(«Тарихдин 7 этюд» циклдай)

Хвережрин хуьрелай алатна, къванцин паруйри элкъуьрна кьунвай кIва­лер кьулухъ галамукьна. Амма, рекьин къерех кьуна, чIарни юзан тийиз акъвазнавай кьакьан къавахар гьеле гьалтзама. Зи юлдашди лагьана:

– Ингье гила Магъу-дере башламиш жезва.

Чи кьилел къацу этегар куьрс хьанва. Чапла гъилихъди агъада – кьезилдиз ванзавай Чирагъ вацI, вацIун а патани эхир авачир хьтин гьайбатлу дагъларин цIиргъ. Тамун либас алай дагъдин къацу хурал башкIул-башкIул циф битмиш жезва. Цифедик юзун ква, ам дагъдин хуралай цIуьдгъуьнзава. Нянин вахт я. И гьайбатлу къацу дагъларин дуьньядал рехи цав алгъанва – и мукьвара марфни къванва.

Къир цанвай гуьтIуь рехъ, вацIал хкаж хьана, къекъвез-къекъвез физва. Са чкадал виняй, чархукай, аватнавай къаябар гьеле къакъудиз агакьнавач, амма машиндивай анлай элячIиз жезва. Пис рехъ туш, – фикирзава за дагълара маса рекьерни акурвиляй. Исятда пис туш. Виликдай лагьайтIа…

– Рекьин гуьтIуь чкаяр авалдай, – суьгьбетзава зи юлдашди, – чеб-чпел гьалтай­ кьве атлудивай элячIиз тежедай. Ахьтин дуьшуьшра, чип вегьена сада вичин балкIан дагьардиз гадардалдай…

Четинвилиз килиг тавуна, яргъал асирра яраб шумуд тайифадин кIвач хкIунатIа и рекьик? Ргаз акъвазнавай къуватди, жуван ватанда дар ийиз маса чилерал гадарзавай халкьариз и хаталу рехъ къадим девиррилай чидай. Арабрикай чун рахан тийин­, къачун абурулай вилик хьайи гъуннар. Цуьк акъудзавай Мидиядал вегьей гъуннар, и рекьяй яна, къенепатан Дагъус­тандиз экъечIнай, анайни «Аландин варарив» агакьнай. Амма чи халкьдин бейнида и рехъ эвелни-эвел магъулрихъ галаз алакъалу я.

*  *  *

Душманрилай вилик абурукай хаба­рар агакьзавай, сиверай сивериз, хуьрерай хуьрериз физвай: аскIан, север­ хьиз бачIах, юргъа балкIанрал алайбур… Ажал гъизвайбур, чпиз инсаф течирбур! Абуру чи суьруьяр тухуда, аялар, чавай къа­­къудна, чара вилаятра маса гуда, чи та­кабур дишегьлияр беябурда. Тади ийин, кьилиз чара акван…

Динэгьли алим, Сплитдай тир Фомади вичин «Хроникада» магъулрикай икI кхьенва: «Буйдиз гъвечIи ятIани, и имансузрин хурар фирягь, акунарни рикIик кичI кутадайбур я: чуру квачир чеплекьан чин, адални битIиш нер ва чеб-чпивай яргъаз къа­къатай вилер.

Парталар абуру, мекьни кьеж акат тийи­дайвал, йис винел алаз, сад муькуьдав агуднавай кьве хъицикьдикай цвазва. Абуру кьилел алукIзавайбур ракьукай ва я хамуникай я. Абурун яракьар – патахъ тур, хьелер авай регъ ва чIемерук. Абурун хьелерал ракьукай ва я кIарабдикай хци кьилер акьалжнава. Татаррин хьелер чибурулай кьуд тупIунин яргъи я. Чпин чIулав пайдахдал абуру балкIандин яргъи чIарарин кIунчIар кутIунзава.

Татарри гзаф вахтара балкIанар пурар алачизни гьалда. БалкIанар аскIанбур, амма дурумлубур я, абур, ял ягъ тавуна, яргъал мензилриз физни, каш эхизни вердиш я. Леэнар янаватIани, и балкIанар регьятдиз дагълариз экъечIда, абуру чIурун цIегьери хьиз чамарарда. Пуд юкъуз гьалайдалай кьулухъ абуруз ял ядай куьруь вахт ва са тIимил алафар бес жеда.

И инсанри чпиз недайдан артух къайгъу ийидач. Фу абуру недач, абурун ем – як, хъвадайдини хварарин некни иви я.

Чпихъ галаз татарри гзаф кьадарда есирар тухузва. Яракьар гвай есирар абуру чпин вилик кваз гьалзава, эгер абур, экуь дуьнья рикIелай алудна, гьужумдиз те­фейтIа, ягъиз рекьизва. Татарар женги­на жез­май кьван чеб вилик экечI тийиз алахъда.­

Чпин балкIанрал алаз абур элячI тавур вацI амач. ЧIехи вацIарилай абур ял тунвай целерал ва я санал кутIуннавай къамишрал алаз элячIзава.

Абурун алачухар парчадикай ва я хамарикай авунва. Татаррин кIеретIар зурба ятIани, абурун арада наразивал, чуьруькар авач, абуру азият-зиллетдиз дурумлудаказ таб гуда, къаст авуна, женгер тухуда».

Ихьтин уьмуьрдив абур вердиш тир. Ялаврани гумада твазвай шегьерривни­ хуьрерив. Агъзурралди атлуяр экечIза­вай ягъун­рив. Чпихъ галаз женгиниз экъечI­за­вайбур эхирни магълубиз, я дишегьлидиз, я кьуьзуьдаз, я аялдиз инсаф тийиз. ЧIурарни техилдин никIер балкIанрив рам ийиз таз. Чеб фейи чкайра чан аламай, гуьнгуьна амай затI тан тийиз…

*  *  *

Яргъал Азиядин деринрай экъечIай магъулри халкьарал чапхунчи дяве­яр илитIай вахтар дуьньядин тарихда мусибатдин девир хьиз гьатнава. А девир чирай К. Маркса къейднай: «Ордайри Хорасанда, Бухарада, Самаркандда, Балхда ва цуьк акъудзавай маса шегьерра вагьшивилер авуна. Искусство, девлетлу библиотекаяр, вижевай хуьруьн майишат, дворецарни мискIинар – вири тармар хьана».

Хорезмшагьрин вилаятар, ахпа Ирандин кеферпатан чилер ичIи авуна, 1220-йисуз Жэбе ва Субэдей кьиле авай магъулрин кьушунар Закавказьедиз сухулмиш хьана: Нахичевань, Ардебиль, Байлакан, Генже, Шемаха кьуна. Гуржистан барбатIна. А вакъиайрин шагьид хьайи эрмени тарихчи Киракос Гандзакециди кхьенай: «Ваз аквадай, туруни инсафсузвилелди итимарни ди­шегьлияр, жаванарни аялар, къужаярни къарияр гьикI кукIварзаватIа… Уьлкве кьейи­бурун мейитрай ацIана. Имансузри­хъай кичIевиляй садавайни кьейибурухъ шелар ийиз жезвачир… Эменни ва девлетар тарашнавай».

Ахпа, мумкин я, 1222-йисуз, магъулрин­ кьушунар Ширвандай Дербентдихъ атана.­ Эрмени тарихчиди кхьенай: «Татарриз чпин папар, аялар, вири – вири эменни гваз, Дербентдин варарай экъечIна, хъфиз кIан­за­вай. Амма Дербентда авай мусурманрин кьушунди абуруз рехъ ганач. Гьавиляй абур Кавказдин дагъларай, инсандин кIвач хкIаз тежедай хьтин чкайрай яна, дагьарар тара­ривни къванерив, чпив гвай эменнидив, балкIанрив, дяведин алатрив ацIуриз, абурулай элячIиз, чпин уьлкведиз (яни Къизилдин Ордадиз) хъфена».

И вакъиайрикай араб перс Рашид ад-Дина (1247–1318) ихьтин хабар гана. Ширвандай Дербентдив агакьай магъулривай­ къеле кьаз хьанач. Магъулрин регьберри­ ширваншагьдивай ислягьвилин икьрар­ ку­тIунун патал са шумуд кас ракъурун тIа­лабна. Ширваншагьди вилик-кьилик квай­бурукай цIуд кас ракъурна. «Абурукай сад магъулри кьена, – кхьизва Рашид ад-Ди­на, – муькуьбуруз лагьана: «Эгер куьне рехъ къалурайтIа, чна квез инсаф ийида, тахьайтIа куьнни рекьида». Рехъ къалуруниз мажбур хьанай…

Магъулрин и рейдди гзаф уьлквеяр секинсуз авунай. Адакай са кьадар уьлквейрин историографри малуматар тунва. ИкI, арабрин XII асирдин тарихчи Ибн ал-Ашра кхьенай: «…чапхунна, мусурманар ва имансузар кьена, а уьлквейра чпиз акси экъечIай агьалийриз инсаф авунач, ахпа абур аланрив агакьна».

*  *  *

Мад сеферда магъулар 17 йисалай­ пайда хъхьана. Сад муькуьдан гуьгъуьналлаз Марагъа, Тебриз, Генже, Шамхор шегьерар кьур абур Дербентдив агакьна. Ибн ал-Ашра кхьенай: «1239-йисан гат­­фариз Букдая… Дербент ва патарив гвай вилаятар кьуна». Гьа йисан зулухъай абур къенепатан Дагъустандиз рекье гьатна­. Къадим авторрин кхьинар ва тарихдин­ ва­къиайри тунвай гелер ахтармишайла, алимривай Дербентдай экъечIай магъулар фейи рехъ чириз хьана. А рехъ ихьтинди тир.

Дербентдай – кьибледихъди, чи девирдин Белиж алай чкадал. Анай Мамрачрик. Гуьлгер вацIун дере кьуна, а девирда гьеле Кьасумхуьр алачир чкадал. Кьасумхуьрелай кьве рекьяй РичIа хуьруьз агакьзава. Сад лагьайди, Чирагъ вацIун дере кьуна: Алкьвадар – Хив – Дуруштул – Тпигъ. Кьвед лагьайди, кьибледихъай, Кьурагь вацIун дере кьуна: КIири – Кьурагь – Усугъ. И кьвед лагьай рехъ артух къулайди я. Амма Чирагъ вацIун дередал «Магъу-дере», яни «мугъул дере» тIвар акьалтнава. Хивда амай XII-XIII асиррин мискIиндин амукьайрини, мумкин я, хуьр хуьз къарагъай жемятдиз магъулрин дестейри кьур жазадин гьакъиндай шагьидвалзава.

РичIай магъулар къенепатан Дагъустандиз, Къумухиз гьикI фенатIа тайинарун четин акъваззавач. И кьве хуьр анжах са рекьи чеб-чпихъ галкIурзава. Чирагъ вацIун ва Къули вацIун дерейрай яна: Чирагъ – Хосрек – Вачи – Шовкра хуьрерай.

*  *  *

Дербент 1239-йисан гатфариз кьур ма­гъулри гьа йисан зулуз РичIа, ана кьуьд акъу­дайдалай кьулухъ гуьгъуьнин 1240-йисан гатфариз Къумух барбатIна.

РичIа а девирда са гъвечIи вилаятдин меркез тир. Ана магъулрихъ галаз кьиле фейи ягъунар Дагъустандин тарихда азадвал патал тухвай женгерин игитвилин чинрикай сад я. А вакъиайрикай чал агакьнавай куьгьне кхьинра лагьанва. Сифте яз а кхьинрин са текст гьеле 1850-йисуз­ (гуьгъуьнлай 1862-йисуз – араб ва француз чIаларални) урусрин востоковед-эпиграфист Н.В. Ханыкова чапнай. Абур РичIа куфи хатIуналди къванцел атIанвай кхьинар тир: «Гьакъикъатдани, лянетлу татаррин кьушунар, Аллагьди абурухъай вичин куьмек атIурай, Бабилкист РичIаз атана… Абурухъ галаз РичIадин агьалийри женг чIугуна… Ахпа Субаж ибн Сулеймана и къеле эцигун эмирна…» Къеле эцигай вахт 1241-йисан ок­тябрдал-ноябрдал гьалтзава.

Маса кхьинра 1250-йисуз хуьре мискIин эциг хъийиз эгечIайдакайни лагьанва: «Бабилкист РичIа хуьруьн и жуьмя мискIин татаррин кьушунри шегьер барбатIайла чу­кIурна… Ахпа тIвар-ван авай, чIехи, куьмекар гудай, гъалибвилерихъ тухудай, гьахъ кар патал женгер чIугвадай, ислягьвилинни диндин къаравулда акъвазнавай Мугьаммадан хва Абд ал-Меликан хва Адама, Аллагьди адан машгьурвал артухаррай, и мискIин эцигун эмирна».

Дагъустанви тарихчи алим Б. Маллачи­ханова вичин вахтунда РичIа хуьруькай­ кхьенай: «Кьиблепатан Дагъустандай­ фи­дай рекье стратегиядин важиблу роль къугъ­вазвайвиляй араб чIалал тес­ниф­на­вай­ чкадин кхьинра и хуьруьз гьуьрметдив­ди ­«Баб-ул-Кист», яни «Гьахъвилин варар»­ лугьуз­ва. РичIа хуьре дагълариз атай та­тарри­ чукIурай, рагал хкаж хьанвай къеледин ха­рапIаяр къалурзава». Хуьруьн мис­кIинда цIу кайи гелерни гилалди чир жезма.

Чирагъ вацIун дередал Магъу-дере тIвар акьалтунилай гъейри, Кьиблепатан Да­­­гъустанда магъулар хьайидакай анин ­то­понимикадини шагьидвалзава: Татархан хуьр (татар хандин хуьр), ДаркIушрин хуьре­ «татаррин магьле», АрхитIа «магъулрин сурар»…

*  *  *

Дербентда бинеламиш хьайи магъулри къенепатан Дагъустан чпин гъилик кутун патал чкадин вилаятрин регьберрин арада авай къал-къиждикай, акьунрикай хийир къачунай. РичIай яна, магъулар Къумухиз фейила, и ханлухдихъ галаз араяр чIурузвай «аваррин вилаятдин» ва хайдакьрин сад хьанвай кьушунар, магъулрихъ галаз икьрар хьана, аниз рагъэкъечIдай патахъай атанай. Къизгъин женгинин нетижада Къумухни барбатIнай.

РичIани Къумуха чанарилай гъил къачуна, душманрихъ галаз чIугур женгерикай къиметлу делилар тунвай арабрин чешмейри гуьгъуьнлай магъулрин кьушундин рехъ гьихьтинди хьанатIа хабар гузвач. Абур Аваристандиз атайдакайни делилар авач. Дербент ва адаз мукьва дуьзенлух лагьайтIа, 1256-йисалди, яни Хулагидрин государство арадал къведалди, Къизил Ордадик кумукьнай. Амма им кьилдин ихтилат я…

ГьалчIай йикъан нянихъ Магъу-дереда са къекъуьндал машин акъвазарай чун кафедин къацу чIурал акъуднавай столрикай садахъ ацукьнава. Зи юлдаш и чкайрин итим я.

– Мад вуч ви рикIел алама? – алахънава зун адал.

– Мад? – ада шишинин са кIус къачуна. – Зун куьлуь аял тирла, чи кIвале бубадин хванахва Магьди халуди йифер акъуддай. Лам вилик кваз Магъу-дередай эвичIна, Дербентдиз фидай Магьди халу. Анай маса гудай затI-матI къачуна, элкъвена дагълариз рекье гьат хъийидай. А вахтара рехъ куьруьди тушир эхир. Зи бубадилай гъейри, и рекье мадни хванахваяр авай жеди Магьди халудиз. Ам вични, адан ламни гзаф ислягьбур тир. Садра за абурун чIалар ахъайдайла, бубади заз вижевай са лапIаш вегьенай, ламран амалар ийимир лагьана…

Чун къацу чIурал лацу столдихъ ацукьнава. Агъада Чирагъ вацIу ванзава. АтIа патай, къацу синяй агъуз атIанвай чухурдай, кIам авахьзава. ВацIун дере ацIурнавай, амма чаз манийвал тагузвай ван япара аваз чун ислягь суьгьбетрик ква…

А. Омаров