Кьуьчхуьрви Фазил. И тIвар кьун бес я – чидай кьванбуру ам хуш­диз­ ри­кIел гъида. ГьикI хьи, ам гьам мер­кез­да­, гьам Кьиблепатан Дагъустандин район­ра­ тешкилзавай медениятдин, эдебиятдин, халкьдин месэлайриз талукь милли мя­ре­кат­­ра иштиракзавай гьар садаз чида. Эхь, кьуьчхуьрви­ди гьар са мярекатда вичин активвал, ватан­пересвал, итимвал къалурда.­ Лазим вахтун­да вичин гафни лугьуда, хсуси­ шиирни­ кIел­да, хъуьтуьл, назик, ширин­ сесиналди­ манини тамамарда, сегьне­дилай дидед чIал хуьниз, милли газетар, журналар кхьиниз­ эвер гуда. Гьа мярекатар тешкилдай­ла ада алакьдай куьмекарни гуда. Фазил Асланов милли газетдин хъсан амадагни я. МасакIа адан рикIивай кьабулиз жедач.

Къадим Кьуьчхуьррин хуьр. Машгьур шаир, ашукь Саидан макан. Зун аниз гьеле агьалияр яшамиш жезмай вахтунда са шумудра фенай. Гзафбурухъ галаз танишни хьанай. Гьа гьисабдай яз зи бажанах Муьгьуьдинан мирес Жумалидихъ галазни. Халисан лежбердихъ, хипехъандихъ, дагъларин сагьибдихъ галаз.

Жумали хуьре ва гьакI районда гьуьр­метлу, лайихлу инсанрикай тир Асланан хва тир. Рагьмет хьурай кьведазни. Жаван ва жегьил вири йисара Бакудин нафтIадин мяденра кIвалахай, ялавлу революционер Къазимегьамед Агъасиевахъ ва маса большевикрихъ галазни таниш тир Аслан Мурадова Ватандин ЧIехи дяведин йисара хуьруьн колхоздиз регьбервал гана. Вахт лап чIуруди, четинди, азиятрин пар алайди тир. ГьикI жедачир колхозчийрихъ, жемятдихъ галаз санал гьар жуьре суьрсет гунин государстводин планар тамамарна кIан­завай.

Фронтдай хтай хабарарни туькьуьлбур хьана. 1939-йисуз Яру Армиядин жергейриз­ тухвай, Белоруссиядин мулкунал къуллугъзавай хва Чигали дяведин гьа сифте варцара телеф хьана. Ватан фашистрикай хуьз фейи стха ХутIали 1941-йисан августдин вацра гел галачиз квахьна. Дерт екеди­ тир. Аслан бубади вири эхна, колхозни кьи­ле тухвана, никIера къуьл, мух, кIахар, картуфар цаз, малар, лапагар, балкIанар хуьз, жемятдин къайгъуни чIугуна. Аслан буба викIегь дагъви тир. 80 йисалай алатнавайлани, ада, дагъдиз экъечIна, векь ядай. Ам 96 йисан яшда аваз рагьметдиз фена.

Фазил Асланов гьа Аслан бубадин хтул жезва. Ам 1961-йисан 15-сентябрдиз Кьурагь дагъларин къужахда, Кетин дагъдин ценерив экIя хьанвай хуьре зегьметчи хизанда дидедиз хьана. Ада цIи вичин 65 йис къейдзава.

Хуьруьн муьжуьд йисан, Кьурагьа 1979-йисуз юкьван мектебар анжах вадар аваз куьтягьай жаван гьа йисуз Дагъустандин политехнический институтдик экечIна. Гьевесдивди кIелни ийиз, гада общественный кIвалахдивайни къерех хьанач. Ада эцигунардайбурун, хуьруьн майишатдиз куь­­мек гузвайбурун дестейрик кваз эцигунрални, совхозрани, заводрани кIвалахна, вуздин яратмишунрин, спортдин мярекат­рани иштиракна.  Гьар са кар чириз алахъзавай студентдал группадин, курсунин секторни, курсунин комсоргвилин везифани­ ихтибарна. Виниз тир стипендия къачуз кIел­­­­­завай Фазил кафедрайра илимдин кIва­лахдални машгъул жезвай.  1984-йисуз ада «Механическая обработка корпусных деталей с применением прогрессивных инструментов на станках типа «Обрабатывающий центр» темадай дипломдин кIвалах кхьена, хвена ва яру диплом къачуна.

– Чи бубайрал, гьакI чални четинвилер акьалтнатIани, вахт хъсанди тир, – рикIел хкизва Фазил Жумалиевича. – Советрин гьукуматди вузар куьтягьай жегьил пешекаррин патахъай бубавилин къайгъударвал ийизвай. Диплом гъиле гьатай зун Махачкъаладин сепараторар акъудай заводдиз рекье туна. Са тIимил вахтунда карханада жегьил пешекар яз кIвалана, хушуналди аскервиле къуллугъ ийиз фена.

Аскердин партал дегишарай жегьил­ зегьметдин сифте тежриба­ къачур­ сепараторрин заводдиз хъфена. Ина ада вич кар алакьдай пешекар, инженер, тешкилатчи хьиз къалурна. Карханадин чIе­хи­буруз кардин гъавурда авай, кIвалах жезмай кьван хъсандиз ийиз алахъдай, зегьметчи юлдашрихъ галаз хуш рафтарвалзавай кьуьчхуьрви алай чка акуна ва адал жавабдар къуллугъарни ихтибарна: цехдин­ мастер, ЦТБ-дин начальник, инженер-тех­нолог…

– Заз са кар иллаки къейд ийиз кIанзава, – лугьузва Фазил Асланова, – советрин девир­да акъудзавай продукциядин еридиз кье­тIен фикир гузвай. Чи заводдани гьукуматдин къарардалди акъудзавай шейэрин ери мадни хъсанарун патал «Госприемка» тешкилна. Заз адан регьберди вичин патав эверна ва и цIийи идарада кIвалах теклифна. Адан гафар къени рикIел алама. «Бязибуруз им кьезил, серинрик ялар ядай хьтин кIвалах хьиз аквазва, чеб идарадиз кьабула лугьуз, минетарни ийизва. Амма им лап жавабдар ва муракаб къуллугъ я. Чи везифа заводди акъудзавай продукция лап виниз тир еридинди хьун патал зегьмет чIугун я. Заз вун гьар са кардив гьикI эгечIзаватIа, ви михьивал, кардал рикI хьун чизва. Гьавиляй ваз теклифни ийизвайди я», – лагьанай ада. – Амма заводдин директордиз зун «Госприемкадиз» ахъайиз кIан хьанач. Гила вучда? Месэла вич-вичелай туькIвена: чIехи идарадай директордиз зенг авуна. Закай акъуд­завай вири шейэрин ери ахтармишзавай тешкилатдин пешекар хьана.

КIвалахдин, вичин къуллугъдин везифаяр тамамарунин жигьетдай Фазил Аслановак секинсузвал кутазвай месэла авачир. Амма са карди гьамиша рикI суалра твазвай: институт яру дипломдалди куьтягьна­вай, датIана илимдин майданар ахтармиш­дай хиял рикIевай кас заводда гьикьван гагьда жедайди хьуй? Эхир ада кьетIна, вахт алукьнава. Гьа икI, 1991-йисуз Асланов Да­гъустандин технический университет­дин­ аспирантурадик экечIна. Технический кибернетикадай, искусственный интеллект­дай­ илимдин кIвалахрал машгъул хьана. Аспирантура лап хъсан къиметар аваз куьтягьна, диссертациядални рикIивай машгъул жезвай. Диссертациядин тема гележег­ авайди, цIийиди ва лап четинди тир: «Вероятностные методы определения эффективности гибких автоматизированных линий машиностроительных  производств с применением искусственного интеллекта»­. Дагъустанда гьа чIавуз ИИ-дин рекьяй алимар авачир. Асланован илимдин регьбер ва диссертация хуьнин рекьяй талукь комиссия Ленинград шегьерда авай. Ихьтин гьаларизни килиг тавуна, кьуьчхуьрви вичин мураддихъ физвай. Амма хабарсуз уьлкведиз авур хаинвили, Советрин Союз чукIуруни, 90-йисарин алаш-булашди, къалмакъалди, ргазвай къажгъандиз элкъвей республикади, уьмуьр муракабди хьуни­, гзаф агьалийрин хьиз, Асланован мурадарни кьатIна. Ам вичин хизан, кьве аял са бубат хуьнин яшайишдин къайгъуйра гьатна.

Шаирвилин тах квай инженерди гьа чIа­вуз ихьтин чIални теснифнай:

Къимет амач кIел-кхьинихъ,

Чирвал авай пешекардихъ,

Инженеррихъ алимарихъ,

Авайд гьакIан тIвар хьана хьи.

Луту, къучи гьатна кIвенкIве,

БарбатIзава вири уьлкве,

Алимар гьич амач  виле,

Пешекар бейкар хьана хьи!

Къе чаз малум тирвал, а йисара заводарни тахьай мисална. ГъвечIи мажибрал тур муаллимар, алимар, кIвалахар гадариз,­ хизан хуьз жедай рекьерихъ калтугна.  Аслановни цIийиз эцигзавай «Дагестан-Эта­нол» карханадиз акъатна – кьилин механикдин къуллугъдал. Хсусиятди агъавал ийиз­вай, карханайрин иесийри чпин законар акъудзавай, маса гун, фитне авун адетдиз элкъвезвай ва датIана гъулгъуладик квай чкада кIвалахун четин акъвазна.

–  Гьа и татугай макъамда заз са чирхчирди Махачкъаладин 1-нумрадин силисдин­ изолятордин (ФКУ СИЗО-1 УФСИН Рос­сии по РД) чIехиди гъавурдик квай ва тежри­балу инженердихъ къекъвезвайдакай хабар­ гуда. Зунни аниз фена, – рикIел хкизва Ф. Ас­ланова. – Аферин касдиз, захъ галаз­ та­ниш хьайила, кьабулна зун кIвалахал. 2000-йисан 1-февралдилай за ана зегьмет чIу­гуна, хейлин вахтунда начальникдин заместителвилин везифаяр кьилиз акъудна ва 2016-йисуз подполковникдин чинда аваз пенсиядиз фена. Алай вахтунда за Махачкъаладин про­мышленно-экономический кол­­леджда кIва­­лахзава.

Инсанри куьрелди лугьузвай СИЗО-да кIвалахун регьят месэла туш. И идарада тахсир субут тахьанвай, шак физвай агьалияр суд жедалди амукьзава. Суддин къарар къуватда гьатайла, талукь маса чкадиз ва я кIвализ рекье хутазва. Начальникдин заместитель Фазил Жумалиевичан кьилин везифа идарадин вири учас­токар юкъузни йифиз герек шейэралди (парталар, суьрсет, хуьрекар, яд, чимивал…) таъминарун тир. Гзаф крар адалай ваъ, масадбурулай аслу тир. Бязи вахтара лап кIевени гьатзавай. Къуллугъдин чIехи чинер авай юлдашар себеб яз. Ф. Асланова ихьтин дуьшуьшар рикIел хкана.

– СИЗО-диз акъатнавайбуру ана варцаралди, бязибуру йисалайни гзаф вахт акъудзава. Санлай къачурла, камерайра агакьна суд-дувандик акатнавай агъуз кас кьван жезва, – лугьузва Ф. Асланова. – Абуруз фуни идарадин хьра чразва. Идахъ галаз сад хьиз, акьван инсанриз гьар чIавал хуьрекарни ийиз­ва. Идара вахт-вахтунда герек кьадар суьрсетдалдини таъминарун лазим я. Бязи продуктар чна тоннралди маса къачуз­вай. Кьве сеферда зун лап кIеве гьатна.­ Чаз къаюмвал ийизвай идарадин­ полковникди­ зенг авуна, Махачкъаладин якIун комбинатдай вад тонн як ва Шамхал­дин фан комбинатдай цIуд тонн гъуьр хкун тапшурмишна. Талукь документарни гьазурнавай­дакай малумарна. Комбинатдин морозильникдай хкай як (муркIадин къаябар тир ла­гьайтIани жеда) чIур хьанвайди, ни галайди­ хьана­. Гъуьр хкиз Шамхалдиз фейила, зурба­ складдай чаз анжах са тонни зур гъуьр жагъа­на. Базада авай кьван чувалра авай гъуьр къванциз элкъвенвай. СИЗО-дин чIе­хибур чи ватанэгьлияр тир. Зун гъавурда­ гьатна: ихьтин­ ламатI амалриз рехъ гайи полковникрин чинер алай ксарин къаст абурун кIвалахдиз кьецI гун, зунни абурун вилик беябурун тир. Вуч хьанатIани, за жуван везифаяр тирвал кьилиз акъудна ва жуван ватанэгьлийриз чарада гаф лугьудай крар жував агуднач.

– Фазил Жумалиевич, авай крар садавайни чуьнуьхиз жедайди туш. Заз ван хьайивал, ви къуллугъ са акьван екеди ту­ширтIани, вуна СИЗО-да авай неинки ватанэгьлийриз, гьакI кIеве авай маса ксаризни куьмекар гайиди я лугьуда.

– КIеве авайдан гъил кьун гьар са мусурмандин эвелимжи буржи я. Хьана гьахьтин крарни. За хуьрерин, инсанрин чпин тIварар кьадач. СИЗО-да, къалмакъал себеб яз, вич пуд къучидикай хуьн патал сад яна кьейи гада авай. Судни хьана, адаз ирид йис кар атIанвай. Гьа гададин диде зи патав акъатна. Минетиз, куьмек це лугьуз. «Чан Фазил стха, чаз масадбуру лагьана, анжах вавай куьмек гуз жеда, маса садавайни. Чи хва авай сад я. Адал къурумсахар гьалтна. Ада гьа алчахдин гъиляй чукIул акъудна, ам яна кьена. Гила адан талукьриз чи хва дустагъдиз яргъал чкайриз акъудна кIанзава. Гьана адалай кьисас вахчудайвал. За вавай, дидеди хьиз, тIалабзава, зи хва ина амукьдайвал ая».

Зи къуллугъдин дережа и месэла гьялдайди тушир. Артухлама гьа и идарада гьа дишегьлидин кьве хуьруьнвиди къуллугъза­вай. Чебни дережаяр авайбур тир. За дишегьлидиз абурун патав фин меслятна­. «Ваъ, жедач, чан хва, абуру зи дерди туькIуьр­­дач», – лагьанай дишегьлиди. Зун гъавурда гьатна, месэла пулунихъ галаз ала­къалу я.

– Чан вах, за ваз са затIни хиве кьазвач, алахъ зун ийида, – лагьана за.

СИЗО-дин чIехидан патав фена, адавай тIалабна. Жегьил гададин гьайиф, язух я, – лагьанай за. – Къуй ам сагъ-саламатдиз амукь­рай.

Аферин касдиз, ада гада республикада амукьдайвал авуна.

Лугьун тавуна жедач, чи инсанрик­ ахь­тинбур ква хьи, са гъвечIи къул­лугъдал­ алайдани вич «са хандай» кьада, тIалабза­вай кас мадни кIеве твада, я ам кваз кьадач. Ихьтин инсанар чир хьанмазди, Фазил абурухъ галаз мад алакъа хуьн тийиз вердиш хьанва. СИЗО-дин ракIарихъ датIана инсанар галайди я. Гьардахъ вичин­ дерди ава. Гзафбур – камерайра тунвайбуруз суьрсет, хуьрек, партал агакьарун патал. Жумалидин хци и жигьетдай куьмек гайибурун тIварар кьуртIа, са сиягь арадал къведа. Ада рикIел хкизва:

– ХъуьтIуьн няни тир, мичIини хьанвай­. Зун шегьерда жуван дердиниз тади кваз физвай. Къаншардиз кьве жегьил атана­ ва абур залай элячIна фена. Са легьзени алатнач, абур элкъвена хтана. «Салам алейкум, халу. Куьне СИЗО-да кIвалах авурди­ яни?»  «Эхь», – жаваб гана за. «Квез зун чир хьаначни, я халу? Зун ана хейлин вахтунда ацукьайди я». Зун дикъетлу хьана. Абурун фикир вуч ятIа чизвачир заз. КичIевилин гьисс авачир. Вучиз лагьайтIа, хъсанвилелай гъейри, за са касдизни писвал авурди туш. Къуллугъдикай менфят къачуна, гьич са касдинни кепек-шагьи, са ккIал шекерни жувак кутунач! Гьукумдин къанун-къайда гьикI ятIа, гьадал амал авуна, михьи­да­каз кIвалахна. «Чан халу, куьне заз, зи дах­диз­ еке хатурар авурди я. Мегер абур чи рикIелай алатдани!?» Ада са шумуд дуьшуьш рикIел хкана ва давамарна: «Квез вуч куьмек герек хьайитIани лагь, халу. Зун гьамиша гьазур я».

– Вун хушдиз рикIел хкизвай инсанар зални гьалтна, Фазил стха. Инсандиз жува­лай алакьдай куьмек гун гьар садалай алакьзавай кар туш. Ихьтин алакьун патал къастни, ачух, михьи, жумарт рикIни, инсанвални герек я. Абур вахъ авазва. Вун чешнелу, абурлу, мегьрибан хизандин кьилни я. Са кьве гаф лагь хизандикайни.

– Уьмуьрдин юлдаш Зилфидихъ галаз санал чна кьве веледдиз тербия гана. Кьведани вузра пешеяр къачуна. Искусственный интеллектдин рекьяй алим жез кIанзавай зи рехъ хва Аслана кьуна. Ам алай вахтунда­ меркезда компьютеррин программаяр, сай­­тар туькIуьрунин рекьяй еке устад я. Руш Аи­дади дизайнердин пеше хкяна. Ада кIва­ле­рин, дараматрин къенепатар безетмишза­ва. Адан алакьунрикай хабар авайбуру Моск­ва­дайни, Санкт-Петербургдайни, Туьркиядайни, Франциядайни, Италиядайни заказар гуз­ва. Абуру чаз ругуд хтул багъишнава.

Нариман Ибрагьимов