Эхиримжи йисара Дагъустанда акьалтзавай несилриз руьгьдинни ахлакьдин, ватанпересвилин тербия гунин месэлайриз артух фикир гуз  эгечIнава. Им виликдай и жигьетдай кIвалах тухузвачир лагьай чIал туш, амма эхиримжи вахтара республикада, гьакъикъатдани, жаванриз, жегьилриз талукь яз тешкилзавай мярекатрин, кьабулзавай серенжемрин кьадар аквадайвал гзаф хьанва.

И кардихъ себебарни авачиз туш. Украинада кьиле физвай махсус серенжемдин шартIара жемият патал еке хаталувал арадал атанва. Дяведин гьерекатрилай гъейри, чи уьлкведа, кьилдин регионра гьалар пайгардикай хкудиз алахънавай къуватарни ава. Абурун вилик тайин тир макьсадар эцигзава, еке пулар ахъайзава, къецепатан уьлквейрай абуруз кIвалах вилик тухунин жигьетдай алава куьмекар гудай махсус пешекарар желбзава. Гзафни-гзаф мидяйрин лишандик жегьилар акатзава, гьикI лагьайтIа, гьеле кIвачи бегьем чил кьун тавунвай акьалтзавай несилдин векилар чIа­лал гъиз регьят я.

Экспертри къейдзавайвал, чпин ниятар кьилиз акъудунин карда абуру кьилин майдан яз интернет хкянава. Интернет гзаф мумкинвилер авай чIехи къуват я. Адакай хийир авайди хьиз, зарарни ава. И делил фикирда кьуна, республикада рекъемрин алемда хатасузвал таъминарунин мураддалди гьукумдин тайин тир органри­ жуьреба-жуьре мярекатар кьиле тухузва. Ахьтинбурукай сад мукьвара РД-дин жегьилрин крарин рекьяй министерстводи теш­килнавай.

ИкI, ДГУ-дин «Точка кипения» тIвар алай центрада малуматрин хатасузвилин­ месэ­лайрай лекцияр кIелзавайбур патал пуд юкъуз давам хьайи интенсив кьиле фена. Ана акьалтзавай несилриз рекъемрин алемда хатасуздаказ тухудай вердишвилер гудай пешекарри иштиракна. Къейд ийин хьи, интенсив мукьвара республикада «Дагъустан – къурхулувал авачиз» лишандик кваз кьиле фейи форум давамарай мярекатдиз элкъвена. Ана иштиракайбурни гьа форумда чеб активнидаказ къалурай ксар тир.

Интенсивдин сергьятра аваз Россиядин «Знание» обществодин филиалдин директор, РД-дин АТК-дин экспертрин советдин член Шевкет Крумова «Алцурардай крар: рекъемрин асирдин гьакъикъи гьаларни хатаяр» темадай вебинар кьиле тухвана. Вичин рахунра ада  интернетдин майданра гьикI инсандин кьатIунриз таъсир ийиз жезватIа мисалралди къалурна.

Юридический илимрин кандидат, ДГУ-дин доцент Заира Мусаловади – терроризмдин идеологиядиз правовой рекьяй аксивалдай месэлайрикайни дуванрин тежрибадикай, ДГУ-дин мад са доцентди – Жамиля Гьуьсейновади - къанундиз акси яз арадал гъанвай контент винел акъуддай къайдайрикай ихтилатна. Эксперт Азиз Къасимо­ван лекция рекъемрин алемда гьар са инсанди вичикай тазвай делилар хуьдай месэлайриз (яни рикIе чIуру къастар авайбуру, кьилдин са касдин хсуси делилрикай менфят къачуна, къанундиз акси гьерекатар тавун патал чир хьана кIани малуматриз) талукьди тир.

Шевкет Крумова гьисабзавайвал, алай вахтунда малуматрин хатасузвал неинки са адетдин предмет, гьакIни милли хатасузвилин ва жегьилар хуьнин рекьяй кар алай месэла я. «Чна малуматрин хатасузвиликай регьят ва гъавурда акьадай чIалалди суьгьбетардай лекторар гьазурнава. И карда чна амал авур программадик тек са правовой ваъ, гьакI технологический терефарни квай: дипфейкрилай гатIунна, малуматрин террордал къведалди», - къейдна экспертди.

Интенсивдин нетижада иштиракчийрив махсус шагьадатнамаяр вахкана ва гила абуру винидихъ къейд авур месэлайрай республикадин шегьеррани районра авай мектебра лекцияр кIелда, акьалтзавай несилрин векилриз малуматрин хатасузвиликай чирвилер гуда.

Дагъустан гзаф кьадар мусурманар яшамиш жезвай регион тирди фикирда кьур­тIа, пешекарри гьисабзавайвал, акьалтзавай несилрин векилриз светский чирвилерихъ галаз санал диндин рекьяйни дуьзгуьн чирвилер гунихъ жегьилар алай аямдин жуьреба-жуьре «тIегъуьнрикай» хуьнин карда еке метлеб ава. Гаф кватай чкадал къейд ийин хьи, чи мидяйри, Дагъларин ­уьлкве мусурманар гзаф авай регион хьуникай менфят къачуна, жаванрин, жегьилрин кьилер винелай диндихъ галаз алакъалу яз аквазвай, амма гьакъикъатда Исламдихъ галаз са рафтарвални авачир малуматрив ацIурзава. Гьайиф хьи, чпихъ и жигьетдай артух чирвилер авачир бязи жегьилар абурун чилинани гьатзава.

Мукьвара РД-дин милли сиясатдин ва динрин крарин рекьяй министерстводи ЦIун­ти райондин Зехида хуьре авай Курамугьаммад гьажи Рамазанован тIварцIихъ галай медресадин муаллимар, ана чирвилер къачузвай студентар патал махсус семинар тешкилна. Адан сергьятра аваз, жуь­реба-жуьре динрин векилрин арада меслятвал хуьниз, экстремизмдин идеологиядиз аксивалуниз, интернетдин майданра жегьилар хаталу таъсирдикай хуьниз талукь месэлаяр веревирдна.

Семинардин кIвалахда иштиракайбурун­ арада РД-дин милли сиясатдин ва динрин крарин рекьяй министерстводин векил Абусупьян Мегьамедханов, РД-дин образованидин ва илимдин министерстводин векил Гъазимегьамед Мухугъазиев, РФ-дин МВД-дин Кьилин Управленидин СКФО-да авай экстремизмдиз аксивалдай центрадин къуллугъчи Гьажи Абдулаев, нейролингвистикадин программированидин рекьяй пешекар Султанбег Омаргьажиев ва масабур авай.

Мярекатдин кьилин тема жегьилрин арада гражданвилин жавабдарвал арадал гъунихъ ва Россиядин халкьарин адетризни тарихдин ирсиниз гьуьрмет авунихъ галаз алакъалу тир. Иштиракчийри жуьреба-жуьре халкьарин, динрин векилрин арада авай меслятвал, туькIвейвал мягькемарунин карда руьгьдинни ахлакьдин ивиррихъ авай метлеб ва экстремизмдин, терроризмдин фикирар чукIурунин вилик пад кьун веревирдна. Рекъемрин алемда авай хаталувилерин месэладизни кьилди фикир гана.

Экспертри чпин рахунра интернетдин куьмекдалди агьалияр къанундиз акси гьерекатрал желб авун гьикI кьиле физватIа ачухарна, экстремизмдин тах квай тахсиркарвилер авунай ва къанундиз акси яз пул санай масаниз, электронный такьатрикай менфят къачуна, рекье тунай хиве гьатзавай жавабдарвилин гъавурда туна.

Мярекатдин сергьятра аваз, аялри умуми образование къачуниз ва себеб авачиз мектебдиз тефинай диде-бубайрин хиве авай жавабдарвилиз талукь месэлани веревирдна.

«Жуван тарихдиз, медениятдиз, адетриз ийизвай гьуьрмет маса халкьаризни абурун динриз ийизвай гьуьрметдихъ галаз кьадайди хьун герек я. Им вири жемиятдин туькIвейвилин бине я…

Гьа са вахтунда жегьилриз чпел агакьзавай малуматриз дуьз къимет гуз, чеб алцурарзавани, ийизвачни, жуьреба-жуьре уюн­­рикай менфят къачуна, къанунсуз гьерекатрал желб ийиз алахъзавани, алахъза­вачни тайинариз чир хьун – гьамни важиблу я. Къачузвай гьар са камунихъ хъсан судур хьуниз кьетIен фикир гана кIанда», – лагьана, семинардин нетижаяр кьадайла, А. Мегьамедханова. 

Мярекатда иштиракай экспертрин фикир сад хьана: диндин образованидин идарайрихъ галаз алакъаяр хуьни жегьилрихъ галаз гражданвилин садвилин, ихтияррин рекьяй савадлувилин, экстремизмдин профилактикадин месэлайриз талукь диалог арадал гъиз куьмекзава.

Лагьана кIанда, РД-дин милли сиясатдин­ ва динрин крарин рекьяй министерстводи­ акьалтзавай несилрин векилрин арада ватанпересвилиз, Россиядин халкьарин меде­ниятдин ирсиниз, Ватандин тарихдиз гьуьр­мет авуниз талукьарнавай мярекатар мукь­вал-мукьвал тешкилзава. Ахьтинбурукай сад мукьвара Махачкъалада «Несилрин камаллувал Россиядин садвиле ава» лишандик кваз кьиле фейи чIехи форум я. Мярекатда, Дагъустандилай гъейри, Чечен Республикадин, Астрахандин, Волгограддин областрин, Ставрополдин крайдин, Калмыкиядин ва са жерге маса регионрин агъсакъалрин совет­рин, гьукумдин органрин, жемиятдин тешкилатрин векилри иштиракна. Абур алай аямдин жегьилрин ахлакьдин кьилин лишанриз, ватанпересвилиз, насигьатчийри акьалтзавай несилриз тербия гунин карда кьазвай чкадиз талукь месэлайрикай рахана.

Форумдин сергьятра аваз рахайбуру са акьван секин тушир алай девирда жегьилар халис ватанпересар яз чIехи авунин жигьет­дай чпин фикирар лагьана. Рахунар гьар жуьрединбур тиртIани, абурун виридан асас фикир сад тир: гъвечIи чIавалай аялриз жуван халкьдиз, диндиз, тарихдиз хьиз, маса халкьарин руьгьдин ивирризни гьа жуьреда гьуьрмет ийиз чирун, абур Ватандин тарихдин баркаллу чинрихъ галаз танишарун, экстремизмдин ва алай аямдин маса «тIе­гъуьнрин» таъсирдик акат тавун патал абуруз дуьзгуьн тербияни образование гун.

Образованидикай ихтилат кватайла, ихьтин са месэла къарагъариз кIанзава: эхиримжи йисара бязи диде-бубайри чпин аялар, адетдин мектебриз ракъур тийиз, кьилдин ксари арадал гъизвай светский образованидихъ галаз санал диндин чирвилерни гузвай махсус мектебриз рекье твазва. Ихьтин мектебра адетдин мектебра гузвай бязи тарсар ерли авач, чирвилер гузвай программайрин арадани еке тафават ава. Къейд ийин хьи, ихтилат физвай жуьредин бязи мектебрихъ образованидин идарадихъ хьана кIанзавай махсус лицензиярни авач. Са мисал гъин. 

Мукьвара зи са чирхчирди заз зенг авуна ва вичин аял махсус мектебдай адетдин­ мектебдиз акъудиз кIанзавайдакай хабар гана. И карда адал четинвал ацалтна: адетдин мектебди аял 3-классдиз кьабулун патал ада 2-класс акьалтIарнавайди тестикьарнавай документ истемишна. Амма ихьтин документ адаз аялди кIелзавай махсус мектебдай ганач. Вучиз? Вучиз лагьайтIа, адахъ образование гудай ихтиярар авайди­ тестикьарзавай лицензия авач. Са гафунал­ди, я аял гьа мектебда туна кIанзава, я ам адетдин мектебда 1-классдилай гатIунна кIел хъийиз эгечIна кIанзава. Зи чирхчирди дуьз чкадал вичи-вичиз месэла арадал гъана, аялдиз дуьзгуьн чирвилер гунин карни­ хаталувилик кутуна. Ихьтин дуьшуьшар мадни гьикьван аватIа, низ чида кьван?

Россия светский уьлкве ятIани, динрал амал авун къадагъа туш. Шукур хьурай Аллагьдиз, чи йикъара ачухдиз, азаддиз мискIинриз физ, Халикьдин вилик хиве авай ферзер кьилиз акъудиз, диндин мярекатар тешкилиз жезва. Садани манийвал гузвач: къанун-къайда вилив хвена, ая жуван кIвалах. Дагъустандин гзаф хуьрера диндин образование гузвай медресаяр кардик ква ва абурухъ чирвилер гудай ихтияр авайди тестикьарзавай герек документарни ава. Гзафбуру чпин аялар мектебдилай гуьгъуьниз гьанриз ракъурзава, абуру светский образованидихъ галаз санал диндин чирвилерни къачузва. Ихьтин рехъ аваз-аваз, герек тир лицензиярни авачир махсус мектебриз ракъурунихъ, я тахьайтIа, сагълам аялриз кIвалин шартIара тарсар гунихъ (домашнее обучение) вуч себеб ава?

Ихьтин дуьшуьшар гзаф жезвайвиляй РД-дин милли сиясатдин ва динрин крарин рекьяй министерстводин векилри жуьреба-жуьре муниципалитетрин диндин деятелрихъ, экспертрихъ галаз гуьруьшар тешкилзава, санал кIвалахзава. Мисал яз, Тлярата, Хив ва са жерге маса районрин имамри жуьмядин йикъара мискIинра, жемят кIватI хьанвайла, и месэладал инсанрин фикир желбзава, аялар кьасухдай мектебра чирвилер къачуникай хкудунай диде-бубайрин хиве жавабдарвал гьатзавайдакай лугьузва.

Россиядин Конституцияди гьар са аялдиз образование къачудай ихтияр авайдан гьакъиндай заминвал гузва. Гьа са вахтунда гьар са аялди кьилин умуми образование къачун (яни 9-класс акьалтIарун) чарасуз я. Абуру ихьтин образование къачунин жигьетдай жавабдарвал диде-бубайрин, къанундалди тестикьарнавай векилрин хиве ава. И месэладикай яргъалди рахаз жеда, амма им кьилдин макъаладин тема я.

Са гафуналди, чи акьалтзавай несилрин векилрин пакадин югъ экуьди хьун чалай, чIехибурулай гзаф аслу я. ГъвечIизамаз, хизандилай гатIунна, гьар са аялдиз писни­ хъсан, уькIуь-цуру чирна кIанда. Диде-бу­бай­ри чпин веледар гуьзчивиликай хкудна виже къведач. Чи халкьдин мисалда лугьузвайвал, аял – кьепIинамаз, дана – епинамаз...

Мегьамед  Ибрагьимов