Ахцегьрин 1-нумрадин юкьван школадин – 165 йис      

Эхиримжи йисара райондин кьил Абдул-Керим Палчаеван регьбервилик кваз Ахцегьар мадни гуьзел ва аваданлу жезва. Самур дередал ва Ахцегьрал абур гъизвай кьилин девлет-дамах ана яшамиш жезвай баркаллу инсанар я. Зегьметкеш, медени, савадлу инсанар!

Советрин девирда инкъилабдилай вилик Дагъустанда образованидин дережа лап зайифди, дагъвийрихъ чпин кхьинар ва эдебият авачирди яз гьисабзавай. Гьелбетда, ихьтин тестикьарунар гьакъикъатдихъ галаз кьазвач. Гьеле агъзур йисар идалай вилик кардик кваз хьайи халкьдин педа­гогикадихъ инсандиз тайин чирвилер гун, ам яшайиш тухуниз гьазурун патал еке ­мумкинвилер авай. Урусрин чIехи педагог К.Д. Ушинскийди къейднай: «Халкьдин сивин яратмишунра, иллаки махара халкьдин педагогикадин лап зурба акьул-камал ачухдиз малум жезва».

Дагъустанда образование вилик финин кардиз, гьелбетда, Ислам диндини рум гана. Гьеле VII асирдин эхирда – Ислам дин пайда хьайи сифте вахтара – арабрин миссионер Масламадин (Абу Муслиман) тап­шу­ругъдалди Ахцегьа хашпарайрин са гъве­­­чIи килисадин (бязи малуматрай, чувудрин синагогадин) чкадал мискIин эцигнай. Гуьгъуьлнай, Х лагьай асирда, адан чкадал вичихъ минара ва медресани галай жуьмя-мискIин хкажна. МискIин ва медреса, Ислам диндин асул лишанар хьиз, дагъвийрин чирвал, меденият, савадлувал вилик тухудай чешмейриз элкъвенвай. Медреса­яр куьтягьай жаванри чкадин алимривай чирвилер къачузвай, абур дуьньядин мусурман илимдин машгьур меркезризни физвай. Анра гьар жуьре рекьерай чирвилер къачур дагъвияр ватандиз хквезвай ва медресайра кIвалахзавай. Вири и делилри­ чахъ гьеле Кавказдин Албаниядин вахтарилай инихъ образование, кхьинар ва эдебият (литература) авайди тестикьарзава­. Инал чпин ери-бине Ахцегьай тир бязи алимрин тIварарни кьаз кIанзава: Рагьман-Къули аль-Ахты, Гьашим аль-Ахты, Магьарам эфенди, Абдурагьман-Гьажи эфенди, Мегьамед-Шериф эфенди, Ахцегь Мирза Али аль-Ахты ва масабур.

Фикир це садра, ХХ асирдин 30-йисаралди са Ахцегьа 18-дав агакьна мискIинар авай, абурукай гзафбурухъ чпин медресаяр галай. Зурба арифдар Ахцегь Мирза Алиди вичин багъда хсуси такьатрихъ эцигай медреса рагъэкъечIдай патан уьлквейра «илимрин ибадатхана» хьиз машгьур тир. Диндин чирвилерихъни къуллугърихъ галаз санал ана гьакI илимдин гьар жуьре хилерай савадлу пешекарарни гьазур­завай.

Дагъустан Урусатдик экечIай 1813-йисалай дагъвийрин савадлувал хка­­жунин карда цIийи девир алукьзава. 1837-йисан 16-ноябрдиз Дербентда Дагъус­танда урусрин кIелдай сифтегьан чка – 30 кас паталди тир уездный училище ачухна. 1870-йисан 26-мартдиз халкьдин просвещенидин министр Д.А.Толстоя Урусатдин маса халкьариз образование гуниз талукь серенжемрин гьакъиндай къайдаяр тестикьарна.

Чи суьгьбет Ахцегьрин машгьур мек­тебдикай я. ЦIи адан 165 йис тамам жезва. Гьакъикъатдани, ам Дагъла­рин уьлкведа светский сифте мектебрикай­ сад тир. Чи халкьдин руьгьдин девлетлу­ ирс, медресайрин кIвалахдин тежриба,­ агьалияр чирвилер къачуз ва урусрин кIвенкIвечи культурадик шерик жез чалишмиш хьун фикирда кьуналди, пачагьдин гьукуматди Да­гъустанда сифте яз ахцегьви аялриз урус чIалай ва маса илимрай чирвилер гун патал аквадай хьтин серенжемар кьабулзава. ИкI, гьеле 1859-йисуз Ахцегьрин къеледин гарнизондин духтур Лебедева ина са гъвечIи школа ачухзава. Ам Урусатдиз хъфиникди къеледин школа агал хьанай. ЯтIани ада хъсан нетижаяр арадал гъизва: Урусатда крепостной право арадай акъудай 1861-йисуз Ахцегьа, Дагъустанда хуьруьн чкада сифте яз, светский школа – «са классдин сифтегьан училище» кардик акатзава. Самур дереда вичин сенгерар мягькемаруникай фикирзавай пачагьдин гьукуматди и месэладиз кьетIен итиж ийизвай.

И школа ачухуниз талукь яз Дагъустандин областдин губернатордиз кхьей рапортда Кьиблепатан Дагъустандин военачальник, генерал-майор Л.Меликова къейднай: «1861-йисан 26-сентябрдиз Ахцегьа чкадин агьалийриз урус ва татар чIалар чирун патал 44 чка авай халкьдин школа ачухна. Аниз кьабулзавай аялрихъ чирвилер къачунин рекьяй хъсан алакьунар ава. И идара ачухуникай гележегда хийир жедайдал шак алач. Школа хуьн патал округдин управлениди кIватIзавай жермедин пулар серф­зава».

Гьакъикъатдани, Ахцегьа светский мектеб ачухун вичихъ еке метлеб авай ва­къиа хьана. Ада неинки са ахцегьвийрин, гьакI Самурдин округдин вири агьалийрин уьмуьр­дани савадлу хьунин жигьетдай еке роль къугъвана. Гуя Ахцегьрилай чешне къачунвайди хьиз, гележегда Дагъустандин маса чкайрани гьахьтин мектебар кардик акатнай...

Лугьун хьи, округдин начальникдин тапшуругъдалди мектебдиз асул гьисабдай агьваллу ва машгьур хизанрай аялар кьабулун лазим тир. Амма, адетдин кесиб хизанрай тир аялрин зигьин ва кIелунихъ гьевеслувал акваз, «вилер акьалзавай»...

Сифте кьиляй хсуси кIвале ачухай мектебда анжах са муаллимди кIвалахзавай. Гьа и йисуз (1861) ихьтин кьвед лагьай мектеб Къумуха, пуд лагьайди 11 йисалай Чир-Юртда ачухна. КIелунин 1914-1915-йисуз Самурдин округда 5 школа кардик квай: кьвед - Ахцегьа, Хуьруьга, Фия ва Рутула – гьарна сад. И школайра вири санлай саки 450 аялди кIелзавай. Ахцегьрин кьве классдин училище акьалтIарайбуру цIийи школайрин муаллимар яз кIвалахзавай. Абурукай бязибуру и чIавуз Порт-Петровскдин училищедин патав гвай педагогвилин курсарни кIел хъувунвай.

Советрин гьукумдин йисара Ахцегь районда образование мадни вилик фена. Куьруь са вахтунда округда 23 школа ачухна. 1913-йисав гекъигайла, анра кIелзавай аялрин кьадар 5 сеферда артух хьана. КIелунин 1956-1957-йисалай районда юкьван чирвилерин – 3, 7 йисан – 12 ва сифтегьан 19 мектебди кIвалахиз эгечIна. Санлай анра 3500 аялдиз чирвилер ва тербия гузвай.

– Зани 1973-йисуз гьа и мектеб куьтягьна, – суьгьбетзава Ахцегьрин музейдин директор Агьмед Дагъларова. – Фагьумайла­, мектебдин уьмуьрдин хъсан-пис гьалар адан директордихъ галаз алакъалу я. Кар алакьдай хъсан директор хьайила, вири коллективни гьахьтинди жеда. Директорди тарс гуда лагьайла, адет яз, аялриз хвеши жеда, вучиз лагьайтIа, гьамиша мажал авачир кас я кьван, мукьвал-мукьвал тарсар жедач. Ахмакь аялризни кIанзавайди гьа кар я. Амма чи директор Аливердиев Аливерди Абутрабовича (1920-2004, ВОВ-дин иштиракчи, РСФСР-дин просвещенидин отличник, ДАССР-дин лайихлу муаллим, 23 йисуз Ахцегьрин 1-нумрадин школадин директор) вичин са тарсни ахъайдачир.

Са сеферда мектебдиз республикадин­ просвещенидин министерство­дай­ ко­миссия­ атанвай. Михьивилердай­ къуллугъ­чи дишегьлиди, рак ахъайна, «Али­­верди Абу­тра­бович, Махачкъаладай комиссия атанва, вун гуьзетзава» лагьайла, директорди «фена лагь, чан руш, директор тарсуна ава, тарс куьтягь хьайила, къведа» жаваб ганай.

Алай макъамда чи мектебрин гьи директордилай ихьтин кар алакьда? ГьакI райадминистрациядай сад атана лагьайла, гьатта гъилевай карни туна, абурун вилик жеда. А макъамда аялди артухлама муаллимди тарсуниз гежда вуч лагьай чIал тир?! Гьар са гьафте вири школадин линейкадилай ва гьар са югъ пакаман физзарядкадилай башламишдай. Гьар экуьнахъ директорди, гьаятдин юкьвал акъвазна, аяларни муаллимар къаршиламишдай…

Дагъустанда хуьруьн чкада сифте яз кардик акатай светский мектебда лишанлу ва­къиайрикай сад 1920-йисуз, заведующий Багьаудин Шагьмарданов яз, «рушарин кьилдин школа» ачухун хьана. Сифте йисуз 20 руша кIелзавайтIа, ахпа муаллимар тир Рагьимат Гьажиевадин, Гуьльпери Жафаровадин (округда 1-дишегьли-муаллим), Паки Агьмедовадин ва Абдулвагьаб Шалбузован таблигъатдикди абурун кьадар гзаф хьана.

Ахцегьрин 1-нумрадин мектеб тежри­бадин чешнелу дережадиз 1926-йисалай­ акъатна, адан заведующийвилени гьа йисуз Садедин Мусаевалай кьулухъ Аб­дул­му­тIалиб Гьажиев тестикьарна. Ражаб Ражабов, Нурудин Дагъларов, Лидия Худяко­ва, Рагьимат Гьажиева, Садедин Мусаев­ хьтин тежрибалу муаллимрин гъилик квай аялри хъсан нетижаяр къалурзавай. Респуб­ликадин инспекторский ахтармишунрилай кьулухъ мектебдин педсоветдин къарар чкадин органри ва ДАССР-дин Наркомпросди дуьзди яз гьисабна. Наркомпросдин инспектор яз, 1905-1911-йисара и мектебдин муаллимвал ва регьбервал авур Абулкъадир Алкьвадарский атанвай. Эхиримжи 15 йисан къене ина хъсанвилихъ хьанвай дегишвилерилай ам пара рази яз амукьна.

КIелунин 1926-1927-йисара мектебда сифте яз ученикрин тешкилатар (гележегда абурукай кIелунин ва тербиядин карда муаллимрин халисан куьмекчияр хьана), художественный самодеятельностдин кружокар, комсомолринни пионеррин тешкилатар арадал гъана. Гьа са вахтунда ОНО-дин заведующий Алимужрим Тагъи-задедин куьмекдалди Ахцегьрин мектеб 7 йисандаз элкъуьрна, дагълух хуьрерин аялривай кIелиз жедайвал, интернатдин классар кардик кутуна.

Уьлкведа всеобучдин къарар (Закон о всеобщем обязательном обучении) кьилиз акъудун яз, кIелунин 1928-29-йисалай Ахцегьа 2-дережадин мектеб кардик акатна. 300 аялди кIелзавай ана 1-директор Бунья­мудин Къадировакай хьана. Самурдин округдин халкьдин образованидин хилен (ОНО) бюджетди 118304 манат, яни вири округдин бюджетдин 50 % тешкилна. Самурдин округда а макъамда 37 школа авай, абура 3 агъзурдалай гзаф аялри кIелзавай, 90 муаллимди тарсар гузвай. Ахцегьрин гилан 2-дережадин, вичихъ интернатни галай (интернатдин общежитие патал Агьмедагъа Султанова вичин кIвал гана) чешнелу мектебда Нурудин Дагъларова, Назир Агьмедова, Буньямудин Къадирова, Д. Гьуьсейнова, Садедин Мусаева, Абдулла Акимова, Нуретдин Пашаева кIвалахзавай. Абурун гьакъисагъ зегьметдин нетижада 1928-йисан майдин эхирра 20 аялди 7-класс агалкьунралди куьтягьайвилин шагьадатнамаяр къачуна. Вирибуруз Дербентдин ва Буйнакскдин педучилищейра кIелун давамарунин рекомендацияр гана. ГьикI лагьайтIа, округда муаллимрин кьитвал авай.

Ахцегьрин машгьур мектеб иллаки­ гьуьн­дуьр дережадиз Нурудин Агь­медович­ Дагъларован девирда акъат­на. Буйнакск ше­гьер­дин педучилище акьал­­­тIарна, 1919-йисалай хайи школада­ кIва­лах­­завай же­гьил муаллим тарсарив эгечI­завай тегьер, адан пешекарвилин алакьунар акурла, 1930-йисуз заведующий Абдулазиз Мегьамедова «чан хва, вун хъсан энергия, гележег авай жегьил итим я. Образованидин месэлайрани вун залай гужлуз­ аквазва. Чи кIвалахар мадни хъсанарун, мектеб вилик тухун патал заведующийвал гила за вал ихтибарзава. И карда зунни ваз меслятчи-куьмек я», лагьана, вичин къуллугъ Нурудинав вахканай.
Дугъриданни, далудихъ уьмуьрдин девлетлу тежриба галай Абдулазиз муаллим гъалатI хьаначир. Жавабдар цIийи къуллугъдив гъилер къакъажна эгечIай 2-3-йисалай Ахцегьрин мектеб, чешнелуди яз, вири уьлкведиз машгьур хьана. Материалринни алатрин базадикай рахайтIа, гьеле гьа макъамда мектеб, вичин хсуси дизелдин электрогенератор аваз, электрикламишна­вай. Вири тарсар талукь къайдада тадарак­ламишнавай гегьенш къулай кабинетра кьиле тухузвай. Месела, учительскийда авай приёмникдай гьи классда ни ва гьикI тарс тухузватIа, яб акализ жедай. Эвелимжи­ нубатда заведующий Н.А. Дагъларова кьил кутуникди ва гуьзчивилик кваз мектебдин кIвалах чкадин общественный майишат­рихъни карханайрихъ галкIурнавай. Аялрин зигьин вири патарихъай гегьеншариз, абур илимдинни производстводин месэлайрал желб ийиз алахъунин мураддалди ина тежрибадин участок, гъвечIи къелемлух, ботаникадин станция, харат ва слесарвилин ус­тIарханаяр, музей, санитариядин ва гьар жуьре маса уголокарни кружокар кардик кутунвай. Нетижайрини чеб гуьзетиз тунач…

1932-йисан зулухъ мектебди республикадин хуьруьн майишатдин выставкада иштиракна. Лап хъсан агалкьунрай ДАССР-дин Нар­комземди адаз 1-дережадин дип­лом ва 1500 манат пул премия ганай. Гьа и йисуз РСФСР-дин чешнелу мектебрин арада виридалайни чешнелуди лагьай тIвар патал чIехи конкурс малумарнаваз, уьлкведин лап хъсан 78 мектебдихъ галаз санал Ахцегьрин школани бягьсиник экечIнай. Анин заведующийдин ва педколлективдин патай им зурба жуьрэтлувал тир.

Гьа чIавуз РСФСР-дин халкьдин прос­вещенидин комиссардин заместитель, В.И. Ле­нинан уьмуьрдин юлдаш Надежда Крупскаяди 78 мектебдин заведующийриз Моск­вада махсус конференциядиз эверна, ам абурухъ галаз таниш хьана, конкурсдин комиссия ва шартIар тайинарна. Энгел тавуна, гьа йисуз Москвадиз конкурсдин комиссияди, чкайрал физ, анра тешкиллувилин, чирвилерни тербия гузвай гьаларай ва вири предметрай ахтармишунар кьиле тухвана. Ахцегьрин чешнелу 1-нумрадин мектебда урус чIалай ахтармишунин диктант тухудайла, иллаки итижлу кар хьана.

7-классдин аялри диктант кхьена, ахтармишун патал чпин кIвалахар муаллимдин столдал эцигна. Инспектор къецел экъечIнаваз, са герендилай хтана диктантар ахтармишдайла, ам лап шаклу хьана: вири диктантар гьа сад хьтин хатIаринбур я. Эверда заведующийдиз.

– Я стха, икI жеч хьи, ийизвай кар са тIимил фикир гана хьайитIани ийидай адет я. Вири кIвалахар мад са гъилин хатIаралди кхьин хъийич хьи?! – бегьем тахсирлу синих кутада адак.

– За куь туьгьметдиз жаваб гудач. Учкомди лугьурай, – учкомдин членриз эвериз тада, 10 аял атана акъатда.

– Чан балаяр, куьне ибурукай гьарда вичин кIвалах хкуда, – теклифда инспекторди. Абуруни лагьайвал ийида. КилигайтIа, вирибурун хатIар саки сад я.

– Бес куь хатIар сад вучиз я? – тажуб жеда инспектор.

– Чна мектебда чIуру ха­тIариз ва савадсузвилиз женг малумарнава, муаллимдин гуьзчивилик кваз вирибуру­ гьа «прописра» авайвал кхьизва.

– Зун уьлкведин пара мек­тебра хьана, амма ихьтин аламат санани акунач. Мектебдин вири аялри «прописдай» кхьин – им гьакъи­къатдани четин кар я. Амма квелай алакьна! Аялрихъ галаз икI рикI гваз кIвалахзавай куьн пара сагърай! – лагьа­на, ада заведующийдин тIвар­цIихъ лагьай синихдин гафар кьулухъ вахчуна.

Ихтилат кватай чкадал школадин учкомдин кIвалахдикай рахан. Мектебдин администрациядин халисан куьмек­чи хьанвай учкомди вичин собранийрал школадин уьмуьрдин саки вири месэ­лаяр веревирд авун ва тестикьарун патал­ заве­дующийдин вилик гъидай. Кьилди къа­чур­тIа, тербиясуз аялриз эвердай, абуруз насигьатар гудай; тарсарай гужлу аялри нисинлай кьулухъ зайифбурухъ галаз кIвалахдай ва икI мад.

КIелунин 1932-1933-йисан гатфарихъ йи­сан нетижаяр кьунихъ галаз санал конкурсдин гъалибвилин нетижаярни малум хьана. Конкурсдин жюридин 1933-йисан 5-июлдин къарардалди Ахцегьрин мектеб РСФСР-дин чешнелубурун арада ­гъалиб хьанай, адаз II дере­жадин премия 10 000 манат пул ганай. 15 агъзур манат пулунин I лагьай премия­дизни гъиляй гъилиз къведай Яру пайдахдин шабагьдиз Ленинград шегьердин Октябрьский райондин А.В. Лу­начар­скийдин тIварцIихъ галай чешнелу­ мектеб лайихлу хьана. III премия (5000 манат) ­Москвадин 25-нумрадин мектебди къа­чунай.

Конкурсдин жюридин къарарда къейднавайвал, «Ахтынская школа I ступени (лезгинская) премируется II премией в 10.000 руб. за исключительную инициативу в создании политехнической базы и в использовании всех возможностей для обеспечения образцовой работы национальной школы в трудных условиях горного аула Дагестанской республики. В ней имеется мастерская, электрокабинет, кинопередвижки, ботаническая станция, политехнический уголок, земельный участок и пр. Школа сумела приковать внимание общественности к своей работе».

Эхь, кьиле Нурудин Дагъларов авай педколлективдилай хуьруьн чкада аялриз ватанпересвилин дуьз тербияни дурумлу чирвилер гунин кIвалах илимдинни производстводин ва тIебиат чирун хуьруьн майишатдин зегьметдихъ галаз алакъалу ийиз алакьна.
ЧIехи награда – премия вахчун патал­ гила кьвед лагьай сеферда Нурудин Дагълароваз Москвадиз теклифна. Надежда­ Крупскаяди, дагълух хуьруьн мектебдин­ ­заведующийдиз кьетIен гьуьрмет авунин­ лишан яз, лагь ваз чавай вуч куьмек жедатIа лагьана хабар кьурла, «Сагърай, гила чаз герек шейэр вири ава. (2-пре­миядин 10 агъзур манат - вири пул школадин материалринни алатрин база мягькемаруниз серфзавай эхир). Ви кабинетда авай Ленинан бюст чаз багъишнайтIа кIандай» лугьуда. ЧIехи шабагьдихъ галаз санал дуьньяда социализмдин сифте уьлкведин регьбер Ленинан бюстни гваз хкведа ам дамахдивди хайи ватандиз. Алай вахтунда и бюст ина тарихдин музейда эцигнава.

Лугьун хьи, кIелунин гуьгъуьнин йисалай ДАССР-дин Наркомпросди Ахцегьрин чешнелу мектебдин тежриба чирна умумиламишун ва ам республикадин амай вири мектебрани гегьеншарун метлеблу тирдан гьакъиндай тапшуругъар ганай. 

Дашдемир ШЕРИФАЛИЕВ