Лезги чӀа­лан лап хъсан пешекар, журналист Куругъ­ли Ферзалиев тамамвилел­ди гьахълу я: «Эсиллагь кьи­ле фена ви­же текъведай месела гьа са гафар кьве къайдада кхьин я. Чахъ тес­тикь хьанвай дуьз кхьинин къайдаяр аватӀани, са гафар чIала сана сакӀа, масана масакӀа кхьенваз гьалтзава. Чун кIанзни такIанз шаклувиле гьатзава…»

Жуван макъала «Лезги газетдин» кьилин редактордин заместитель Куругъли Ферзалиеван и гафарилай гатIунунихъ ихьтин себеб ава. КцIар районда Чипир­ тIвар алай хуьр ава. Лезги чIалан орфо­графиядин кьетIенвилер фикирда кьур­тIа, Чипир кхьин дуьз я. Амма­ газет­ра-журналра, ктабра кьве жуьреда кхьенваз гьалтзава: «Чпир», «Чипир». Асул гьисаб­дай лезги шаир Эйваз (Айваз) Гуьлалиеван эсерра. Са къайда­да хьун герек я! Эгер сада Ахцегь райондин Чеперин чкадал Чепир кхьейтIа ва я Кьурагь район­дин КьепIир хуьруьн чкадал КьапIир кьалурайтIа, еке рехне яз гьисабда. ИкI тахьун патал гьарда вичиз кIандайвал ваъ, грамматикадин ва терминологиядин бинедаллаз дуьз кхьена кIанда.

Гьар са миллетдиз тӀварар кхьидай къайдаяр ава. Лезгийри – Агьмед, туьркери – Агьмет, татарри – Ахмат (Анна Ахматова), урусри Ахмед лугьузва. Лезгийри – Сулейман, къазахри – Сулеймен (Ол­жас Сулейменов), лезгийри – Имамали, та­жикри – Эмомали (Эмомали Рахмон) кхьизва.

Эйваз Гуьлалиеван эсерра гьалтзавайвал, Шуьрбет тIварцIин чкадал гъавурда авачиз Ширбет кхьин кутугнавач. Ихтилат Азербайжан ва Дагъустан рес­пуб­ликайрин халкьдин артист Шуьрбет Рзакъулиевакай физва. Мадни, шаирди­ вичин са эсерда «РикIин кьилихъ галу­кьарна Ширбета» кхьенва. И келима­ кIе­лайла, заз акI жезва хьи, ада чӀуру кар, такӀан амал авунва. Им са мусибат акур инсанди лугьудай жуьреда аквазва: «Лап зи рикӀин кьил атӀана, гьайифар хьана заз…» А гафарин чкадал кларнетдин­ устаддиз «РикIиз мани талукьарна Шуьрбета», я туш, «Хъуьхъвер шар хьиз да­кIунарна Шуьрбета» лагьанайтӀа, генани туькIвейдиз жедачирни?

Ихтилат физвай шиирда, зи фикирдалди, нукьсан квай мад са цIар ава: «Руьгьдин лепе ацукьарна­ Ширбета». Хьанач! Вучиз лагьайтIа, Шуьрбета кларнет руьгьдин лепе ацукьарун, агъузарун патал язавач, аксина а сеняткар инсандин руьгь хкажун, кеф-агьвал артухарун, кьакьанарун патал хамарай-къа­бухрай акъатзава.

Мад са месэла: Шуьрбет Рзакъулиеваз бахшнавай и шиирда авторди «асландиз», мугъулри хьиз, «шир» лугьун лезги чӀалан къайдайриз акси жуьре я.

Эйваз Гуьлалиевахъ «Ракьун рикI» тӀвар ганвай поэма ава. Вични – ипекдилай хъуьтуьл, пиришдилай кьелечI рикӀ авай манидар, харусенятдин чӀехи устад, Дагъустандин халкьдин артист Асеф Мегьманан рикӀин гьакъиндай. Лез­гийриз камаллу са мисал ава: «РикӀ ракьукай ваъ, якIукай я». Халкьдин шаир СтӀал Сулейманани «Зи рикӀ якIукай тушни, эй инсанар!» – кхьизва «Жувакай ихтилат» эсерда.

РикIиз «михьи», «ачух», «къени», «заха», «ялавлу», «жумарт» ва маса гафар кутугда (халкьдин писатель Имран Кьасумован сценарийдин бинедаллаз арадал гъанвай «Адан чӀехи рикӀ» кино рикIел хкин). Асеф Мегьманан рикIни гьахьтинбурукай тир. Амма ихтилат физвай поэмада халкьдин артистдин гьахъ рикIикай ракьун рикӀ авунва. Са гафу­налди, и келимадикай эдебиятдин магьсул хьанвач. Виридаз якъин­ тирвал, ракьун, къванцин, кIарасдин рикӀ залумриз, намердриз, фашистриз, вампирриз хас я.

КцIара алатай асирдин 60-йисара­ «Ри­кIин гаф» тIвар алай эдебиятдин меж­лисдин бине эцигай рагь­метлу Забит Ризванова залан ва нагьахъ гафар­ кьабулдачир. «РикI шаддай таб гафунилай, рикӀ тIар­дай дуьз гаф хъсан я» – лугьудай шаирди. Вучиз лагьайтIа, чӀуру гаф адан хъуьтуьл рикIихъ галукьдай. РикIихъ галукьарун, эцягъун, рикӀ хун вижесузбурун амал яз гьисабдай.

Азербайжандин ва Дагъустандин халкь­дин артистка Эльза Ибрагьимовади шаир Алиагъа Куьрчайлидин гафариз кхьенвай ва лайихлу артист Теймур Амрагьа лугьузвай «Ша, баришугъ жен» маниди и кар мад сеферда субутзава:

Ви вилерал бейкеф вилер алукьна,
Зи гьи гафар бес ви рикIихъ галукьна?
Къайи тахьуй нагьахъдаказ араяр,
Баришугъ жен, вучиз я вун хъел, зи яр!

«Вацрай атайбур» тӀвар алай поэмадин къурулушдикайни лугьуз кIанзава. Поэма жанрдиз вичин кьетIенвилер авайди я. Абур Эйваз Гуьлалиева вичин эсерда хвенвач. Бес поэмадихъ пролог хьун, эпилог тахьун дуьз яни?

ЧIалахъ галаз алакъада авай гьар сада машгьур алимрин, писателрин, чIа­лан тӀвар-ван авай пешекаррин – Мегьа­мед Гьажиеван, Агьед Агъаеван, Ражидин Гьайдарован, Ибрагьим Гьуьсейно­ван, Гьаким Къурбанан ва масабурун эсеррикай, Дагъустандин образованидин ва илимдин министерстводи тестикьарнавай учебникрикай, гафарганрикай, хрестоматийрикай, илимдин, методикадин программайрикай менфят къачуна, чирвилер артухарунихъ еке метлеб ава. Сад ава абур чирун, садни – абурал амал авун. Зи фикирдалди, гьар са шаирди, гьар са гьика­ятчиди лезги чIалан орфографиядин кьетIенвилер вилив хуьн герек я. Эхиримжи йисара кьилдин ксари­ ахъайнавай чапханаяр пара хьанва. Пул гуз, гьар ни хьайитIани, анра эдебиятдин эсеррин ктабар чапдай­ акъудзава, абур халкьдин майдандал гъизва. Халкьдин суфрадал эцигзавай гьар са нямет вири патарихъай тамамди хьун герек я!

Гьасан Хасиев, ­КцIар шегьер