Дагъларилай гуьрчегбур, къадимбур­ мадни гьа дагълар я лугьуда. Дагъларин къужахда дидедиз хьана, тербия къа­чуна, уьмуьрдин гегьенш рекьел экъечI­навай гзаф веледри дагъларивай къени хесетарни, амаларни къачунва­. ИкI тирдахъ зун стхаяр тир Мегьамедоврин яша­йишди, уьмуьрди, абуру тазвай ирсини ва гелери агъурна.

Кьурагь райондин Ашахуьр дагъларин лап кьакьанда, суварин, яйлахрин, булахрин къужахда авайбурукай сад я. Ашахуьруьн тIвар кьунмазди, гьар садан рикIел къени, муъмин кас Рамазан эфендидин гуьмбет, зиярат къведа.

Сефийрин чIехи тухумдин векил Мегьа­мед рагьметдиз фейила, адан хва Али кIва­чи анжах чил кьунвай бицIек тир. Са гьилле къумбакдал акьалтнамазди, Алиди, хуьруьнбурун маларив, лапагрив физ, кьил хвена. Ахпа жаван хуьруьнвийрихъ галаз чIехибурун мецел алай Баку шегьердиз акъатна. Гьа вахтарани къанун-къайдадал амалзавай кьван. Яшар бегьем хьанвач лугьуз, Али кIвалахал кьабулначир. Элкъвена хуьруьз гьикI хъфидай? Дагъвиди вичин яшар чIехиз къалурна ва адаз кIвалахдай мумкинвални хьана. Ашахуьруьнвиди гзаф маса лезгийрихъ галаз Бакудин нафтIадин мяденриз вичин къуват, жегьилвал, уьмуьрдин лап кутугай йисарни гана. Бурильщикдин куьмекчиди, душман Гитлеран кьушунри Советрин Союздал вегьедалди, наф­тIадин мяденра зегьмет чIугуна.

Агъзурралди жегьилрихъ галаз санал­ Алидини Ватан фашистрикай  хвена. Вад йисуз ада командирри вичел тапшурмишай гьар са тапшуругъ дирибашвилелди­ тамамарна. 1945-йисан эхирра хуьруьз гъалибвал гваз хтай аскер жемятди музыкадалди, манийралди къаршиламишна. Са шумуд­ вацралай ада мехъерарна, етим руш Мислиматахъ галаз хизан кутуна. Вични –  гьихьтин хизан! Мегьамедоври 14 веледдиз уьмуьр багъишна. Йисар, уьмуьрар физва, къе абурукай са пай амач. Рагьмет хьурай абуруз. Заз Алидин кьуд хва чида: Алаудин, Шабан, Жамалдин ва Камалдин.

Алаудинани за Кьурагьрин юкьван школада санал кIелнай. Дагъустан Республикадин транспортдин рекьяй управленидин начальникдин заместитель Шабанахъ галаз ара-ара гуьруьшмиш жезвай. Махачкъаладин международный гьуьлуьн алишверишдин портунин кьилин механик, «РД-дин лайихлу эцигунардайди» лагьай гьуьрметдин тIварцIин иеси Жамалдина гьар йисуз вичин гъилик квай ватанэгьлийриз яхцIурдав агакьна «Лезги газет» кхьидай. Хуьре, меркезда жуьреба-жуьре къуллугъар авур Камалдинахъ галаз дуствилин алакъаяр ава. Алидихъ Багьадин ва Медетхан рухваярни ава. Абурухъ галаз зун таниш тушир. Гьавиляй къенин чи суьгьбет РД-дин лайихлу экономист, РД-дин транспортдин ва рекьерин майишатдин министерстводин экономикадин ва бухгалтервилин учетдин управленидин начальникдин заместитель, Яру Гъетрен ордендин сагьиб Медетхан Мегьамедовакай жеда.

Къе, Росссиядин Федерациядин кьушунри, гьа жергедай яз вишералди дагъус­танвийрини, коллективный западди яракьралди, пуларалди таъминарзавай Украинадин неонацистрихъ галаз дяведин махсус серенжемда тешпигь авачир хьтин игитвилер къалурзавайла, рикIел Афгъанистан, адан чилел женгер чIугур чи кьегьал рухваяр хквезва. Абурукай сад ашахуьруьнви Алидин хва Медетханни я.

1978-йисуз Штулрин муьжуьд йисан школа куьтягьай жаван Дагъустандин поли­техникадин техникумдик экечIна. Анаг акьал­­тIарай жегьил пешекар Къизлярдин электромеханикадин заводдиз рекье туна. КIва­лахиз кьве йисни алатнач, Мегьамедоваз Советрин Армияда къуллугъ ийиз эвер гана. Им 1983-йис тир. Советрин Армиядин­ кьушунри Афгъанистандин Демократвилин Республикадиз стхавилин куьмек гун давамарзавай. Моджахедрихъ, США-ди куьмек ва кискис гузвай террористрихъ га­лаз­ тухузвай женгер мусибатдинбур, ивияр экъич­дайбур, гзаф аскерар телеф жезвайбур тир. Гьа и чилел вичин частунихъ галаз­ Медетханни акъатна. Ада са йисалай гзаф вахтунда Баграмда къуллугъна. Танкунин­ механик-водитель тир ада вичин юлдашрихъ галаз санал гьар юкъуз аскерар, яракьар, суьрсет, кудайди авай транспортдин колоннаяр талукь чкадив агакьарун патал­ рекье твазвай. Саки гьар чIавуз талиб­рин­ кIеретIрихъ галаз женгерикни экечI­за­вай.­ Ко­лоннаяр сагъ-саламатдиз чкадал ага­кьар­­­на кIанзавай эхир.

1984-йисан сентябрь тир. Афгъанистандин дар дерейрай фенвай рекьерай нубатдин колоннади явашдиз виликди гьерекатзавай. Махсус дестеди ам рекье твазвай. Разведкадин делилралди, и дереда талибар, моджахедар тахьун лазим тир. Амма душманди колоннадин вилик пад атIанвай кьван. Абуру, чпив агакьнамазди, кьудакай­ пуд танк яна ва кьуд патахъай гьужумна.­ Анжах Медетханан танк сагъзамай ва ада душмандиз, акъваз тийиз, гуьлле гузвай­. Душман, виликди къвез, кьейибур чилел таз, кьулухъди кат хъийизвай. Танкара авай чи аскерар ва колоннадик квайбурни кьенвай. Хирер хьанвайбурни авай. Медетханан ва адан танкуна авай юлдашрин викIегьвал, гьунарлувал, жуьрэтлувал себеб яз, душман катариз ва колонна, чи аскерар хуьз алакьна. Вири хаталу дередай экъечIна, талукь чкадив лазим шейэрни агакьарна. Танкуна авайбурални, Медетханални хирер хьанвай. Иви физ-физ, ара-бир вич-ви­чикай квахьиз, ашахуьруьнвиди танк вичин подразделенидиз гьал хъувуна. Вич-вичикай михьиз квахьдалди, адан япарив командирдин гафар агакьна: «Танкунин вири экипаж Советрин Союздин Игит лагьай тIвар гун патал къалурда». Командирди вичин гаф ва везифа кьилиз акъудна. Амма зурба кьегьалвал къалурай аскердив Игитвилин тIвар агакьнач. Медетханазни Игитвилин тIвар гунин месэла Абас Исрафилован кьисметдиз ухшарди хьана. М. Мегьамедоваз Советрин Союздин обронадин министерстводин кьиле авайбуру Яру Гъетрен орден гана. Абас Исрафиловаз Игитвилин тIвар гунин документар архивда амайвиляй депутатар, жемиятдин векилар, журналистар, Махачкъаладин женгинин баркаллувилин музейдин директор къаришмиш хьуникди гьахъсузвал туькIуьр хъувунай ва, хейлин вахт алатайла, Абас Исрафиловаз Игитвилин тIвар хганай.  Медетханаз талукь яз авунвай гьахъсузвал туькIуьр хъийидай вахт алатнавай хьтинди я.

Бедендал хьанвай хирер сагъар хъийиз­ хейлин вахт фена. Сифтедай­ адаз куьмек Кабулдин госпиталда гана. Къад юкъуз гьалар ачух хьанач. Тади серенжем кьабулна кIанзавай. Медетхан махсус самолетда аваз Ленинграддиз, З. Соловьеван тIва­рунихъ галай военный госпиталдиз, рекье туна. Ина ва ахпа реабилитациядин центрада хейлин вахт акъатна. Духтурри викIегь танкист кIвачел ахкьалдарна. Анлай инихъ яхцIур йис алатнаватIани,  чинал, далудал, къуьнел аламай гелери ва государстводин шабагьри аскердин рикIел «афгъандин» дяве хкизва.

Шабагьарни сад-кьвед туш. Яру Гъет­рен ор­ден, СССР-дин Верховный Советдин  Пре­зидиумдин Гьуьрметдин грамота, цIу­дав­­­­ агакьна медалар… Абурни Медетхан Мег­ьамедова Ватандин вилик вичин буржи лайихлувилелди, баркаллувилелди тамамарунин лишан я.

Залан хирер бегьемвилелди сагъариз тахьайвиляй Мегьамедов комиссоват­на. Беден тамамвилелди вичиз муьтIуьгъзавачир аскердиз ислягь уьмуьрдив эхгечIун регьят акъвазнач. Уьлкведа садани гуьзлемиш тавур дегишвилер кьиле физвай. Ватандиз, чпин жегьил уьмуьрни хаталувилик кутуна, къуллугъ авур ксарив эгечIзавай жуьрени наразивал арадал гъизвайди тир. Бязи идарайриз дерди аваз фейибуруз чиновникар лугьудайбуру, утанмишни тахьана, «чна ракъурнач куьн аниз» лугьузвай. ЦIай­ни гум авай, гуьллеяр галукьзавай, гра­­натар хъиткьинзавай жегьеннемдай ахкъатнавай кьегьалрив икI къайгъусузвилелди, инсансузвилелди эгечIун гьар садавай эхиз жедай кар тушир. Ихьтин татугай гьалара «афгъан­вийрикай» гзафбур жуьреба-жуьре чуьруьк­рин, тахсиркарвилерин иесиярни хьана.

Хсуси уьмуьрдив, вич аватнавай гьаларив фагьум-фикирна эгечIай, вахт кIелуниз, кIвалах жагъуруниз, пешедин иеси хьуниз серф авур «афгъанвиярни» хьана. Медетханани гьа ихьтин рехъ хкяна.­ 1987-йисуз ам ДГУ-дин экономикадин факультетдик экечIна. Тарифлу дипломдин иесидиз «Дагестанагропромстрой» объеди­не­нидин эцигунар механизироватзавай уп­равленидин начальникди экономиствилин къул­лугъ теклифна. Са йисни алатнач, алакьунар авай жегьил объединенидин фи­нанс­ринни экономикадин отделдин начальниквиле тайинарна. 1998-йисуз ам гьа и дережадин къуллугъдал РД-дин экономикадин министерстводиз хутахна.

ЦIуд йисуз кьван Мегьамедовахъ галаз­ санал кIвалахай Дагъустандин лайихлу эцигунардайди тир Зиябутдин Гьажимирзаева адакай икI лугьузва: «Газетриз акъатзавай макъалайрай, телевиденидин передачайрай игитрин уьмуьрдикай чир хьайила, ахьтин фикирдал къведа хьи, игитар чавай яргъа, масанра авайбур я. Амма икI туш. Чпел дамахдай игитар чи арайрани ава, абур чахъ галаз яшамишни жезва. Инсанвал, дугъривал, къенивал себеб яз, абуру чпикай хабар гузвач, масадбуруз ахъайни ийизвач. Абуру гьакъисагъвилелди чпин кар ийизва. Я шабагьар, я тарифар гуьзет тийиз. Медетхан Мегьамедовни гьа ихьтин инсанрикай я. Ам лап вини дережадин пешекар, вичин кIвалахда устад я. Адаз гзаф рахазни кIандач. Кар алай чкадал вичин гаф талгьана акъвазизни жедач адавай. Гьи идарада кIвалахнатIани, ада вичиз чIехи коллективрин арада гьуьрмет къазанмишна. Ада республикадин эцигунрин, транспортдин хилер вилик тухуник аквадай хьтин пай кутуна. Сагърай вич!»   

2000-йис Мегьмедова мад цIийи къуллугъдилай гатIунна. Ам «Дагестанавтотранс» ГУП-дин генеральный директордин­ заместителвиле тайинарна. 1998-йисуз Да­гъустан Республикадин Гьукуматдин къарардалди арадал гъанвай унитарный карханадин кьилин везифа республикадин агьалияр (пассажирар) лазим чкайрал агакьарун тир. Уьлкведин экономикада, республикадин гьукуматда ва яшайишда кьиле физвай дегишвилер куьтягь тежезвайбур тир. Идараярни карханаяр садбур цIийиз тешкилзавай, масадбур тергзавай, пуд лагьайбур сад-садал эхлязавай. Республикадин пассажирриз къуллугъ авунин хелни­ хъсан гьалда авачир. Вири транспорт, маршруткайрин линияр кьилдин ксарин ихтиярда хьанвайла, къайда-низамдал амалзавачир, пассажирар вахтунда чкайрал агакьарунин месэла татугай гьалда авай, автобусар, троллейбусар бес жезвачир. Мажибар тIимил тирвиляй автотранспорт гьалдайбурни бес жезвачир. Агьалийрин патай арзаяр, наразивилер гзаф тир.

Мегьамедова гьа ихьтин шартIара кIва­­лахна ва ам республикадин ше­гьерра общественный транспортдин кьадар­ артухардай, районриз физ-хквезвай авто­бу­сар, маршруткаяр гьар юкъуз рейсиниз­ экъечIдай гьалар арадал гъидай месэлай­рал машгъул хьана. Чарасуз гьялна кIанзавай месэлаяр мад авай. Кархана кадрийралди, запасдин частаралди, герек алатралди таъминарун, ийизвай къуллугърай къачузвай пулар са къайдада тун, шегьеррин агьалийри­ тIалабзавай куьчейриз цIийи линияр ачухун… Ам фад гъавурда акьуна: гьукуматдин­ патай куьмек авачиз, и важиблу месэла гьялиз жедач. Ада вири рекъемар, делилар кIватI­на, гьахъ-гьисабар авуна, чарар-цIарар туь­кIуьрна ва гьукуматдин талукь отделдиз­ агакьарна. Умуд авай, белки, куьмек­ гуда. Ваъ, 2003-йисан июлдиз «Дагавтотранс» ГУП чукIурна ва адан чкадал РД-дин транспортдин госуправление тешкилна. Медетханни ана планар ядай, экономикадин анализар ийидай отделдин начальниквиле тайи­нарна.

Авайвал лагьайтIа, гьар йикъан кIвалах куьтягь тежедайди тир, амма вилериз таквадайди. Управленидин кIвалах санлай къайдадик кутун, вилик фин патал ада жуьреба-жуьре рекьерикай менфят къачуна­, уьлкведин регионра транспортдин месэла гьялунин тежриба чирна. Гьа са вахтунда Медетхана управленидин профсоюздин коми­тетдин председателвилин везифаярни кьилиз акъудна. КIвалахзавайбуруз къулай шар­тIар тешкилун истемишун, абурун ихтиярар хуьн, бедбахт дуьшуьшрик акатайбурун гьакъиндай къайгъу чIугун… Къуллугъдин везифайрал ихьтинбурни алава хъхьана. ЯтIани ада кьил баштан авунач. Коллективдин крар вилик финиз, кIвалахдин юлдашрин яшайиш хъсан хьуниз рум гана.

Ирид йисни алатнач, управленидин чкадал РД-дин транспортдин  рекьяй комитет тешкилна. М. Мегьамедован хивени комитетдин бухгалтервилин учетдин ва финанс­рин отдел туна. Са шумуд йис фена, комитетдикай транспортдин ва рекьерин майишатдин министерство авуна. М. Мегьамедов экономикадин ва бухгалтервилин учетдин начальниквиле тайинарна.

РД-дин государстводин  I классдин советник, РД-дин лайихлу экономист, Россия­дин Федерациядин транспортдин министр­дин патай гьуьрметдин грамотадин ва маса шабагьрин иеси, гьина кIвалахнатIани, гьамиша вине хьана. Вичин везифаяр ада садан гафни текъведайвал тамамарна ва санал зегьмет чIугвазвайбурун арада гьакъи­къи гьуьрмет къазанмишна. Неинки устад пешекар хьиз, гьакI насигьатчини хьиз. Адан патав куьмек, меслят кIанз атай садни гьакI хъфенач.

Адет тирвал, хизандикайни кьве гаф талгьана жедач. Медетханни адан уьмуьр­дин юлдаш Мирвара чешнелу хизандин сагьибарни я. Абуру кьве хва – Заур­ни Аслан – уьмуьрдин рекьел акъудна. Кьилин­ образование къачунвай рухвайри гьукумдин идарайра зегьмет чIугвазва. Абуру ди­де-бу­бадиз вад хтул багъишнава. Жаван несилди, чIехибурулай чешне къачуна, уьмуьр­ кечирмишзава. Садбуру зегьметда, гъвечIибуру кIелунра агалкьунар къазанмишзава. Ихьтин гьалари Медетханни Мирвара шадарзава.

Ашави Алидин рухвайри дагъларин такабурлувал, мягькемвал ва михьивал хвена, государстводиз, жемиятдиз къуллугъна ва и кар давамарзава. Сагъвал, бахтлувал гурай къени ва зегьметчи инсанриз!        

Нариман  Ибрагьимов