Лезги фольклор арадал атунин ва ам вилик финин кардик итимрихъ галаз санал дишегьлий­рини кьетIен пай кутуна. Абуру­ арадал гъайи муьгьуьббатдин бендер, мехъеррин манияр, ясдин лугьунар, лайлаяр, вахтариз ва адетриз талукь манияр ва фольклордин маса жанрияр, асиррилай асирралди атана, чав агакьнава. Бес эдебиятдик абуру гьихьтин пай кутуна? Чи литературадин тарихда абурун роль гьихьтинди хьана?

Гъиле авай делилрай аквазвайвал, къадим заманайрилай эгечIна, лезги эдебиятдин процессда дишегьлийрини активдаказ иштиракна. Чпин уьмуьрдикай ва яратмишунрикай малуматар чав агакьнавай чи дишегьли шаиррикай чавай Миграгъ Къемер, Кьурагь Афизат, КьепIир Айи­сат, СтIал Саяд, Ахцегь ФатIимат ва масабур къалуриз жеда.

Алай девирдани лезги литературадин майданда женг чIугвазвай са кьадар шаир дишегьлийрин тIварар кIелдайбурун гегьенш къатариз малум я. Мисал яз, Ханбиче Хаметова, Бажиханум Исаева, Пакизат Фатуллаева, Римма Гьажимурадова, Гуьлжагьан Мисриханова, Гуьлбес Асланханова ва масабур къалуриз жеда.

Эхиримжи вахтара эдебиятдин­ рекье бегьерлудаказ зегьмет чIуг­вазвай чи шаир дишегьлийрикай садни Гъулангерек Ибрагьимо­ва я. Ам 1964-йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Билбилхуьре­ дидедиз хьана. Юкьван мектеб акьал­тIарайдалай кьулухъ ада Дербентдин педучилищеда кIелна. 1984-йисалай ада сифте хайи хуьруьн мектебда муаллимвализ, гуьгъуьнлай Белижда Советрин Союздин Игит Абас Исрафилован тIварцIихъ галай 1-нумрадин гимназияда дидед чӀаланни эдебиятдин тарсар гуз га­тIунна. Муаллимвиле кIвалахиз, же­гьил дишегьлиди заочнидаказ Даггоспедуниверситетда кьилин об­разованини къачуна.           

Гъулангерек­ Иб­рагьимова «Да­гъус­тандин 2000-йисан муаллим» конкурсдин гъалибчи, «Россиядин­ Федерация­дин 2007-йисан лап хъсан муаллим», «Дагъустан Рес­публикадин лайихлу муаллим» лагьай гьуьрметдин тIварарин, Рос­сия­дин Президентдин грантдин  сагьиб, Россиядин образованидин гьуьрметлу къуллугъчи, «Зи лезги халкь»  общественный премиядин  лауреат я.

Шиирар кхьинив Гъулангерек Гьажиевна мектебда кIелзавай йисарилай эгечIнай. Адан шиирар «Лезги газетда», «Кард», «Самур», «Дагъустандин дишегьли» журналра, «Булахдин чешмедал» ва «Хпеж – бубайрин ватан», «Лезги шииратдин кIунчI», «КIанда вун», «Милли школада музыка» «Ватанпересвилиз гимн», «Шад манияр» кIватIалра чапнава. Шаирдин эсерар мектебрин лезги чIалан тарсарин ктабрани гьатнава.

Гъ. Ибрагьимовадин шииррикай гзафбуруз композиторри манияр кхьенва,  абуру лезги манидаррин репертуарра мягькем чка кьунва.

Вичин шииррин кьилдин ктабар акъудиз автор 2014-йисалай гатIунна. Адан сифте ктабдин­ тIвар «Гатфарин авазар» я. Адалай кьулухъ, сад-садан гуьгъуьналлаз лезги чIалал «КIанда заз рагъ» (2015), «ТIебиатдин къужах­да» (2016), «Дидеяр хуьх» (2019), урус чIалал «Ожидание» (2021) ва Москвада урус чIалални лезги­ чIалалди «Волшебный сон» (2022)  ктабар акъатна.

Гъ. Ибрагьимовадин яратмишунри чпел пешекар литературоведрин дикъетни желбнава. И кар «Мир науки, культуры, образования» тIвар алай илимдин журналда адакай акъатнавай материалрини субутзава . 

Алатай йисан эхирра Москвадин Объединённый гуманитарный издательствода, «Россиядин халкьарин алай аямдин эдебият» лишан алаз, «Кеферпатан Кавказдин халкьарин шиират ва гьикаят» антология чапдай акъатна. Ана Гъ. Ибрагьимовадин муьжуьд шиир (гьам лезги, гьамни урус чIаларал) гьатнава. Урус чIалаз шаирдин шиирар таржума авурбур Евгения Коробкова, Матвей Мантров ва Алёна Каримова я.

Шиирар кхьинилай гъейри, Гъулангерек Гьажиевна манийрин­ гьаваяр кхьинални машгъул я. Ада икьван гагьди Алирза Саидован, Нариман Ибрагьимован, Билал Адилован ва гьакIни вичин гафариз гьаваяр кхьенва. 

Винидихъ гъанвай делилри Гъ. Ибрагьимовади чи медениятдин уьмуьрда активдаказ иштиракзавайди къалурзава. И мукьвара ада вичин мад са ктабдалди кIелзавайбур шадарна. Ам Махачкъалада Дагъустандин ктабрин издательстводи акъуднавай «Лувараллаз бахтарин» ктаб я.  Ана шаирдин лирикадин шиирар ва  поэмаяр гьатнава. 

«Лувараллаз бахтарин» кIва­тIалда гьатнавай эсеррин тематика жуьреба-жуьре я: уьмуьрдикай, хайи ватандикай, муьгьуьббат­ди­кай, инсанрин кьисметрикай, тIе­­­би­атдин мензерайрикай, уьлкве­ авай гьалдикай ва маса мес­элай­­рикай веревирдер. Ина шаирриз­, поэзиядиз, санлай къачурла, эде­би­ятдиз, искусстводиз бахшнавай эсеррини са кьадар чка кьунва­. Мисал яз, «Кьуьчхуьр Саидаз», СтIал Сулейманаз бахш­навай «Шаир лекь хьун герек я», «Лезги Няметаз», Шихнесир Къафлановаз бахшнавай «Хьанва зун есир», «Шаир Ханбиче» ва масабур къалуриз жеда.

«КIватIалда муьгьуьббатдин лирикадин шииррини бегьем чка кьунва. Абуруз «Вафалу муьгьуьббат», «Бес вучиз вун атанач?!», «ЦуькI хьана», «Са вахт къведа», «Анжах вилив хуьх», «Вун амач захъ», «ТIалабзава, зун рикIел гъваш...», «Ашукь яз рикIер» ва ма­­са шиирар я.  И темадин шииррикай сада шаирди кхьизва:

Чун гуьрчег кьве цуьк я уьмуьрдин сува,

РикIел хуьх: вун рикI я, авай зи хура.

Сифтегьан къизилгуьл, назик тир гъвергъвер,

Вун акун кумазди багъишзавай хъвер.

И дуьнья аквазва ви вилерай заз,

Вун зи рагъ, зи варз я, зи руьгьдин аваз,

Зи ван ша, вун я зи уьмуьрдин булах,

Зи рикIин мурадрин, гевгьердин сачах.

Ктабда дидедиз талукь шиирри виридалайни гзаф чка кьунва. Имни тIебии кар я. Вучиз ла­гьайтIа, гьар са инсан патал дидедилай багьа кас хьун мумкин туш. Дидедиз авай кIанивал инсандин рикIе уьмуьрдин эхирдалди давам жеда. Ахьтин шииррикай сада шаирди кхьизва:

Фикирзава вакай, диде, датIана,

Амалзава ви акьулдин гафарал.

Вун рикlел къвез – хайи кIвализ атана,

Жагъизвач вун, гьатзава фул юрфара.

Вун захъ амач, алатнава шумуд сар,

Амма физвач садрани зи рикIелай.

Галат тийиз, ийида за чIал тикрар:

Дугъриданни, диде рагъ тир  кIвалевай.

И темадай кхьенвай маса са шиир мадни таъсирлуди яз акъатнава:

Ви сурун къван къужахда кьаз гьа вун хьиз,

Шехьзава зун: рей ганва за накъвариз.

Хуьх лугьуз ви секин ахвар ялвариз,

Темен гузва за ви сурун накьвариз.

…Физва вахтар, ингье кIуьд йис тамам я,

Рикlемайди «ширин бала» са ван я …

КIватIалда аялар патал кхьенвай шиирарни гьатнава. Малум тирвал, аялар патал кхьин гьам гзаф четин ва гьакIни жавабдар кIвалах я. Ихьтин эсерар арадал­ гъун патал автордихъ устадвал ва аялрин психологиядай дерин­ чирвилер хьун герек я. Вучиз ла­гьайтIа, аялрин эдебият аялрин гележег арадал гъизвай, адан фантазия гегьеншарзавай, къенепатан дуьнья экуь ийизвай такьатрикай сад я.

Са вахтара В.Г. Белинскийди вичин са макъалада къейд авунай­: «Аялар патал кхьидай къелемэгьли хьун патал гзаф, лап гзаф шар­тIар ава: гегьенш, кIанивилив ацIан­вай, дикъетлу, секин, аялдин хьтин къени рикI, гзаф малуматар авай зигьин, предметар авайвал акваз алакьун, тек са чан алай кьатIунар ваъ, гьамни шаирдин хьтин, гьар са затI чан алаз фикирдиз гъиз алакьдай фантазия хьун герек я. ГьакIни аялар рикIин сидкьидай кIан хьун, аялрин чара-чара яшарин кьетIенвилер ва жуьреба-жуьре лишанар чир хьунни чарасуз шартIарикай я».

Гъ. Ибрагьимова и шартIарин гъавурда хъсандиз ава ва гьавиляй ам вичин аялар патал кхьенвай шиирра гьа принципар вилив хуьз алахънава. Абурукай садаз килигин:

Ме-ме ийиз, чукурда

Зи лацу кIеле.

БицIи крчар акIурда

Гагь къвез зи метIе.

Заз зи кIелен масан я

Кьашкьа авай пел.

Дустар яз чун хъсан я,

Жедайди туш хъел.

За тухузва багълариз

Ам сегьер-сегьер.

Таза векьин чIурариз

Цуьквер квай мехмер.

КIел багъишай бубади

Савкьат я иер.

Адакай и зулалди

Жеда зурба гьер.

Аялар патал кхьенвай ихьтин хъсан шиирар ктабда мадни ава. Абур вири аялар гъавурда акьадай, регьят ва образлу чIалал кхьенва.

«Лувараллаз бахтарин» ктабда эпический эсеррини са кьадар чка кьунва. Мисал яз, чавай «Уьмуьр­ амай кьван», «ТIебиатда цуьк­вер ава», «Фазу – ислягьвилин къуш», «Суьгьуьрдин ахвар» поэмаяр къалуриз жеда.

«Уьмуьр амай кьван» аллегориядин поэма я. Ина зулуз тарал аламай са пешиникай, ада тарал саламатдиз амукьун патал чIугвазвай женгиникай ихтилат физва. Эсердин эпилогда авторди къейдзава:

Зи рикIел и кIвалахди

Хкана кьиса,

Лайих авай дамахдиз

Са чубан гада.

МуьтIуьгъ тахьай гарариз,

И пеш хьиз, кьегьал.

Душманриз а гадани

Табий тахьай гьал.

Кьил кьуна, тик дагълар хьиз,

Ада ганай чан:

Элкъвенай ам са къванциз

Хуьн патал Ватан.

Ктабда гьатнавай «ТIебиатда цуьквер ава» кьвед лагьай поэма вахтсуз дуьньядай фейи чи машгьур шаир Алибег Фетягьовакай я. Адан уьмуьр гзаф куьруьди хьана: шаир 25 йиса аваз рагьметдиз фена. Гьелбетда, им вири халкь патал еке мусибат я. Гъ. Ибрагьимо­вади, и мусибат къалурунихъ галаз сад хьиз, и вакъиади вичин ри­кIиз авунвай эсерни, янавай тIал­ни къалурнава. Эсер ихьтин бендералди акьалтIзава:

Лезги миллет, лезги тарих амай кьван,

Чи эллерив, къайда, къилих гумай кьван.

Чи несилри Алибеган тIвар хуьда,

Вафалу яз, адан пак тир кар хуьда.

...ТIебиатда цуьквер ава гатфарихъ

Фад акъатдай, фадни фидай ахварихъ.

Ам са цуьк тир, фад хъфей, вил галамаз,

Куьтягь тахьай цIарарни гьакI аламаз.

«Лувараллаз бахтарин» кIва­тIал­да гьатнавай виридалайни чIе­х­и поэма «Фазу – ислягьвилин къуш» поэма я. Ам Дагъустандин халкьдин шаир Фазу Алиевадиз (1932-2016) бахшнава.

1983-йисуз Фазу Алиева Дербентдин педучилищедин студентрихъ галаз гуьруьшмиш хьанай. А чIавуз Гъ. Ибрагьимовади гьа училищеда кIелзавай. И гуьруьшдин таъсирдалди жегьил студенткади адаз са шиирни бахшнай. Гуьгъуьнлай абурун арада дуствилин алакъаяр арадал атанай ва Ф. Алиевади цIийиз гъиле къелем кьунвай жаван шаирдин рикIе поэзиядиз авай гьевес мадни гужлу авунай. ЧIехи шаирдихъ галаз арадал атай дуствилин ва ада вичин уьмуьрдикай авур суьгьбетрин таъсирдалди «Фазу – ислягьвилин къуш» поэма арадал атана. Эсердин эхирда шаирди кхьизва:

...Фазу, ваз рагьмет гуй,

суруз нур къурай,

Аллагьди эхират женнетда гурай!

Санлай къачурла, «Лувараллаз бахтарин» Гъулангерек Гьажиевнадин нубатдин агалкьун хьанва. Чна автордиз ктаб мубаракзава ва гележегда адахъ мадни еке агалкьунар жедайдахъ умуд ку­тазва. 

Азиз  Мирзебегов