«Лезги газетдин» алай йисан 2-7-нумрайра мухбир Алибег Омарован «Арадал атай надир шикил» макъала чапнава. Авторди ана, Готфрид Гьасановалай гатIунна, чпи лезги халкьдин макьаматдин харусенятдин тарихда жанлу гел тур ва а кIвалах алай вахтундани давамарзавай баркаллу рухвайринни рушарин уьмуьрдин рекьерикай куьруьдаказ суьгьбетнава. Макъаладай заз ана рехъ ганвай гъалатIарни гьат тавуна амукьнач ва и карди зун къелемни чар гъиле кьуниз мажбурна.

ИкI, куьруь къейдинилай гатIунзавай макъалада, кьилди къачуртIа, А. Омарова кхьизва: «ГьикI ятIани, садра зал кьве ктаб агакьна: Мегьамед Гьуьсейнован «Дагес­танские деятели музыкальной культуры» ва Алла Шабаевадин «Деятели музыкальной культуры Дагестана» (кьве справочникдизни 2006-йисуз дуьнья акуна)». И чIук кIелайла, гьуьрметлу авторди вичин макъалада тIварар кьунвай ктабар кьведни 2006-йисуз чапдай акъатнава лугьуз шагьидвалзавайди якъиндиз аквазва. Амма гьакъикъатда Алла Керимовна Шабаевадин ктаб 2006-йисуз акъатнаватIа, Мегьамед Азизханович Гьуьсейнован ктабдиз са йис вилик, яни 2005-йисуз экуь дуьнья акуна. И кардин патахъайни тIварар кьунвай авторрин ктабри чпи шагьидвалзава. А йисарилай инихъ ктабар кьвед лагьай сеферда гьелелигда ахкъуд хъувунвач лагьайтIа, зун са кIусни батIул жедач.

Идалай гуьгъуьниз «Куьрелди» кьил ганвай паюна авторди Дагъустандин макьаматдин харусенят арадиз атуникай малуматар ганва ва са бязи важиблу вакъиаяр къалурнава. Гьа и кьилин пуд лагьай абзацда авторди кхьизва: «Гьеле 1921-йисуз Да­гъус­тандиз бажарагълу музыкант М. Шувалов атана, 20-йисара ам республикадин музыкадин уьмуьрда кар алай ксарикай сад тир». Инални чун макъаладин автордихъ галаз рази тахьуниз мажбур жезва, гьикI ла­гьайтIа, и кардин патахъай Дагъустандин­ бажарагълу музыковед Манашир Абрамо­вич Якьубова Махачкъалада 1974-йисуз­ чапдай акъатай вичин «Дагъустандин со­вет­­рин макьаматдин тарихдин очеркар» ктабдин 49-чина кхьенва: «1922-йисан июлдиз Темир-хан-Шурадиз дирижер М. М. Шувалов ракъурна… Адан вилик Дагъустанда симфониядин оркестр арадал гъунин важиблу везифа эцигнавай…». Иниз килигна­ чаз М. Шувалов чи республикадиз, А. Омарова вичин макъалада къейднавайвал 1921-йисуз ваъ, 1922-йисуз атайди якъиндиз аквазва.

Макъала кIелун давамарай вахтунда чун Дагъустандин бажарагълу композитор Готфрид Гьасанован сухтайрикай сад хьайи Сергей Агъабабовакай кхьенвай­ куьруь къейдинал къвезва. Ина авайди тек пуд цIар ятIани, макъаладин авторди гьанани гъалатIар ахъай тавуна тунвач. Кьилди къачуртIа, гьуьрметлу мухбирди кхьизва: «Сергей Агъабабоваз «Лезги халкьдин гьавайрин темайрай Дагъустандин­ сюита» ава. Ам 1954-йисан 21-декабрдиз Москвада тамамарна, дирижер В. Дударов тир». Гила чун, гьуьрметлу газет кIел­за­вайбур, и кардин патахъай Манашир Якьу­бова 1966-йисуз Москвада чапдай акъа­тай вичин «Сергей Агъабабов» ктабда вуч лугьузватIа килигин. А ктабдин 25-чина авторди кхьизва: «… «Дагъустандин сюита» сад лагьай сефер яз Москвада Дагъус­тандин композиторрин эсерар къалурдай чIавуз, 1954-йисан 14-декабрдиз, сегьнедал эцигна. Эсер вич лагьайтIа, яб гузвайбуру гурлу капаралди кьабулна. Дирижервални В. Дударовади авуна». Инал чаз аквазвайвал, А. Омарова неинки эсер сад лагьай сеферда тамамарай вахт дуьз къалурнавач, гьатта адан сад лагьай дирижервал авур В. Дударовадал, вучиз ятIани, итимдин парталар алукIнава.

Макъала кIелун давамарай чIавуз чун татрин композитор ва муаллим Жумшуд Ашуровакай кхьенвай абзацдал къвезва. Заз инал къалуриз кIанзавайди Ашурован эсеррикай са бязибурун тIварар кьунвай чка я. Кьилди къачуртIа, авторди кхьизва: «Ам (Жумшуд Ашуров – Э. А.) са жерге тамашайриз кхьенвай музыкадин автор я, гьабурукай яз, З. Эфендиеван «Сенгердал пакама» тамашадинни. Ада Е. Эминан «Гуьзел яр» ва А. Муталибован «Бахтавар я чун» чIаларизни гьаваяр кхьена». И цIарар кIелай чIавуз зун макъаладин авторди вичи чешмеяр яз къалурнавай ктабриз килигна. Мегьамед Гьуьсейнован ктабда заз «Гуьзел яр» манидин тIвар кьунвай чка жагъанач, Алла Шабаевадин ктабдикай рахайтIа, ана Ашурова кхьенвай «Гуьзел яр» манидин чIаларин автор Етим Эмин ваъ, СтIал Сулейман яз къалурнава. Идалайни алава яз, Жумшуд Шеваньяевичан «Гуьзел яр» манидин чIаларин автор XX виш йисан Гомер тирди 1999-йисуз Дербентда чапдай акъатай Александр Рафаилован «Зи халкьдин чан алай булах» (урус чIалал) ктабдини шагьидвалзава.

Дагъустандин пешекар макьаматдин­ буба Готфрид Гьасановаз бахшнавай сад ла­гьай кьиле, макъаладин тIвар кьунвай­ кьилин пуд лагьай абзацда авторди кхьизва: «Г. Гьасанова музыкадинни этнографиядин экспедицийра иштиракна, милли­ музыка ахтармишна, Махачкъала­да, Са­ма­рада, Ленинградда тарсарни гана, ам пианист хьиз сегьнедизни экъечIна. Адан ученикрик С. Агъабабов, Л. Есипова­, Н. Клейзмер, Ф. Лошакова, С. Керимов, Ш. Ча­лаев, К. Шамасов, К.-П. Алескеров, М. Якьубов, Р. Эфендиева, И. Трофимова ва маса бажарагълу музыкантар ква». Авторди тIварар кьунвай бажарагълу композитор­ринни макьаматчийрин сиягьда гьатнавайбурукай Сейфуллагь Керимовни Казбек Шамасов гьич са жуьредани Гьасанован сухтайрин жергейрик акатзавач ва и кар субутарзавай делиларни авачиз туш. Кьилди­ къачуртIа, «Лезги газетдин 2001-йисан 15-ноябрдиз, Керимован 80 йисаз бахшна, акъатай Казим Казимован «Мани­ адан Аллагь тир» макъалада авторди кхьизва: «…Нетижада, хуьре ирид йисан мектебдин 5-класс акьалтIарна, ам (Сейфуллагь Керимов – Э. А.) 1935-йисуз сифте яз республикадин меркез Махачкъаладиз къвезва ва ина музыкадин училищедиз гьахьзава. Диде тIебиатди вичиз музыкадин алемда чка ва пай ганвай, хци зигьин авай Сейфуллагьан бажарагъдикай хабар хьайи адан сифте муаллим Хизгил Ханукаева чи ватанэгьли жаван скрипка ягъиз чирзавайбурун классдиз кьабулна». Идалайни алава яз, Сейфуллагь Асадуллаевич Керимов Ханукаеван сухта хьайиди «Лезги газетдин» 2011-йисан 17-ноябр­диз акъатай 46-нумрада чапнавай Казим Казимован «Руьгьдин авазрин устад» ва СтIал Сулейманан райондин «Куьредин хабарар» газетдин 2021-йисан 18-ноябр­диз­ акъатай 46-нумрада чапнавай Абидин Ками­лован «Хайи халкьдин руьгьдин чирагъ» макъалайрини, 1969-йисуз Махачкъа­лада чапдай акъатай Манашир Якьубован «Сейфул­лагь Керимов» ктабди (урус чIалал) субутарзава.

Зейнал Гьажиеван уьмуьрдин рехъ га­тIундалди вилик А. Омарова композитордин тIвар ва уьмуьрдин йисар гъанва. Ина ада Зейнал Гьажиев яшамиш хьайибур 1918-1990-йисар яз къалурнава. Бажарагълу композитор дидедиз хьайиди 1918-йис тирди садавайни инкар ийиз жедач, амма­ ам рагьметдиз фейиди 1990-йис туширди­ и цIарарин авторди «Лезги газетдин» 2025-йисан 17-июлдиз акъатай 26-нумрада чапнавай вичин «Рекъемрихъ галаз къугъван тийин» тIвар алай макъалада, композитор рагьметдиз фейидан гьакъиндай ганвай шагьадатнамадай делилар гъуналди, субутнай.

Макъалада авторди композиторар тир Керимхан Бабаеван, Падишагь Киберован, Мегьамед Гьуьсейнован, Насир Шагьмурадован, Къагьриман Ибрагьимован ва Мавлудин Хаирован уьмуьрдин рекьерикай куьруь делилар гъанва. Керимхан Бабаеван уьмуьрдин рекьикай кхьидайла, тек ам хайи йис къалурнава. И макъала кIелай касдиз Керимхан Бабаев къенин юкъузни сагъ-саламат тирди хьиз жеда. Амма, гьайиф хьи, Керимхан Бабаевич 1992-йисуз вахтсуз рагьметдиз фена.

Падишагь Киберован уьмуьрдикай куьруь суьгьбетдани макъаладин авторди композитор рагьметдиз фенвай йис къалурун рикIелай ракъурнава. Ам 2017-йисан 5-июлдиз чавай къакъатна.

А. Омарова вичин макъала кхьидай чIавуз чешмеяр яз къалурнавай М. Гьуьсейнованни А. Шабаевадин ктабра гьа рекъемар ава лугьун мумкин я. Гьелбетда, инал зун адахъ галаз рази жеда, гьикI лагьайтIа, бязи делилар, дуьзбур туштIани, винидихъ тIварар кьунвай ктабрани гьатнава, амма и авторрин ктабрилай гъейри, чахъ маса чешмеярни ава эхир. Дуьньядал гъалатI тежезвайди тек са Аллагь я. Гьавиляй чна са затI кхьидайла, чешмейрикай менфят къачудайла, жува макъала кхьизвай темадай жезмай кьван гзаф чешмейриз вил яна, абурукай дуьзбур гьибур ятIа, чирна кIанда. За и макъала кхьинин себеб гьуьрметлу мухбирдик са гьихьтин ятIани тахсирар кутун туш. Къарши яз, заз Алибег Омароваз милли макьаматдин харусенят рикIел атунай сагърай ва адахъ вичин кIвалахда мадни еке агалкьунар хьурай лугьуз кIанзава.

(Макъала куьруь авуна ганва).

Эдуард Ашурагъаев