(Эвел - 2024-йисан 34-нумрада, 2025-йисан 36-нумрада, 2026-йисан 1-4, 32-33-нумрайра)

КапI авун

Сифте ракъурнавай сурайра капI авунин эмирни авай. Мукъатил бин Сулейма­на лагьанай: «Ислам арадиз атай эвела Аллагьди экуьнахъ ва нянихъ кьве ракат­дин капI авун и гафаралди (Къуръан­, 40-сура, 55-аят) «…Ва ви Раббидиз гьямд гъиз пак ая (Ам) -  йикъан эхирда­ни пакамахъ фадни!» ферз авуна. Ибн Гьаджара лагьанай: «Пайгъамбарди ﷺ вичин йифен сиягьат жедалдини капI ийизвай ва адан диндин юлдашрини гьакI капI ийизвай. Амма мусурманриз йикъа вад сеферда капI авун ферз ийидалди, абуруз са гьихьтин ятIани кпIар ферз авунани ва я авуначни сад тир фикир авач. Хабар гузва, эвелдай югъ малум жедалди ва рагъ акIайла ийизвай кпIар ферз тир».

Ибн Гьишама ихьтин кар рикIел хканай. КапI ийидай вахт алукьайла Пайгъамбар ﷺ ва адан диндин юлдашар­ дагъларин дерейриз фидай ва гьана­, чпин халкьдикай чуьнуьх хьана, капI ийи­дай. Са сеферда Пайгъамбардини ﷺ ‘Алиди санал капI ийизвайла, абур Абу ТIалибаз акуна. Ада абур квел машгъул ятIа хабар кьуна ва гьакъикъат якъин хьайила, Абу ТIалиба абуруз руьгьдин мягькемвал авун эмирна.

Мусурманрикай хабар вири къурейшивийрихъ агакьзава

Чна кхьизвай вакъиайрин гьар патариз дикъетдивди килигайла, Ислам табли­гъат авун чинеба ва кьилди гьар са касдихъ элкъвена кьиле физвайтIани, а таб­ли­гъат­дикай къурейшивийрив хабар агакьзавай, амма абуру а кардиз фикир гузвачир.

 Пуд йисан къене эвер гун чинеба кьиле фена ва гьа и жуьреда и кар давамни жезвай. Амма и муддатда мусурман десте тешкил хьана, абур чеб-чпихъ галаз стхавилин, сада-садаз куьмек гунин алакъа хьуни тупламишнавай, агуднавай. Абурухъ Ислам вири инсанрал агакьардай ва ам мягькемардай макьсад авай. Гуьгъуьнлай Пайгъамбардиз ﷺ сир ачухуналди, нубатдин эмирар атана.

Кьвед лагьай муддат. Ачух яз таблигъат тухун

Ачухдиз таблигъат тухунин гьакъиндай атай сифте буйругъ

И кардикай сифте яз ачухай сир Аллагьдин и гафар тир (Къуръан, 26-сура, 214-аят): «Ва игьтиятлувал авунин хабар це вуна (эй Пайгъамбар) жуван лап мукьва тухумдиз (талукь миресриз)!»­ И аят «Шаирар» сурадай я. И сурада Му­­­садикай, умунвал хьурай адаз, адан пай­гъамбардин везифа башламиш хьайи чIа­вакай, ахпа бану Исраил­ халкь галаз­ куьч хьуникай, абур Фиръаванакай ва адан халкьдикай къутармиш хьуникай ва Фиръа­­ван кьушун ва хизанни галаз батмиш­ авуникай ихтилат физва. И гьикая­да Муса­ди, умунвал хьурай адаз, Фиръаваназ ва адан халкьдиз Аллагьдихъ эверай адан уьмуьрдин гьар са дережадикай хабар гузва.

Зи фикирдалди, вири куьлуь-шуь­луь­яр къалурнавай и кьиса Аллагьдин­ Расулдиз ﷺ ракъурнавайди тир адаз вичин халкьдиз Аллагьдихъ эверунин буйругъ атайдалай гуьгъуьниз, абуруз чир хьун патал, ачухдиз Аллагьдихъ эверайла, гьихьтин тапарар къундармишунин тахсирар чпик инсанри кутадатIа, чпин геле къекъвез, гьихьтин дарвиле чеб тва­датIа. Аллагьдин макьсад Мусадикай и гьикая Мугьаммадазни ﷺ адан диндин юлдашриз чешне хьун тир.

Муькуь патахъай и сурада неинки­ Фиръаванан ва адан халкьдин кьисмет­ди­кай рикIел хкизва, ана гьакI илчияр тапархъанар яз гьисаба кьур халкьарин кьилел вуч атанатIа лугьузва. Ихтилат Нуьгьан халкьдикай, адвийрикай, самудвийри­кай­­, Ибрагьиман халкьдикай, ал-Ай­кадин агьалийрикай физва, инсанриз иб­рет жедайвал. Пайгъамбарар тапархъанар яз гьисаба кьур халкьариз Аллагьди жаза гудайдакай ва бахтлу эхир анжах муъминриз жедайдакай, пайгъамбарар ин­кар авурбуруз ваъ, хабар гузва и сурада. 

Мукьва-кьилийриз тухвай таблигъат

И аят Пайгъамбардиз ﷺ ракъурай­далай гуьгъуьниз ада тадиз бану Гьашим­ сихилдин векилриз кIватI хьун телифна. Абурухъ галаз бану ал-Мутталиб бин ‘абд Манаф сихилдин векилрикайни яхцIурни вад касдикай ибарат тир десте атана. Мугьаммадан ﷺ ими Абу Лагьаба гьерекатна, адалай алудна, сифте яз рахаз башламишна ва лагьана: «Инал ви имияр ва имидин рухваяр кIватI хьанва, рахух­, амма муртадар гадарна тур. Ваз чир хьухь, ви мукьва-кьилийриз вири арабриз акси яз экъечIдай къуват авач, заз ваз насигьатар гудай ихтиярар виридалайни гзаф ава. Эгер вуна ви амалар давамар авуртIа, вири къурейшивийриз ва абуруз­ куьмек гудай маса арабриз акси яз экъечIдалди, абуруз вун авай гьалда тун кьезил я! Вуна кьван жуван бубадин патай­ тир мукьва-кьилийриз зарар гайи мад са касни заз чидач!». Аллагьдин Расул ﷺ кисна ва и гуьруьшдал са гафни вичин сивяй акъуднач. 

Са чIавалай ада абур мад кIватIна ва, абурухъ элкъвена, лагьана: «Шукур Аллагьдиз ва за Адаз гьар са тариф гъизва! За Адавай куьмек тIалабзава, зун Адахъ инанмиш я ва Адак за кIеви умуд кутазва. За шагьидвал ийизва, авач гьич са иллагьини, Сад Аллагьдилай гъейри, авачиз Вичиз шерик». Ахпа ада давамарна: «Гьакъикъатда разведчикди вичин халкьдиз гьич садрани таб ийидач! Кьин хьурай Аллагьдал, авачир Вичелай гъейри маса иллагьи, гьакъикъатда зун Аллагьдин расул (илчи) я, квез кьилди яз ва вири инсаниятдиз умумандиз! Кьин хьурай Аллагьдал, куьн, гьар гьикI хьайитIани, рекьида, йифиз вири ксузвайди хьиз, ахпа квел виридал чан хкида, гьич са шакни а карда авач, куьн гьикI ахварикай кватзаватIа! Ахпа куь амалриз килигна, куь гьахъ-гьи­­саб ийида ва идалай гуьгъуь­низ гьа­къикъат­да женнет эбеди яз жеда, жегьеннемни – эбеди яз!».

(КьатI ама)

ﷺ – Пайгъамбардиз (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) араб чIа­лалди салават гъунин гафар.

«Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ уьмуьрдин рехъ»

(«АС-СИРАТУ-АН-НАБАВИЙЙА») ктабдай.

Гьазурайди – диндин алим  Ямин гьажи Мегьамедов,

таржумачи – Тажидин Къазибегов. (Ктабдин материал куьруь авуна ва са бязи дегишвилер кухтуна гузва)