13-15-апрелдиз Махачкъалада кьиле фейи республикадин пешекарвилин «Дидедин чIаланни литературадин виридалайни хъсан муаллим – 2026» конкурс­да Хасавюрт райондин Къурушрин Аскандарован тIварцIихъ га­лай 2-нумрадин юкьван мектебдин муаллим Къизил Гьажиевади приздин чка кьуна. Респуб­ликадин мектебрай атай 44 муаллимрин арада им еке агалкьун я.

И йикъара малум хьайивал, зулуз Липецк шегьерда кьиле фидай Вирироссиядин «Дидедин чIа­ланни литературадин виридалайни  хъсан муаллим – 2026» конкурсда иштиракдайбурук РД-дин об­разованидин министерстводи­ пуд кас – кьве муаллимни са тер­биячи кутунва. Абурун арада рес­­публикадин конкурсда лезги чIа­лай ва литературадай приздин чка кьур чи лезги вах Къизил Азизагъаевнани ава.

Гьажиева Къизил Орелдин об­­ластдин, Ливенский райондин Прилепы хуьре 1989-йисуз диде­диз хьана. Дах Азизагъа, адан чIе­хи стха ва кьве вахни диде-буба жегьилзамаз рагьметдиз фейила, кьил хуьз, Урусатдиз акъатна­. Абуру ана са ферма кьуна, кьудани санал зегьмет чIугуна. Къалабу­лух гьатай 90-йисара Азизагъа вичин юлдашни бицIи велед­ Къизил гваз Ахцегь райондин Къурукалаз­ хтана. Азизагъади хуьре­ эцигунардайди яз, адан уьмуьрдин юлдашди медсестравиле­ кIва­­лах­­на.­ Яваш-яваш чIехи хьайи Къизил хуьруьн мектебдиз фена. Хъсандиз кIелзавай ада са шумуд­ тарсунай рикI алаз олимпиадайра иштиракдай. ЧIехи классра кIелза­вай вахтунда ада иллаки лезги чIа­ланни литературадин олимпиадайриз кьетIен фикир гуз га­тIунна. Сифте мектебдин, ахпа райондин олимпиадайра иштиракиз, хъсан нетижаяр жезвай. РикIе къаст аваз лезги чIал дериндай чирун патал ада неинки учебникрай, гьакI чIалаз талукь маса ктабрайни алава чирвилер къачузвай.

ИкI, ам са шумудра респуб­ликадин олимпиадайрин призер­ хьана. Мектеб чешнелудаказ акьал­­тIарай 2007-йисуз кIелиз гьиниз фидатIа лугьудай фикиррик ам акатнач. Гъиле лезги чIалай республикадин олимпиададин этапдин 2-дережадин диплом авай Къизил, са имтигьанни вахкун тавуна, Дагъустандин госуниверситетдин филологиядин факультетдин урус ва Дагъустандин чIаларин отделенидиз кьабулна.

Вуз куьтягьиз са йис амайла, Къизил ЦIийи Къурушрин мек­­тебда муаллимвиле кIвалахзавай Къур­­баназ гъуьлуьз фена. Дип­лом къачурла, Къизилни мектебда кIвалахал акъвазна.

Са йисуз кIвалахайла, ам дек­ретный отпускдиз фена. Сад-са­дан гуьгъуьналлаз пуд аял хьана.

Къурушрин 2-нумрадин мектебда ада 2021-йисалай зегьмет чIугвазва. Чкадин муаллимри лугьузвайвал, лезги чIалан тарсар гуз Къизил муаллим атайдалай кьулухъ мектебда лезги чIалан гьавани кваз дегиш хьана.

– Къизил Азизагъаевна, вун атайла, лезги чIалан тарсар тухунин дережа хкаж хьана лугьунихъ гьихьтин метлеб ава? – хабар кьуна за.

– Иниз кIвалахал къведайла,­ за мектебда­ кIел­за­вай аялриз куь­чеда авай аялрилай лезги чIал хъсандиз чизва лагьан фикирзавай. КилигайтIа, 5-классда кIел­за­вай чIехи пай аялриз гьич лезги гьарфарни чизвачир. Сифтегьан класс­ра гьазур тахьана атанвайбуруз чIал четинди я лугьуз, гьич лезги чIалан тарсни кIанзавачир. Диде-бубайрини, аялрин пад кьаз, гележегда ам чаз герек авач лугьузвай.

– Квез аялар чIалал ашукьардай рехъ жагъанани? Куьне куь кIвалах квелай гатIунна?

– За аялриз, жуван сифте тарсунилай эгечIна, дидедин чIал гьикьван герекди, итижлуди ятIа къалурна. Азизбур, бес куьн лезги­ балаяр тушни?!  Жуван дидедин чIал чир тахьайла, куьн вужар я бес?! Садра яб це: «И чан, а чан, чан базарар, кьил азарар, неъ газарар, нуькI нуь­кIуьшан, югъ гуьлуьшан, йиф перишан, тIвар са рушан, кар са рушан!»

Аялар дидедин чIалал ашукьариз, адан верцIивал къалуриз къугъунрилай гатIунна, Къизил муаллимди тапшуругъар доскадилай аялрив дафтарра кхьин хъийиз­ таз, четинбурун винел кIвалахиз, бязи гьарфар  лугьудайла, сивин гьи органар иш­лемишдатIа къалуриз, а гьарфар квай гафар тикрариз, гафарганар туькIуьриз, манаяр ачухариз, баянар гуз, а гафар кваз ибараяр­ туь­кIуьриз таз, яни чир хьайи цIийи гафар гьамиша рахунра ишлемишиз вердишариз тарсунилай тарсуналди гьа ихьтин кIвалах халкьдин фольклордин куьруь яратмишунрихъ галаз  (фадлугьунар, мисалар, мискIалар, манияр) танишариз хьана.

Ада гьар тарсуниз темадилай­ аслу яз, кроссвордар, рабочий листер, лексикадин гьар жуьре­ къу­гъунар туькIуьрзава. Тарсари­лай алава, ада аялриз лезги халкьдин манияр чирзава. Чи халкьдин адетрикай, культурадикай, тарихдикай суьгьбетарзава. Мектебда кьиле физвай гьар са мярекатда ада вичи тешкилнавай «Марвар» тIвар алай хордани иштиракзава. Эхиримжи кьве йисуз Къизил муаллимди мектебда, аялрихъ галаз гьазурна, виридуьньядин халкьарин чIалан йикъаз (21-февраль) талукьарнавай сувар тухузва. Аялри райондин олимпиадайра иштиракзава.

10-классда кIелзавай Хадижат­ Сагидовади 2-чка, 11-классда кIел­­завай Мамед Абдурагьманова 1-чка кьуна.

ГьакIни, ада йисан къене образованидин хиле дидедин чIалариз талукь яз кьиле физвай конкурсриз (устадвилелди хайи эдебиятдин эсерар кIелунай, хайи чIалал сочиненияр кхьинай ва икI мад) аялар гьазурзава.

2024-йисуз Хасавюрт районда кьиле фейи «Дидед чIаланни литературадин хъсан муаллим» конкурсда Къизил Азизагъаевнади кIвен­кIвечи чка кьуна, ахпа респуб­ликадин паюна иштиракна. Конкусрин иштиракчийриз РД-дин образованидин министерстводи ашкъиламишдай гьуьрметдин шабагьар гана. 2025-йисан конкурсдиз ам цIийи къуватар гваз фена. Адакай  Дагъустандин халкьарин чIалариз талукь конкурсда лауреат хьана,  ам хъсан 10 муаллимдин жергедик акатна.

Конкурсра иштиракна, тежри­ба­ хьанвай ва вичин чирвилерни­ хкажнавай Къизил Азизагъаевна­ди алай йисуз кьиле фейи рес­пуб­ликадин конкурсда шабагь­рин чка кьуна. Къаст эцигна чIугур зегь­мет­­ди ам республикадин хъсан пе­шекар муаллимрин жерге­диз акъудна.  Ада лезги чIалан муаллимрин дережа вине авайди тес­тикьарна.

Къагьриман  Ибрагьимов