьарзавай госансамблда кIвалахунал дамахдай.

Тешпигьди авачир гуьзел сесинин, бажарагъдин сагьиб, Дагъустан Респуб­ли­ка­дин искусствойрин лайихлу деятель Х. Асланбегова ДГПУ-дин манийринни музыкадин теориядин кафедрадин старший преподаватель ва заведующий яз зегьмет чIу­гуна. 2022-йисуз ам, гьайиф хьи, чи арадай акъатна. 

Низам  Шагьбанов,

РФ-дин просвещенидин гьуьрметлу работник