Ам чи литературадиз, куьгьне девирдин са кьадар­ маса шаирар хьиз, Гъалиб Садыкъиди хкана. 1986-йисуз «Литературадин Дагъустан» журналдин 3-нумрадиз Гъалиб Садыкъидин «Шаир ва алим» макъала акъат­на. Анай чавай кIелиз жеда:

«Алкьвадар Гьасан эфендиди вичин «Асари Дагъус­тан» ктабда Рухун Али XVIII асирдин эхирра ва XIX асирдин эвелра машгьур алим ва араб чӀалал гуьрчегдиз кхьинин зурба алакьунар авай кас хьайиди къейднавай. Амма адан шаирвилин бажарагълувиликай са келимани лагьанвачир.

Чал сифте яз Али эфендидин теснифар­, кьилди къачуртӀа, араб чӀалалди Ярагъ Мегьа­­мед эфендидиз шиирдалди кхьей кагъазар, 1909-йисуз Темир-Хан-Шурада чапнавай «Асарал аль-Ярагъи» ктабда гьалтна. Гуьгъуьнлай Ахцегь Мирза Али къазидин кӀватӀалдай гьа и кӀватӀалдин автордини Рухун Али эфендиди сада-садаз кхьенвай шиирар жагъана…

Сифтедай Али эфенди куьгьне, яни поэзия анжах араб чӀалалди теснифунин ва поэзиядин тематикани Аллагьдикай, пайгъамбардикай, Женнетдикай хьунин рекьел­ алай. Ахцегь Мирза Али къазидин таъсирдик кваз Рухун Али эфенди тамамвилелди дегиш хьана. Ада хейлин­ чӀалар, гьатта яшайишдин месэлайрайни кваз, дидед чӀалалди кхьена.

Рухун Али эфендидин ирсиникай чал гьалтнавайди лап са жизвияр я. Адан ктабрин са пай Рухун Магьмудани Мегьамеда (Али эфендидин хва АбуллетӀиф эфендидин рухваяр я) Туьркиядиз тухвана. Муькуь пай 1919-йисуз деникинчийри Али эфендидин птулар тир Магьмуданни Лев Толстоян Ясный Полянада яшамиш хьайи Ме­гьамедан кӀвалериз цӀай ягъайла, кана пуч хьана.

Ча­вай кӀватӀиз хьайи малуматрай кьатӀуз жезвайвал, ­Рухун Али эфенди вичин уьмуьрдин кьвед лагьай паюна Дагъустандин халкьар патал Урусатдай къвез­вай культура артух дережада хийирлу хьунин терефдал алаз хьана ва ада гьа и рекье хъсан агалкьунар къазанмишна.

Зи фикирдалди, кӀелзавайбуруз са ихьтин куьруь малуматни гайитӀа пис жедач. Етим Эминан паб Туькезбанан диде Зуьбейда Рухун Али эфендидин руш я».

И куьруь макъаладихъ галаз журналда Рухун Алидин са шумуд шиирни чапнавай. 1993-йисуз «Лезги газетдин» 1-июлдин нумрадиз Гъалиб Садыкъидин «Али эфенди ар-Рухуни» макъала акъатна:

«Зун гьеле аял тир чIавуз, чIехи бубади зи бубадиз­ вичин чIехи буба Атлухан эфенди Али эфенди Ар-Рухунидин ученик хьайидакай суьгьбет ийидайла, заз ван хьанай­. Йисар алатна, заз туьрк чIалал хъсандиз кIелиз ва кхьиз, а чIалал рахаз чир хьана. Ингье гележегда «Асари-Дагъустан» ктаб кIелдайла, зал ана Али эфенди Ар-Рухунидин тIвар дуьшуьш хьана. Ктабдин автор Гьасан эфендиди и касдихъ гуьрчег хатI авайди ва вични машгьур алим хьайиди къейднавай. Амма зал шаир Рухун Алидикай гьеле са жуьрединни делилар агакьнавачир.

1963-йисан октябрдин вацран нянрихъ чун, Октябр­дин суварар къейд ийиз, профессор Фатма Абдурагьмановна Аликберовадин патав фена. И сеферда алимди зун хушдиз кьабулна ва ада заз ядигар яз хуьзвай куьгьне ктаб къалурна, Рухун Алидикай гьихьтин малуматар чидатIа, хабар кьуна. Фатмадин лугьунриз килигна, Рухун Али адан бадедин чIехи буба тир. Гьа и ктабда заз, сифте сефер, яз туьрк чIалал кхьенвай Рухун Алидин шиир акуна. А шиирда авторди, гъуьр регъведайла, регъве вичин кьилел атай дуьшуьшдикай суьгьбетзавай.

И агьвалатдилай гуьгъуьниз са кьадар вахтар алатайла, зи мукьва-кьили Даггосуниверситетдин профессор А.З. Эфендиева гуя буба закай хабарар кьаз, зун вичел кьил чIугваз татуникай бейкеф тирди лагьана. Гьа икI, зун жуван хайи терефдихъ мукьвайрин патав ­хъфена.

Ингье профессор Эфендиеван буба Заки эфендидихъ галаз хваш-беш авурдалай гуьгъуьниз чна чи несилдикай тир Атлухан эфендидин гъилин кхьинар авай ктаб тупӀалай ийиз башламишна. Садлагьана зи вилер ктабдин къенепатан жилдинал лезги чӀалал кхьенвай Рухун Алидин шиирдал алукьна. Заз ам кхьиз кӀан хьайила, ктабдин сагьибди ихтияр ганач. Мягьтел хьайи за адавай вучиз чи милли культурадиз лазим авай и шей кхьидай ихтияр авач лагьайла, зи мукьва-кьилиди, хъуьрена хьиз, давамарна: «Али эфенди поэзияда хулиган тир. Адахъ лезги чӀалал кхьенвай ахьтин чӀалар мад ава хьи, завай, ви халудивай, абур ваз къалуриз жуьрэт ийиз жедач». Заз «поэзиядин хулиган» лагьай гафарин ван хьайила, Рухун Алидиз авай интерес мадни артух хьана. Гьа икI, зи мукьва-кьилиди, вичин фикирдалди, ахлакьдин рекьяй дигмиш тахьанвайбур яз гьисабзавай гзаф чӀалар зи ихтиярдиз вугана. Им Рухун Алидин яратмишунрин бегьем са кӀватӀал тир. Абур вири ада вичин гъилералди кхьенвай.

Дуьз лагьайтӀа, Рухун Алидин гьакъиндай зи ихти­ярда адан биографиядин делилар авач. Гьавиляй­ заз ам дидедиз хьайи ва рагьметдиз фейи йисарни чидач.­ ГьакӀ заз адан муаллимар вужар тиртӀа, адахъ вичихъ ученикар хьанатӀани чидач. Анжах зи улу-буба­ Атлухан эфенди адан ученик хьайиди тес­ти­кьар­за­ва. И кардихъ вичин бине авачиз туш, гьикӀ ла­гьай­тӀа, Атлухан эфенди Ахцегь Магьарам эфендидин­, Саид­ ал-Араканидин ва Саид ал-Шиназидин, Аб­ду­рагь­­ман­ ал-Жебелидин ученик хьайидини малум я.

Агъа­­дихъ чна Рухун Али-эфендиди дидед чӀалал теснифай, гьакӀни ада араб ва туьрк чӀаларал кхьей таржума авунвай шиирар гузва. 

Гьелбетда, абурухъ неинки литературоведар патал, гьакӀ чӀалан алимар ва санлай чи милли культура патални еке метлеб ава».

Макъаладихъ галаз Рухун Алидин кIуьд шиир ва Гъалиб Садыкъиди араб чIалай элкъуьрнавай Ярагъ Мегьаме­дан «Эфенди Ар-Рухунидиз» шиир ганва. И макъалада Гъалиб Садыкъиди вичин ихтиярда вугай гзаф чIаларикай, «бегьем са кIватIалдикай» лугьузватIани, гьайиф хьи, къенин йикъалди чаз чидайди Рухун Алидин лезги, араб ва туьрк чIаларал кхьенвай 16 шиир я.

Писвал – хъсанвал, абурун акьалтI тийир женг… И фикир чи куьгьне поэзияда кьилинди, датIана тик­рар жезвайди я. Лезгидин рикIи гьамиша гьахълувилихъ ялна, дуьньяда гьахъвал гъалиб хьана ам рази яз амукьай дуьшуьшар а поэзияда, къекъвейтIа, жагъидатIа?.. Аквазвайди масад я: терездикай хкатнавай дуьньяда кIвачерик аватзавай гьахъвал ва и карди ифин акъудзавай рикIин ­гьарай. И гьиссди уьмуьр гайи шиирар, лагьайтIа, гъалатI жедач, куьгьне девирдин чи вири шаиррихъ ава, а жуьреда са вуч ятIани лугьун (садрани ваъ!) шаир патал гуя чарасуз шартIуниз элкъвенвай. Рухун Алидини, гьахълувилихъ ­гьарарат рикI шадар тийизвай дуьньядихъ элкъвена, лагьанва:

Инсафсуз бахт, вучиз захъай и гьал яргъаз катда вун,
Вуж ялтах я, гьадан кӀвале хъуьрез-хъуьрез гьатда вун?
ШейтӀанди хьиз ахтармишда: намерд, ягьсуз гьинватIа,
Цавай юргъ хьиз, чиляй векь хьиз, гьадан патав катда вун.

Я стха-вах, амле-мирес, къуни-къунши чидач ваз,
Инсанвилин лишан квайди са кӀусни хуш жедач ваз.
Агъад тумун кӀаниз мез гуз, пӀагь гудайди ви дуст я,
Туьрездалди чил цазвайди акваз, чилиз кӀватда вун.

Жуван паб, вах масдан гъиле гудайдаз вун хъуьреда,
Гъейрат сана, вич масана авайдахъ вун гелкъведа.
Гьар нин варцел кесиб-куьсуьб патал дапӀар алатӀа,
Са касдизни хабар жедач, гьанихъ рекье гьатда вун.

Гьахъ-адалат авай чка аквадач, экуькъирав, ваз,
Кьабулич на Аллагьд бенде, хьайитӀан ви къвалав гваз.
Инсанвилиз хаин я вун, зулуматдихъ юртда на,
Верг илигда на имандал, жеда шумуд къатда вун.

Гьинал гужлуд акуртӀани, гьадаз сарар экъисда,
Имансузрин патав фида, жавагьирар хкисда.
Ялтахвилер алакь тийир абидариз душман я,
Аллагьд патал алай инсан аквазмазди, гватда вун.

Шейхерни кваз, иблис хьана, ви гуьгъуьна гьатайла,
Ви зизийрин гуьгъуьнаваз тула кицӀ хьиз катайла,
Гьар са шумуд лукӀ жеда ваз гьахъни батӀул сад ийиз,
Жегьеннемдиз василна ам, са патахъди катда вун.

Бес я гила гьарай-эвер, факъир Али Рухунви,
Аллагьдизни виляй (а)ватда, гзаф рахайтӀа рахун ви.
Ажузвалмир гьич садазни ахьтин бахтар тахьунал,
Артух лагълагъ хъувуртӀа на, гатада, кьуд къатда вун.

Дуьньядин туькIуьр хьунал рази тахьунин, гьахъ гвай инсандихъай бахт катзавай уьмуьр кьабул тавунин ­фикирди арадал гъанвай гзаф кьадар эсеррин арада Рухун Алидин и шиир вичин художественный тамамвилелди, ана гьатнавай гьиссдин къативилелди тафаватлу жезва. Мадни Рухун Алидин яратмишунрин важиблу кьетIенвал ам я хьи, гьахъсузвили агъавалзавай дуьньядиз умумидаказ нифрет авуналди, ада бесарзавач, адан атIудай хци гаф и гьахъсузвал арадал гъизвай кьилди ксарихъ галукьзава:

Тум кьаз цава са тарта кицIин гьалда, вакIан хва,
Гъургъурда на, гагь ав чIугвада, къалда, вакIан хва,
Гьар гьихьтин ажуз хьайтIа, на ам гьалда, вакIан хва,
ИкI хьайтIа давам, и магьал на салда, вакIан хва…

Ваз кIанзава ви чIар шайи1 кицI кьан чна аслан,
ЛипIлипIдин асил яз виридаз жен вун са тарлан,
Садран вуна гьич гун тавуна хейрати-игьсан2,
Даим вуна кIуф тван виридан малда, вакIан хва.

Адет яз хуларлай хкадардайла лапагди,
Тум зурзана, белки, айибар садра аквади,
ЦIегьрен ви чIулав тум яз ачух гьар са чкади3,
Амма аквада зи айиб ваз фалда, вакIан хва.

Яхъ, кавха Пирим, гьар гьи гьелал кIантIа Алидиз,
Гьич жеч са хабар дуьньядал вун хьантIа Алидиз,
Вун цIай хьана, хар хьиз цавалай къвайтIа Алидиз,
КIан жеч жагъуриз гьич вакай са далда, вакIан хва.
_______________________
1 ЯркIи нугъатда «фейи».
2 Кьейидан садакьа гун.
3 ЯркIи нугъатда «чкада».

Рухун Али, девирдин интеллигент (кар атай чкадал, аквазвайвал, вичелай векъидаказ экъуьгъизни алакь­дай­тIа­ни!), аслу тушир фикир гвай чIехи алим хьиз, къуватлу, такабур къилихдин инсанни тир, рикIе ргайди ажугъдалди акъуддайла, мукъаят хьун адан рикIелай алатзавай. И фикирдал атун патал адан хандихъ элкъвена лагьанвай шиир кIелун бес я:

Залум хан, на амалдивди чи халкьарин кьил къакъудна,
СикIрен тегьер экъисиз кIир, чи чинавай вил къакъудна,
Ахпа, кьушун гъана, вуна чи элдивай чил къакъудна,
Малар-мулкар тарашна чи, къуьнихъ галай гъил къакъудна…

ВутIна вуна вилаятдин кьил шейх Мугьамед Ярагъи?
Туна на чун гьич санани жагъин тийиз са сурагъи1,
Квадарна чи дин-имандин мубарак мягькем даягъи,
Эй залум, на дидедвай хва, папавайни гъуьл къакъудна.

Гафар гуьрчег, амаларни кьадардилай бетер я ви,
Жеминавай булахдин яд хъваз тежедай зегьер я ви,
Зулумдин тум куьруьди я, яргъал фидач тегьер я ви,
Чи къелемдин дувуларни винелди фир хел къакъудна.

Чи назани сунаяр кваз гьар бубатда на русвагьна,
Куьлуь махлукь, авара яз, чуьлбачуьлда на сиягьна,
Саймиш хъийиз амукьнач хьи, эй пис залум, я Аллагь на,
Перленгдин тIиш галукьна ви, Гуьлсунадвай пел къакъудна.

Дербенд, Шеки, Ширван тунач, ахчуна на чи дуьзлухар,
Чи хва, стха, амле, мирес вири хьурна на йиртихар,
ШаракIун хандин тIул хьана, амукьнач чахъ яйлахар,
Дуьньядал на пац эцигна, яркIаривай кьел къакъудна.

Вуна гьикьван гьелекда, лагь, чи вилаят ва чи халкьар?
Даим мичIи йиф хьана чаз, акваз амач экуь йикъар,
Эх жезамач вилеривай, гьикьван хьурай туькьуьл накъвар,
Алидивай шадвал фадлай, гилани на шел къакъудна.
_______________________
1 Суракь.

Яргъалди давам жезвай, гуя юргъадилай вилик цавар рахазвай ван гьатнавай, нифретдивни ажугъдив ацIанвай бендер... Гзаф дуьшуьшра чара атIанвай, авай гьалар кьабулуниз мажбур хьунин туькьуьл гьиссдай ацIанвай чи куьгьне шииратда и къуватдивди ванзавай шиирар гьар кткана гьалтдач. Ваъ, умумидаказ чIуру дуьнья кьабул таву­нал акъваззавачир Рухун Али, адаз дуьньяда халкьдивай бахт къакъудзавай инсанарни аквазвай, абурукай, душманрикай хьиз, ада ачухдиз, жуьрэтдивди лугьунни ийизвай. Гьа и жергедай ва и дережадинбур я Рухун Алидин ­«Дуьнья кIантIа тур руфуна – вун тух жеч…», «Муьруьд лугьуз, вичин кьилел жед сирих…» шиирарни. Шаир – гьахъ патал датIана женгина авай кас, идахъ галаз санал инсанрин насигьатчини я. Рухун Алидин и шиир куьгьне чи поэзияда чIехи чка кьунвай насигьатдин эсеррин сечме чешнейрикай сад хьиз къалуриз жеда:

Патай-патай ракъуриз сив, рахамир,
Верч хьиз хьана, шагьин шунгъвар чухвамир,
Аслан кац туш, мукьув хьана, къугъвамир.
Ахпа кьулухъ элкъведай рехъ амукьдач.

Аквада ваз масдан гъиле аваз виш,
КIан жеда ваз гьадахъ галаз жез вердиш,
Лам хьиз хьана асланд регъуьда на тIиш
ТуртIа, чуьлда ваз недай векь амукьдач…

ТемягьайтIа на къуншидин малариз,
АлахъайтIа адаз чIуру амалриз,
Фикир тагуз гуьгъуьнлай жер къалариз,
Са югъ жеда – ви чанда гьекь амукьдач.

Алахъмир вун фере, къузгъун сад ийиз,
Ясдин кIвални мехъер кIвал хьиз шад ийиз,
Гъуту яна нар девед хур пад ийиз,
Геж жеда гьа, ви кIвале тIекь амукьдач.

Османан хва Али бушдиз рахач гьич,
Пехил хьана масад артух аквач гьич,
Гада-гуьдуь галаз кIинтI-лаш къугъвач гьич,
Эгер хьайтIа, адахъ са гьахъ амукьдач.

Чаз Рухун Алидин муьгьуьббатдин са шумуд шиирни малум я: «Чуьлдавай къвед, гьарнихъ килиг…», «Экуьн кьи­ляй сегьер-сегьер къарагъна…», «Куьз хъел я вун, я беймирвет…», «РикIиз умуд, зи гуьзел яр гьинва жал…», «Зун айвандик ацукьнавай…», «Кагьрабаяр хьтин вилер атIумда…», «Межлисдавай ярар-дустар…» – гьар сад кьакьан поэзиядин гуьзел чешне я. Абурукайни сад кIелин:

КIантIа цIай ягъ, куг зи кIвал-югъ, зи ватан тир Рухун вуна,
Бес я тек са декьикьада завди са гаф рахун вуна,
Авуна зун лап кьуд кIараб, ви гъам чIугваз яхун вуна,
Зи азардин тек тIебиб яр, хьухь тIун вун зи Лукьман къе заз…

Ашкъидин цIун ялавра тваз, кузва даим зи тан вуна,
Ваз минет я, виш йисузни и гьалдаваз зун тан вуна,
Ви вилин нур цIайлапан хьуй зунни гьана дад тван вуна,
Вун дуьньяда виридалай хьанва еке султIан къе заз.

Гьар са чIавуз вун Алидин дин-иман я, кагьин1 я вун,
Бубадлайни дидедлай зи, захъ галайла, эркин я вун,
Зун ашкъидин камуна тваз, зал бул хъуьруьн мумкин я вун,
Гъваш тIун бахтар, хъфин тийиз, хьана масан мугьман
къе заз.
__________________________
1 Кагьин – гъуц. Гаф «гуьрчегвилерин агъа» манада ишлемиш­нава.

И эсерра, рикIин къати жезвай гьавалат хьунар секинариз алахъиз, шаирди дишегьлидин гуьрчегвилел кьарувал ийизва, а гуьрчегвилин шикилар, ихьтин вахтара гьамиша бес тежезвай, четиндиз жагъизвай гафарикай виридалайни кутугайбур хкягъиз шиирдин цIарара твазва, амма яргъалди адан рикIи къатламишзавач. Ам патал муьгьуьббат, дишегьлиди рикIиз гузвай шадвал уьмуьрда инсандихъ авай виридалайни чIехи шадвал ва бахт я. Амма гьакьван вичихъ рикI гьарарат и бахтунихъ гьамиша тIални гъам гала, ада гузвай умудни кьилиз акъат тийирди жезва… Шаир Рухун Али, уьмуьрда гьахъвал патал женгчи, акьалтI тийир, зайиф тежер ашкъидин ялавди рикI куз, датIана вич-вичихъ галазни женгина авай.

Гьа икI, Гъалиб Садыкъиди лугьузвайвал, Ярагъ Мегьа­медан «Асарал аль-Ярагъи» ктабда Рухун Алидин шиир­ралди кхьенвай чарар гьатнава. Ахцегь Мирза Алидин­ кӀва­тӀалдани адани Рухун Алиди сада-садаз кхьенвай шиирар-чарар ава. Ингье, Ярагъ Мегьамеда вичин са шиирда Рухун Алидикай гьикI лагьанватIа (араб чIалай Гъалиб Садыкъиди элкъуьрна):

Гьикьван шад я, чи дустарин арада,
Чаз рехъ къалуз, ихьтин алим аваз хьун.
Ам гимичи я чун авай гимидин,
Гимид рулдал Алидин гъил алаз хьун.

Чи алимрин арада я ам чирагъ,
Амайбуруз экуь тир рехъ къалуз хьун.
Чи дустарин арада ам гьар чӀавуз
Чаз пис-хъсан чир тийиз, чахъ галаз хьун.

Валлагьи, чаз Алифенди са нур я –
МичӀивиле гьа нур халкьдихъ галаз хьун.
Адаз чна хийир-дуьа ийирла,
Гьар легьзедкай адаз къирер храз хьун.

Гьар жуьре ляметар малум ийиз чаз,
Гьар межлисда чахъ галаз ам рахаз хьун.
Чаз важиб я адалай чун рази хьун,
Чир жен хьи, чаз чун адалай даяз хьун.

Ярагъ Мегьамеда, Кавказдин дяведа дагъвийрин руьгьдин регьберди, Дагъустандинни Чечнядин имамрин муаллимди-насигьатчиди, рухунвидиз и тегьерда виниз тир къимет гун, гьелбетда, бейхабар кар язни аквазва, ада кьетIендаказ фикирни желбзава.

1995-йисуз Н. Бедирханова гьазурна акъудай «Воспоминания «Девы гор (О событиях под Шахдагом в 1848 году)» ктабда Ахцегьрин къеледин комендант Федор Ротан руш Нинадин рикIел хкунра Ахцегь Мирза Алидиз талукь малуматдини чаз Рухун Алидин къамат са гьал арадиз хкидай мумкинвал гузва. Яшлу камалэгьлиди, жегьил урус рушал ашукь хьана, адаз тарифдин шиирар теснифна. Ингье, Нина Рота Мирза Алидикай вуч кхьизватIа:

«Ада заз шииррин сагъ кIватIал бахшун хиве кьуна, амма кьуд патахъай адал туьнбуьгьар къвана, ана авай ругьани шаирри адак тахсирар кутазвай шиирарни туькIуьрна. Шаир Рухун Алиди рахшанддалди кхьенай:

Я «илимдин итим», яб це кван, заз яб це,
Ваз хийир жеда зи гафарикай:
Вун алатнава гьахъ рекьелай,
Гадарна на чи шариат – уьмуьрдин къав,
Акьалтайла ви ивидал звал.

Мирза-Алиди рахшандар кьабулначир:

Пехилбуру фитне ийизва залай,
Анжах туш зун абурун тай.
Са бязи зи дустари
Зи гъилиз вугузва агъу.

Мад са насигьатчидиз ада кхьенай:

Я темпел лукI, «меслятар» гузвай,
Тапанбур я фикирар ви, кIвалахарни.
Илимар чира, ви мефтIедиз янава мичIерин мурс,
Чидач ваз гьич са илим кIелай инсан.

… «Шамилаз къуллугъзавай ахцегьви мугьаджирриз пара кIандай, за чпиз са шумуд бейт бахшнайтIа, – лагьанай ада. – Амма абуру урусарни дагъвияр ислягьдиз яшамиш жезвай чкайрани бунтар къарагъарзава… Чи халкьдин хушбахтвал гъазаватда ваъ, алверда, ислягьвиле ава. Чаз гьавиляй чакай Урусатдин къени агьалияр жез кIанзава».

Алкьвадар Гьасанан «Асари – Дагъустанда» Рухун Алидикай лагьанва: «Куьре округдин Рухунрин хуьряй тир и чIехи алимди Дагъустанда чидай вири илимар кIелна; къад йисалай виниз вахтунда ада вичин хуьре тарсар гана, адахъ гзаф гуьзел хатI авай, вичин гъилелди ада гзаф ктабар кхьин хъувуна, гзаф ксари чпин хийирдиз адавай хуралай Къуръан чирна. И эфендиди гзаф чIехи гьарфаралди кхьенвай ва килигзавайбур мягьтеларзавай Къуръанар ава. Куьрелди, ада гзаф хийирлу эсерар туна ва, кьудкъад йисалай виниз яшамиш хьана, ам гьа хуьре 1851-йисуз рагьметдиз фена. Адалай кьулухъ а хуьре муаллим адан хва Абакар эфендидикай хьана. Ам вичин бубадилайни дериндай илимар чидай алим я. ЯхцIур йисуз тарсар гайи ам кьве вилни зайиф хьана амукьна, гила ам хуралай Къуран кIелунал машгъул я. Адан хва Абдул-Гьамид эфендини тарсар гуз алакьдай алим я. Ада вичин буьркьуь бубадиз къуллугъзава, Аллагьди чпин кьведан уьмуьрарни бахтлу яз яргъи авурай».

Чпин девирдин пуд чIехи лезги. Чеб чпиз хъсандиз чидай, гьар сада муькуьдан акьул-камалдизни къимет гузвай. Дустар, амма аслу тушир фикиррал алай ксар тир, уьмуьрда гьар сад вичин рекьяй физвай. Сада Кавказдин дяведик цIай кутуна, халкьариз азадвал патал дяведиз эвер гана. Муькуьди, акси яз, урусрин империяда ислягьвилелди, чпин хушбахтлувал хкажиз яшамиш хьунин терефдар хьана. Пуд лагьайда, Рухун Алиди, вичин девирда уьмуьрдин туькIуьр хьун кьабулзавачир, амма ада, гъавурда акьазвайвал, бубайрилай атанвай къайдаяр, абурун дин-иман хуьнал кIевивал ийизвай…

Рухунар – Куьре-патан куьгьне хуьрерикай сад, гила ам амач, 1966-йисан залзаладилай кьулухъ арандиз куьч хьана. Лугьузвайвал, адан бине иниз Чеперин хуьряй атай пуд стхади – ГъарачIа, Селимани Шамхала кутуна. КIандай хьи чир жез, геж алатай са девирда Самур дереда авай чпин къадим хуьряй стхаяр иниз гьикI хьана акъатнайтIа, абур куь мажбурнайтIа, и чкадал вучиз акъвазнайтIа, вахтар фирдавай хуьр гьикI чIехи хьанайтIа. Гьайиф хьи, ата-бубайри чпикайни чпин тухумрикай, хуьрерикай кхьена, чал агакьнавай ктабар авач, дегь девиррин уьмуьрдин шикилрал чавай, кIандай ва алакьдай ксаривай, анжах бейнида, жуван фикирра-хиялра чан гъиз жеда… Стхаяр ацукьай чка, бахтуни гана, дуланажагъдиз къулайди, абур чебни мягькем къилихдин, кар алакьдай, чпихъ далу акализ жедай ксар яз хиялдиз къвезва. Аниз мадни инсанар къведа. Гуьгъуьнлай, юкьван асиррин са арада, тарихда хъсандиз малум тирвал, чи куьлуь хуьрер, чеб чпик акахьиз, чIехи жез эгечIна. Рухуникни патарив гвай Къазихад хуьр, СикIрегъар, ТIулархуьр, Къекърегар, Бахчадхуьр акахьна. Абурукай пуд хуьруьн гелер гьатта чи девирдалди амай. Геж хьиз, чун патал важиблу 1886-йисан переписдай аквазвайвал, Рухуна 78 «гум», яни хсуси майи­шатар авай, 455 агьали яшамиш жезвай. Абуру 280-дав агакьна къарамалар, 550-дав агакьна хиперни цIегьер, 21 балкIан хуьзвай. Гьар са майишатди государстводиз 5 манатни 75 кепек, санлай къачурла, хуьруь 210 манат йисан налог гузвай. Налогрикай азаднавай алкIай хизанар авачир. Шикил тамамди хьун патал Рухунар къунши хуьрерив гекъигин. Ичина хсуси 86 майишатда 486 агьали яшамиш жезвай. Майишатди 5 манат налог гузвай. Адакай 32 хизан азаднавай. Мехкергъа – 60 майишат, 343 агьали, анжах 34 хизанди 5 манат налог гузвай. Куркурхуьре – 53 майишат, 320 агьали, 4 манатни 75 кепек налог гузвай, адакай 20 хизан азад тир. Аквазвайвал, хсуси майишатрал гьалтайла, Рухунар къунши хуьрерилай са кьадар чIехини тир, агьваллуни, агьалийри вирида налог гузвай, яни виридахъ са гьихьтин ятIани хсусият авай.

Шан кIамунни ГарункIамун арада, гуьнейрин никIер, булдиз там-тарни галай Рухунрин хуьруьн къерехдал, къенин йикъалди хвенвай, халкьдиз гьуьрметлу Агьмадан­ пIирни алай. Яд артух Регъуьн вацIал регъвер алай – Мегьадан, Кавхадин, Бакбашан, Сийидан – абура къунши Хпуькьрин ва Куркурхуьруьн агьалийрини техил регъведай. Пуд чадни авай хуьре – Агьмадан, Агьмедан ва Абдуллагьан. Абдуллагьаз и кеспи Агьмедавай, адазни Агьмадавай чир хьанай. И эхиримжиди са гьинай ятIани атанвай къураба тир, адан ери-бине садазни чидачир. Абурукай Агьмед сухварин жерягьни, яни стоматологни тир, тIазвай свах акъудиз, адан кьилив къунши хуьрерайни къведай…

Са девирда Рухунрин хуьр кутур стхайрин несилдикай тир ГъарачIахъ Ахчабег лугьур хва хьана, адахъ – Мегьти, адахъ – Гьасанбег, адахъ – Осман, адахъни – алим ва шаир яз машгьур хьайи Али. Шаирдихъ вичихъ кьве хва авай – Абукарни АбдуллетIиф, абурун тIварарихъни чешмейра «эфенди» гаф акал хъийизва, яни стхаяр чIехи чирвилер авай ксар-алимар тир. АбдуллетӀиф кябедилай хкведай рекье Тифлисда кечмиш хьана, гьана кучукнава. Адан рухвайрикай Магьмудни Мегьамед ва Абукаран хва Абдулгьамидни бажарагълу шаирар хьана. Мегьамеданни Абдулгьамидан шиирар Алкьвадар Гьасана абуруз кхьенвай жавабарни галаз адан «Диван аль-Мамнун» ктабда гьатнава.

Эхиримжи вахтара ахтармишзавайбур фикирдал къвезвайвал, 1877-йисан бунтара иштирак авунай Магьмуд ва адан стхаяр Усманни Агьмед Сибирдиз суьргуьнна (хуьре стхаяр Мегьамедни Али амукьна). Суьргуьндай хтайла, абур Туьркиядиз куьч хьана, Балыкесир вилаятдин Дуьмберез хуьруьз акъатна. Стха Мегьамедалайни имидин гада Абдулгьамидалай тафаватлу яз, Магьмуда шиирар, вичин чIехи буба Алиди хьиз, дидедин чIалалди кхьизвай.

Абдулгьамида, имидин рухваяр Магьмудни Мегьамед рагьметдиз фейила, абурун тIварар вичин рухвайрал эциг хъувуна, мадни адахъ рушар Мислиматни Ханбиче авай. Хуьре, тахсир квачиз, дуьшуьшдик акатна, Туладин губерниядиз суьргуьндиз акъудай Мегьамед са шумуд йисуз Лев Толстоян Ясная Поляна усадьбада яшамиш хьана. 1964-йисуз Дагъустандин ктабрин издательствода адан «Заз Лев Толстойни адан хизан чидай» ктаб акъатнай. Агъа ЦIинитIай тир Мегьамед Эфендиеван кьисметдикай Да­гъус­тандин газетриз, интернетдизни хейлин материалар акъатнава. Адан чIехи стха Магьмуда бубадин кар давамарна, Агъа ЦIинитIа медресада тарсар гана, адан гъилик Мегьамедани кIелнай. Магьмуд стхадин патав Ясная Полянадиз фенай. Ам атайла, Лев Толстоян чIехи хва Андрея, мугьмандиз гьуьрмет яз, гьерни тукIваз тунай.

Абдулгьамидан рушарикай Алкьвадрал тухвай Мисли­мат машгьур педагог ва алим Абдулкъадир Алкадарский­дин диде я. Муькуь руш Ханбиче Штулрин хуьруьз ТӀагьираз (адазни эфенди лугьузва) тухвана. Абурухъ кьуд хва хьана: Мегьамед, Абдурагьман, Агьмед ва Абдуллагь. Стхайрикай Агьмед илимдин рекье хьайиди малум я, амма адакай тайин­ делилар авач, Абдуллагь, Стамбулда университет куьтягьна, Бакудиз хтанай. Мегьамедан гада Осман – философиядин илимрин доктор, Абдурагьманан руш Фатма медицинадин илимрин доктор тир. 

Гьажи Чандаров