КIелзавайбурал Дагъустандин халкьдин шаир Пакизат Фатуллаевадин эссеистикадин ктаб агакьнава

1

Алай вахтунда чи литературада иллаки бегьерлудаказ кIвалахзавай Пакизат Фатул­лаевадин цIийи ктабдикай, белки, масадавай лугьуз тежервал хъсандиз ада вичи куьруь, амма бейнида ацукьдай сифте гафуна лагьанва:

«Лезги ва урус чIаларалди кхьенвай пуб­лицистикадин жуьреба-жуьре жанрайрин эсерар кIватIнавай, гьавиляй кьве паюникай ибарат и ктабдиз «Ликбез» тIвар гунихъ ихьтин делил ава. Агъзур йисан тарих авай лезги халкьди XX асирдиз савадсуз яз кIвач вегьенай. Советрин гьукумат атана, аялар мектебра, чIехибур ликбезра суьрейрихъ ацукьарайла, са куьруь вахтунда халкь квайвалди савадлу авунай. Кхьиз, кIелиз чир хьайи лезгийрин гъилиз литература, газет-журнал атана, тек са шумуд йисалай чакай, чи руьгьдин хазинайрикай дуьньядин кьуд патаз хабар хьана.

Амма къе, XXI асирда, чун, вири жемят, аяларни чIехибур, цIийи кьилелай ликбездин суьрейрихъ ацукь хъийидай чкадал къвезва, вучиз лагьайтIа, лезги халкьдин сагъ са паюниз лезги гьарфар, дидедин чIалал кхьиз, кIелиз чизмач, гзафбуруз дидед чIалал рахаз, кIелиз кIамач. Лезги чIала, литературада кьиле физвай гьалариз рикI эцигна фикир гудай алимар, чи руьгьдин майданра кьиле физвай дегишвилерин гъавурда твадай муаллимар къвердавай тIимил жезва. Къе чун а кьадар «виликди» фенва хьи, а кьадар «зурба» хьанва хьи, чакай гзафбуруз жуван тарих, сивин эсерар, адетар, макьамар виле аквазмач…»

Им чи къенин йикъаз, арадал атанвай гьалариз ганвай, кIелзавайди вич кьабулуниз мажбурзавай къимет я. Ахпа вичикайни вичин кIвалахдикай:

«Жаван йисарилай гатIунна, гъиле къелем хьайи, вири уьмуьрда ам гъиляй вегьин тавур за чи гьа и дердийриз талукь месэлайрикай дидед чIалал ва урус чIалал макъалаяр кхьена, веревирдер авуна, абур журналрани газетра чап авуна. Соцсетар арадиз акъатайла, са кьадар йисара абурани жуван гаф лагьана, жуьреба-жуьре месэлайрихъ галаз алакъалу суьгьбетар авуна, а ажайиб, зурба «кимел» дискуссийра иштиракна…»

Гьа ихьтин, аквазвайвал, автор вич патални важиблу, адан яратмишунрин гегьенш сергьятра чIехи чкани кьунвай кIвалахрикай «Ликбез» ктаб ибарат хьанва. Мадни авторди вилик акъвазнавай месэладин гъавурда твазва:

«Ликбез» гаф урус «ликвидация безграмотности» келимадикай туькIуьр хьанвай гаф я. Эвелан ликбезда савадсуз чIехи жемятдиз гафар кхьиз, гафар, жумлаяр кIелиз чирзавайтIа, къенин «ликбезра» чна чи жегьилриз чIал, культура, милли адетар хуьдай рекьер къалурна кIанда, абурув фейи девиррин камалэгьлийрин тарсар ва тежриба агакьарна кIанда, чун вужар ятIа ва гьинай ятIа чирна кIанда…» Алавани хъийизва: «И еке «ихтилат» жува кIелай «ликбезрикайни», яни за жувалай вилик атай чIехи муаллимривай къачур тарсарикайни я».

Ктабдин лезги чIалал кхьенвай эсеррин­ паюна (250 чин кьунвай ам урус чIалан паю­нилай саки кьве сеферда чIехи я) 1976- 2025-йисара, яни автордин яратмишунрин вири уьмуьрда арадиз атай макъа­лаяр, ­веревирдер, суьгьбетар, очеркар гьат­нава. Абурукай парабурухъ галаз чун Па­кизат Фатуллаевадин виликан «Чешме» ва «Гад гьарай» кIватIалрай таниш я. Урус паюнани гьа и йисарин кIвалахар гьатнава, анжах газет­ризни журналриз акъатайдалай кьулухъ абур са ктабда кIватIнавачир.

2

«Ликбез» шаирди вичин яратмишунин рекьин эвелра кхьенвай критикадин макъа­лайри ачухзава. Абур кIелайла, ихьтин фикирдални атун мумкин я. Чун чахъ литера­турадин лайихлу критика тахьунилай да­тIана шел-хвал ийиз вердиш я. Анжах кри­тикадин акьуллу гафуникай чун михьиз магьрум я лугьунни нубатсуз гъалатI жеда. Кьилди къачуртIа, 70-йисарин юкьварилай эгечIна, чи литературада ачухдиз хъсандаз – хъсанди, писдаз писди лугьуз алакьза­вай, лазим чирвилерни, бажарагъни авай жегьил критик Пакизат Фатуллаевадин гафуни ванзавай. Литературадин процесс­дин бязи месэлайриз талукь, гуя девирдал чан хкизвай а макъалаяр гилани интерес зайиф тежез кIелиз жедайбурукай я. Абурукай сад лагьайда, 1976-йисан «Аннамишиз пакад йи­къан цIийивал…» макъалада­, республи­­кадин ктабрин издательствода акъатай «ТIе­биатдин сегьне» «кассетада» гьатнавай­ шаиррин эсерриз къимет гузва. Вирида санал муьжуьд печатдин лист кьазвай и гъвечIи кIватIалар авторрин сифтегьанбур, амма авторар кIелзавайбуруз фадлай танишбур тир: М. Камалдинов, И. Къадимов, Агъ. Исмаилов, Т. Агьмедханов­, Аб. Исмаи­лов. Виридалайни чIехидан яш 60 йисалай алатнава, виридалайни жегьил­дани поэ­зия­да вичин рехъ кутуна саки цIуд йис я. Критикдин къимет шадвиляй хкадариз тадайди туш: «…авторрин яратмишунра са акьван зурба агалкьунар аквазвачтIани (гьикьван лагьайтIани, чун эгечIзавай уьлч­ме чIехиди я!), амма гьар са шаирди вичин хатIунин кьетIенвилихъ, цIийивилихъ ийизвай гьерекатар ашкара я».

«ЭгечIзавай уьлчме чIехиди» яз амукьай критикди «Истемишунар зайиф хьайи­ла… («Дуствал» альманахдикай веревирдер)» макъалада 1980-1981-йисарин альма­нах­дин муьжуьд нумрадин обзор авунва. А вахтунда чи литературадин процесс тешкилзавайбурук ихьтин тIварар квай: И. Гьуьсейнов, А. Искендеров, Т. Агьмедханов, Б. Гьажикъулиев, Гь. Къурбан, А. Алем, М. Жалилов, цIийиз кIвачел акьалтзавай А. Къардаш. Абурухъ художественный вини дережадин эсерарни авач лугьуз жедачир, амма критикди нетижа кьаз хълагьзавайвал, «гьасятда виле акьадай хьтин гъалатIри, нукьсанри зун анжах чпикай рахуниз мажбурна». Дугъриданни, макъалада адан ван атIугъай заланди, истемишзавайди я:

«Муьжуьд нумра. ТIварар, тIварар… Та­нишбур, сифте ван жезвайбур. Амма, аквадай гьалда, альманахдиз вири сад я, ада вири са дережадай кьазва. ИкI туширтIа, чаз тIварарихъ гъвечIи шикил, автордикай куьруь малуматар аквадай. Гъиле авай ва къвери нумрадиз акъатдай материалрикай малуматар авачирвиляй йиса тек кьуд нумра гьазурзавай редколлегиядин членрини чпин везифаяр саки гъилелай вегьенвайдан шагьидвалзава». Им редколлегиядин кIвалахдикай. Альманахдин нумрайра гьатзавай эсеррикайни: «Гьа икI, лезги авторрин прозадинни поэзиядин эсерар. Фикир авуна кIанда хьи, абур редакциядин почтадай хкяна чап авунин мурад кIелзавайди чи литературадин жанлувиликай, къешенгвиликай, маналувиликай хабардар авун я. Амма кIелзавайдан фикир анжах гьа и эсеррал акъвазайтIа, хайи литературадикай адан къейд перишанди жеда!»

И тегьер литературадин уьмуьрдин ва­къиайриз къимет гузвай Пакизат Фатуллаева вич гьеле кьилди ктаб акъат тавунвай жегьил шаир тир. Гьелбетда, ада критикди хьиз гьамиша чин атIугъна, кьиле залан фикирар юзаз кхьизвачир. Маса жуьре мисал яз, 1986-йисуз Аб. Исмаилован аялрин шииррин «Чигедин стIалар» ктабдиз гуьгьуьл ачух яз рецензия кхьенва. Ана ихьтин фикирди вичел желбзава: «Лезги шаиррикай гзафбуру аялар патал шиирар кхьейди я, гилани кхьизва. Амма и жуьредин эсеррикай лап тIимилбур жанрдин къизилдин фондуна гьатнава».

«Мердвални кIанда, жуьрэтни («Лите­ратурадин Дагъустан» журналдиз 1987- 1988-йисара акъатай прозадин бязи­ эсеррикай фикирар)» макъаладал акъвазин. Маса девир алукьзава, «уьмуьр, банд ахъа хьайи вацI хьиз, вичи-вич михьи хъийиз, виликди физва», жуван фикир артух ачухвилелди лугьуз, алатай «залан вахту­низ» са къаргъишни авуна, рикI кьезилариз жезва.­ «Эхиримжи йисара «Литературадин Да­гъустан» журналдин чинра чка ганвай эсерриз килигайла, журналди уьмуьрдин гьакъикъатдивай гуьгъуьна амукь тавун патал алахъунар ийизвайди аквазва… Амма эгер эхиримжи йисара лезги литературадин къапудихъ атана агалтнавай (я гележегда малум хъжедай) цIийи къуватар, цIийи лишанар такурдай кьаз, чпик умуд кутаз жедай жегьилар литературадивай яргъара (я гьа къваларив!) таз хьайитIа, журнал виликандалай анжах винел патан акунралди тафаватлуди яз амукьда».

А йисар, дугъриданни, къени умудрин куьруь девир хьанай…

3

Чи литературада ва вири культурадин уьмуьр­да арадал къвезвай цIийи затIариз ва агьвалатриз Пакизат Фатуллаевади, вичиз лазим яз акурла, са «гьай!» ийизвай, къай­гъусуз тушир гьиссди чими авунвай фикирар куьрелди лугьузвай. И фикиррихъ галаз кIелзавайди рази хьайитIани (гзаф вахтара!) ва я адахъ вичин фикир аваз хьайитIани, йисар алатайлани, са ктабда кIватIнавай абуру, и куьлуь-шуьлуьйри, бес кьадарда тамам вахтунин ва а вахтунда яшамиш жезвай инсандин рангар кьин тавунвай шикил арадал гъизва. Муькуь патахъай, Фатуллаевадиз ара-ара литературада пайда жезвай ва чпин важиблу чка кьазвай эсерар тади квачиз анализ ийидай вахт ва къуватни жагъизвай.

ИкI, алай девирдин чи литературада, шаксуз, чIехи чка кьунвай пуд романди­кай­ ам кьил-кьилел алаз рахана. Абурукай яз, Агьед Агъаева (инкариз жедач: алатай асирда лезги халкьдин арадай акъатай виридалайни чIехи камалэгьлийрикай сада) вичин уьмуьрди рагъдандихъ вегьейла, литературадиз хтана кхьей роман, белки, виридалайни дикъетдивди кIелайди Пакизат Фатуллаева хьана. «Тек са рагъ я даимди (А. Агъаеван «Пад хьайи рагъ» романдикай бязи фикирар)» макъалада ада къейдзавайвал, «лезги литературада вичив чIе­хи уьлчмеяр гваз эгечIуниз лайихлу эсер пайда хьун – им вири милли меденият патал шадвал я. Гьа ихьтин себебди, разивилин гьиссди къе зун и ихтилат кудуниз мажбурна». 1994-йисуз арадал атай и «ихтилат» гилани чешнелуди яз амукьзавайди чна разивилелди хиве кьуна кIанда.

Романдин сифте кьилелай эхирдал кьван дикъет зайиф тавуна атай критикди адаз ихьтин къимет гузва:

«Писателдин проза, гьа уьмуьр вич хьиз, уькIуь-цуруди, яру-цIаруди я. Са сеферда кIел авурдан рикIелай романдин герояр алатдач, абурун чан алай къаматар адан вилерикай геждалди карагиз жеда. Халис дагъвийрин къилихар, кIалубар, яша­йиш, адетар, рахун-луькIуьн, багълар, куьчеяр, тавханаяр, идараяр, шегьерар, хуьрер… На лугьуди, чна ана, геройрин­ юкьва, сагъ са уьмуьр кечирмишна…» Мадни: «Лезги литературадал рикI алай, мукьуф авай кIелзавайдаз, литература ахтармишзавай алимдиз и романди чи медениятдин, руьгьдин ва къанажагъдин месэлайрай ихтилатар куддай мумкинвал гузва».

Романди вич гъайи кьилин фикирдикай:

«Инсаниятдин тарих дявейринни инкъилабрин гьерекатрив ацIанвайди я. Каинатда эквни мичI авай затIар ятIа, инсандин руьгьни гьа и кьве терефдикай ибарат я. Са патахъай, инсандиз вич азадди яз, азадвал гьиссиз кIанда – им тIебии кар я… Гьа и инсан вичиз табийди жагъуризни алахъда – имни адан тIебии гьисс я, гьуьжет ийиз жедач. АкI яз хьайила, гьар са инсандин чанда, гьар са хизанда, гьар са жемятда, гьар са уьлкведа, дуьньядин винел «инкъилабчийринни» «аксиинкъилаб­чийрин» гьерекатар, женг са декьикьадани, са девирдани акьалтI тийизвайбур я. Амма и гъулгъуладихъ-уьмуьрдихъ чаз вич кIанардай, чаз лезет гудай къуватни ава эхир! Ихьтин зурба ва муракаб месэлаяр веревирд ийизвай А. Агъаеван романди неинки лезги литературада, неинки­ Дагъус­тандин литературада, гьакI чаз аквазвай «чIехи» медениятдин сергьятрани кьетIен чка кьазва».

2021-йисуз адан «КьатI-кьатI тавур зунжурар (Майрудин Бабаханован «Келентар» романдикай бязи фикирар)» макъала акъатна. Вахтар масабур я. Са арада тенпел тушир ни хьайитIани кIуру ягъиз эгечIай «виликан девирдив» гекъигайла, къенин югъ «чалпачухди» хьанваз аквазва. Ихьтин гьаларай умуми месэлани вилик акъатзава:

«…Лезги культурадин уьмуьрдик йигинвал кумачирди, чIал, литература вилик­ финин кам залан хьанвайди, заз чиз, фагьум авай гьар садаз аквазва. ЧIалан илим­дал машгъул жез кIандай, милли га­з­ет-­журналда кIвалахдай мурад авай, дидед чIалан муаллимдин пешедал ашукь, хайи литературадин майданра вуч кьиле физватIа, гьадаз фикир гузвай, кIелзавай жегьил лезги къе чаз, мисалда лугьузвай­вал, юкъуз лампа гваз къекъвейтIани, жа­гъидач. Милли руьгь усалвилихъди тухузвай и гьал арадай акъуддай са шумуд рехъ ава. Абурукай сад – литературада­ кьиле физвай «агьвалатрикай», цIийи эсер­ри­кай марагълудаказ ихтилат кудун, кIел­завайдаз абурун пис-хъсан вуч ятIа гъавурда гьатиз куьмек гун я».

КIелзавайбурун фикир желб авуниз ла­йихлу эсерарни «ара физ лезги литературада пайда жезва». Майрудин Бабаханован «бейтералди кхьенвай «Келентар» роман кIелайла, зун гъавурда акьуна: лезги литературадиз шииратдин жуьреда кхьенвай, жанрдин истемишунриз жаваб гузвай мад са зурба роман атана ва чав и карди дамах ийиз тазва». Сад лагьайди, А. Фатагьован «КьатI-кьатI авур зунжурар», гьавайда рикIел хтанвач: макъалада датIана кьве роман чеб чпив гекъигзава: «Кьве романдани агьвалатар лезги ватандин тарихда дерин гелер тур девирриз талукьбур я: саки сагъ са асир идалай вилик кхьенвай А. Фатагьован романдай чаз XX асирдин эвелра Урусатда кьиле фейи ЧIехи инкъилабди лезги чилерал, инсанрин кьисмет­риз гъайи дегишвилер аквазватIа, М. Бабаханован романда чун генани виликан девирда, XVIII асирдин эхирра Куьре магьалда кьиле фейи тарихдин агьвалатрин шагьидар жезва».

«Сад хьтин устадвилелди» теснифнавай и кьве эсердихъ, лугьузва Пакизат Фатуллаевади, «виле акьазвай са тафават ава»:

«КьатI-кьатI авур зунжурар» романдин кьилин игит Магьамад, халкьдин велед, халкьдин умудар, мурадар кукIвал кьунвай­, адан хушбахтвилихъ гелкъвезвай­, ам азадвилихъ тухузвай къагьриман ятIа, М. Бабаханован романдин игит Келентаран­ ва амай маса игитрин гьерекатар лезги жемятдин умудрихъ, пакадин кьисметдихъ галаз алакъада авайбур туш, абур гьарма сад чеб-чпиз я. Яни «Келентар» романда са фикирдал алай, са патахъди ялзавай лезги сих кIватIал, «лезги халкь» лугьудайди аквазвач. Кьве романдани агьвалатар кьиле физвай девирар лезги ерийрал цIай-гум, зулумдин гьуьрс алай девирар тир. Амма Магьамада, вилик экечIна, халкь квай зулумдин «зунжурар кьатI-кьатI» авунатIа, Келентараз халкь кутIуннавай зулумдин зунжурар ерли аквазвач, ам хсуси вичин душмандин гуьгъуьна ава ва ада вич эхирни мураддихъ агакьарна – вичин буба яна кьейи Гьемзедилай къан къахчуна. Келентарахъ са гьихьтин ятIани маса, вичин ватандихъ, «халкь» лугьудайдахъ галаз алакъалу мурадар, ниятар авайди чаз аквазвач…»

Эсиллагь гьуьжет алачиз, роман чIехи бажарагъди устадвилин вини дережада аваз теснифнавайди я, амма ана критикдиз рикIиз кIани са вуч ятIани бес хьанач, жагъа­нач:

«М. Бабаханован эсердин чIалан, бейтерин тамамвилин, гьакъикъатдиз мукьва вакъиайрикай авунвай марагълу ихтилатрин суьгьуьрда гьатай чаз Цуруфанни Келентаран къаматрай ва гьерекатрай «лезги халкьдин» гиг, пакагьан сад тир миллетдин «цIир» кьванни акунайтIа хупI жедай!» Макъала авторди и фикир мадни гужлу авуналди акьалтIарзава: «РикIиз чими, дидед чIалан миже, иервал гьиссиз тазвай чкаяр романда гзаф ава, чаз ам мад ва мад кIелиз кIан жезва. Амма Гьажи Давудалай инихъ халкь, лезги ватанар агуддай мурад рикIе авай къагьриман чи чилерал мад ханачир жал?.. ХупI жедай и тамам эсердани чаз ахьтин рухвайрикай садаз ухшар авай игитдин къамат акунайтIа. Къуй «теснифнавайди» хьурай – чун адан чIалахъ жедай, ам чакай тирди чаз чир жедай…»

Гуьгъуьнин 2022-йисуз адан «Я чун сабур, регьим авайбур. Ахпа вуч? (ЦIийи романдикай чи арадин са ихтилат)» макъала акъатна. Арбен Къардашан «ВачIе-хваяр» романдикай ихтилат автордиз, гуя агъур фикиррин пар алудна, са ял акъадарна, башламишиз кIанзава, амма и романдини адан рикI кIанивал шадарзавач, ам гьа виликан жаваб истемишзавай суалрал хкизва. Роман гьихьтин гьиссдив, вуч гуьзлемишиз кIелиз эгечIнайтIа лагьай ада къейдзава:

«Романда философиядин, руьгьдин, ягь-эдебдин дерин, я кIукI гъиз, я иливариз асант тушир месэлаяр къарагъарнава, чебни чи, лезгийрин, тарихдал, кьисметдал, къенин йикъал экв вегьезвай мес­элаяр». Романдин кьилин фикирдикайни: «И романда кьиле физвай агьвалатар  автордиз вичизни (ван хьайи, кIелай), яшдиз адалай вилик квай зи несилдизни хъсандиз чидай (кIелай, акур) девирда, XX асирдин юкьварилай XXI асирдин эвелрал, чна лугьузвай «перестройкадин» девирдал кьван кьиле физватIани, абурун себебар, дувулар чи халкьдин, чи къадим Алпан уьлкведин тарихдихъ галаз алакъада авайбур я. Гьа къадим тарихдин са чина, чи къенин йикъан тIалриз-квалриз дава-дарман хьун лазим тир (автордин фикирдай) са агьвалатда, «ВачIе-хваяр» романдин асул манани чуьнуьх хьанва, гьа тIалрин-квалрин себеб-давани».

Романда кьиле физвай вири агьвалатар кьве игитдихъ, «Пак Месигьдин дин гумай, а диндив кьадайвал уьмуьр тухузвай Чайгъунахъ, адан хва Шуаяхъ ва абурун кьисметрихъ галаз алакъада авайбур я. Яни гьа и кьве къамат, зурба романдин мана гвай кьве образ, чаз, къенин кIелдайдаз, са вуч ятIани лугьун, тарс хьун патал арадиз гъанвайбур я». Амма и къариба ксар, «къени къилихдал хуьруьнбур гьейранар ийизватIани», къенин юкъуз­ чаз лазим чешнедив эсиллагь мукьва туширбур яз аквазва. Чи эвелан дин-иман гвай бан-бубайривай сифте а дин, ахпа чилерни хуьз хьаначир эхир. «Гьинихъ эверзава чаз и романди? ЧIехи, михьи терезар гваз веревирд авуртIа, романдин кьилин мана-метлеб зурбади, экуьди, къадим чIаварилай инихъ инсаниятдин къени мурадрихъ, марифатлу ва инсанперес философиядихъ галаз сад хьиз ван ийизвайди я: ша чун сад-садав михьи рикIелди эгечIин, кIеве авайдан гъил кьан, нефсиниз кьезил жен, сабур хуьн, жуваз писвал авурдаз писвал хъийин тийин. Бес гьар девирда инсандин, инсаниятдин уьмуьрда агъавал ийизвай азгъун, инсаф авачир къуватрин хура вуч акъвазарда?..»

Нетижа акъудзавай авторди вичин фикир кьетIидаказ малумарзава: «Сад ава – дерин чирвилерин иеси хьана, халкьдин руьгьдин хазина девлетлу авун, сад ава – кар чкадал атайла, халкь хуьн патал кам къачудай викIегьвал авун, гьахъ винел акъуд­дай рекьиз экъечIун. Мад са «философия», са «тарс» ала эхир и чилел: гьахъ хуьн патал женг чIугуна кIанда.

Гьа жеда чун регьимлу, сабурлу. Ахпа вуч?»  

Суал, виликдай М. Бабаханован романдикай рахадайла хьиз, рикIин тIалди ифирнавайди я. Алай девирдин чи литературада виридалайни хъсанбур яз гьисабиз жедай, хайи халкьдин тарих, адан къенин югъ, ам физвай рехъ къалурзавай чIехи кьве  эсерда Пакизат Фатуллаевадиз «игитвилин кьил» бес жезвач… Маса сеферда, интернетдиз акъатай куьруь са гафуна ада вич патал виридалайни важиблудакай икI хълагьда:  

«Къарачийриз чпин ватан авачиз­ са шумуд виш йисар ятIани, гьинал ацукьай­тIани, къурабаяр тир абуру я чпин чIал, я адетар квадарнач. Аламат яни? Чилерни, агъзур йисуз сиве авай чIални гвай чун, жуван къулав ацукьнаватIани, цIрана куьтягь жезва. Руьгь амачирвиляй яни? Галат авунвани бубайри кIула тунвай ирсини? Нерик тIуб кягъайдаз, чиниз тфу вегьейдаз жаваб гудай гьяз амачни чахъ?»  

Асант, амма жаваб гуз четин суал эцигзава лезги дишегьлиди жуванбурун вилик…

4

Пакизат Фатуллаевадин эссеяр, чIехи­бур хьиз куьлуь затIарни, гьа са жуьреда­ хкатIнавайбур, са шаблондай туькIуьр­на­вайбур, чпин акьулдиз кьеривилелди лезги кIелзавайди вичин литературадивай къурхутмишнавайбурукай туш, гьакъикъи бажарагъдиз хас тирвал гьар сеферда анжах вичин кIалуб ва тикрар техжер фикир авайбур я. Адан макъалайрин арайра жезвай яргъи йисари са жуьре мягьтеларни ийизва, амма ктабда санал чка кьурла, абуру битав шикил арадал гъизва.

Адалай и ва я маса яратмишзавай касдин эсеррин вичи кьатIунай кьетIенвал тарифдин куьруь ва асант жуьреда, бейнида къванцел атIайди хьиз амукьдайвал къалуриз алакьзава. ИкI, «РикIин тIалабуналди» (2004-йис) макъалада ада Хуьруьг  Тагьиракай, вичин сифте шиирар гьеле аялзамаз «виняй атай заказдиз ваъ, рикIин эмирдиз табий хьана теснифай лезгийрин бажарагълу шаирдикай», адан советрин девирдин яратмишунра гила кьабулиз тежезвай чкаярни акваз, амма и чIехи бажарагъдин къимет чиз, Фатуллаевади лугьузва:

«Къанни цIуд-яхцIур йис идалай вилик­ чна ашкъидалди лугьуз хьайи манийрин цIарар къе Х. Тагьиран ктабрай ахкур чIа­вуз вавай абур кIелиз жедач, абур ви сивяй аваздалди акъатда – икьван девирда абур, чи зигьинди хвена, манияр яз амукьнавай­ кьван! ЦIарар акурла, рикIелай фенвай аваз­ни рикIел хквезва! Икьван цIалцIам… аваздал къведай шиирар анжах чIалан зурба­ устаддивай яратмишиз жеда. «Пуд руш», «Хъсан я», «Ватан», «Бахтавар»…

И жуьредин шииррин жергеда «Моск­ва», «Селминаз», «Гьуьруь» шиирри кье­тIен чка кьазва. На лугьуди, абур шаирди гъиле къелем кьуна кхьенвайбур туш, хурал чуьнгуьр кьуна «лагьанвайбур» я. Гьава, манидин гьавалу аваз, вичин рикIин къастиндай, гьевесдин лап гьуьндуьррай къвезвай ялав и шииррин цIарара сересдаказ дуьзмиш хьанва. Шаирдин нефес ва хайи дидед чIалан атир алахьзавай абур кIелиз жедач, анжах «лугьуз» жеда!»

Чи классикрин арада Х. Тагьир вичикай тIимил кхьенвайбурукай туш, ятIани и тегьерда къешенгдиз адан яратмишунрин кьилин кьетIенвал къалурнавай мад са дуьшуьш чаз чидач. Маса чкадал гьа и жуьредин менфятлу фикир ада халкьдин манийрикайни лугьузва: 

«Лезги бендинин цIарар 8 гьижа, кьуд лагьай гьижадилай гуьгъуьниз цезура аваз (нефес акъадариз), 2 ва 4 цIарара гужлу рифма туна туькIуьр хьанвайбур я. И бендер къурулушдин ва мана-метлебдин жигьетдай кьве жуьредиз пайиз жеда. Сад ла­гьай жуьредин лезги бенд… вири кьуд цIарни акьалтIарнавай са фикирдив, мана­див ацIанвайди я. Кьвед лагьай жуьре­дин бендина, килигайла, сифте кьве цIар­цIинни гуьгъуьнин кьве цIарцIин арада манадин рекьяй алакъа авачирди хьиз аквада. Ихьтин къейд бейт маса чIалаз бегьемсуздаказ элкъуьрайла арадиз атун мумкин я. (Зи рикIел алама, Дагъустандин университетда тарсар гузвай машгьур алим, фольклорист А. Назаревича, чи бендерикай ихтилат фидайла, абур мана авачир «абракадабра» я… лагьанай).

Машгьур фольклористдин фикирдиз акси делил яз, сифте кьве цIарцIинни гуьгъуьнин кьве цIарцIин арада алакъа авачирди хьиз аквазвай лезги са бенд къачун:

Гьайиф тушни, чан къайи яд,

Къацу векьин кIаникай физ?

Инад тушни, чан кIани яр,

Рахан тийиз, виликай физ?

Урус чIалаз и бенд таржума авун регьят туш, я ада авай манадин гъавурда масад дуьм-дуьз акьадач. Амма чаз аквазва эхир: бенд туькIуьрай лезги руш шииратдин рекьяй зурба пай ганвай халис шаир я! Ада вичин руьгьдин гьава, рикIин сефилвал тIебиатдин серес шикилдалди, гуьрчег ме­тафорадалди, гекъигуналди къалурза­ва: вучиз вун, яр, къацу векьин кIаникай физ­вай къайи яд хьиз, зи виликай рахан тийиз физва, лугьузва. И метафорадин иервиликай, рифмайрин туькIвейвиликай, чIалан мукьуфрикай мад рахун хъувун герек къвезвани?» 

Адан куьлуь-шуьлуьяр, уьмуьрдин «гьарайдиз гьаяр» - рикI авай лезги секиндиз тан тийир фикирар, бажарагълу гъилелди­ чIугунвай, чпи багьа къашари хьиз нур гузвай шикилар. РикIин эмирдалди са вуч ятIа­ни фикирра къекъуьрна, са куь ятIани (кIвалахди, гьуьрметди, мярекатди) мажбур­на, са куь ятIани шадарайла ва я рикI хайила арадал атайбур. Гьар сеферда адаз, вичи лагьайвал, «…жуваз дуьзбур яз аквазвай сад-кьве меслятдал кIелдайбурун фикирни желб ийиз кIанзава».

И эхиримжи гафар адан 2019-йисуз акъа­тай «Дидед чIал: чIуру гьалари кьил ганва…» макъаладай я. Са литературадин­ эсерри туш Пакизат Фатуллаевадив вичин­ гаф лугьуз тазвайди. Исятда вич да­тIа­на мецел-сарал алай месэладиз талукь и ма­къалада, дериндай къачуна, алай вах­тун­да­ хайи чIалаз вуч жезватIа, адаз вуч ийиз­ кIанзаватIа ва, автордин фикирдай, вуч авуна кIандатIа лагьанва. (И жуьредин­ ма­къалайра чаз Пакизат Фатуллаева маса­ патахъайни аквазва: вичин фикирдин гьахъвал къалурун патал ам дискуссия­дик эке­чIиз, жегьил гьевесдивди гьуьжетизни гьазур я). Адан важиблу кIвалахда сабурлувилихъ эверзавай, чIалан реформаяр герек атайтIа, абур анжах пешекарри тамамарунин фикирдихъ галазни, гьелбетда, чун рази жезва. Хайи чIалав мукьуфдивди эгечIунин, ам хуьнин акьалтI тийир мес­эладал ам мад ва мад сеферра хквезва. 2021-йисуз соцсет­риз акъатай куьруь «Лагьайди мад сеферда хълагьин» суьгьбетди и патахъай эхир нетижади хьиз ванзава:

«Чи гими пехъи лепейрин хура хуьдайди, чун лезги миллет яз тадайди, чун дуьньядин майданриз цIал-цIална чукIур тийи­дайди, ватан авай халкь яз хуьдайди тек чи хайи дидед чIал я. Адак къе синихар кутаз, ам чIур хьанва, ам чукIурна, дуьз кIватI хъувуна кIанда лугьудайбур я гъавурда авачирбур я, я хаинар... 

ГъалатIар жедайди я, зунни гъалатI хьайи чкаяр, вахтар ава. Амма гъалатI туьхкIуьрна кIанда. Вуж икьван гагь дидед чIалавай къакъатнавайтIа, эгечI хъия! Лезги ктабрихъ къекъуьгъ, кIела, лезги газет-журнал кIела, абур чахъ гзаф ава. «Ина кIелдай затI авач!» лагьана, анихъ гадарна, тегьнеяр ямир. КIелдай затIар чун вири артух камаллу, савадлу, илимлу хьайила, ахпа жедайди я».

5

«Ликбез» ктабдин метлеблувал, амай крар къерех, мадни а кардикай ибарат я хьи, ада чаз вахт ва вахтуна инсан гьикI дегиш жезватIа къалурзава. Шаир советрин инсан я, са арада гуя суьгьуьрдин къуватди маса дуьньядиз акъудай, уьлкведал ва халкьдал атай завал вичин рикIяйни фейи. 1988-йисан «Къуьлуьн фу» текстина ада кхьизва:

«Заз чиз, чун яшамиш хьайи девир, иллаки адан эхиримжи йисар, дуьзвал, гьахъ кIани, лозунгарни гьакъикъат сад-садав кьан тийизвайди аквазвай гьар садан пIу­зарриз гьайифди кьур акъуддай, рикIе тIал твадай девир хьана. Дуланажагъдин шар­тIарин татугайвилерикай мад зун рахадач, гена суфрадик фуни хьана, пине алачир партални алукIна. Чи халкьдиз сабур­ хуьз, авай тIимилдални рази жез чида, адан рикIел дяведин залум кашарни дарви­лер алама, гьавиляй адаз ризкьи, фу, бул йикъа­рин къадир хьана. Мегер чи, жегьил несил­дин жуьреба-жуьре наразивилериз, тIала­бунриз диде-бубайрин жаваб гьамиша гьа сад туширни: «Чан балаяр, гзаф крарихъ калтугмир, Аллагьдиз шукур, гишила, кье­цIила авач. Куьне лагь, дявеяр тахьурай…»

Революцияди арадал гъайи къудратлу уьлкве, чIехи дяведай гъалиб хьана акъатай халкь вичи гьакъикъатдани цIийи, хушбахтлу уьмуьр туькIуьрзавайдахъ инанмишарнавай, амма са арада ашкара хьайивал, умудар кьилиз акъатзавач. Макъала кхьей вахтунда цIийи девир алукьзавайди ва ам гъизвай вахтунин йигинвал акъвазар хъжен тийидайди ачухдиз малум хьанвай. Мад умудар… Чи автордин гафаралди, умудди «ккIа гьатнавай карвандин кьил шегьредихъ элкъуьр хъийиз алахънавайбуруз къуватар гузва». Ада давамарзава:

«…чна гьар сада жуваз суал гудай вахт алукьнава: хайи еридин, веледрин, абурун пакадин вилик зи намус михьи яни, тушни? Хъсанвилизни писвилиз, гьахълувилизни нагьахъвилиз чка авай и муракаб уьмуьрда анжах хъсанвал, гьахъвал артух авун патал за вуч авуна? Инсандин тIвар алаз, за инсандиз лайих уьмуьр тухванани, я туштIа, нефс вилик авуна, жуван зегьмет квачир девлетдал гъил яргъи авунани? Я тахьайтIа, веледриз гьахъни нагьахъ вуч ятIа къалур тавуна, абуруз инсанрин лянетдик фу нез чирнани?»

Марифатдин, ягь-намус хуьнин месэлаяр Фатуллаевади и макъаладихъ галаз са жуьре ванзавай ва гьа йисара кхьенвай «Чун, бикеяр…» (1989) ва «Къизилдин ич» (1990) макъалайрани къарагъарзава. Абуруз гьа са гьиссди уьмуьр ганва: чна са вуч ятIани квадарзава…

Секинсуз, гьар жуьре агьвалатри чпелди желбзавай акьулди азаддиз хкязавай жуь­реба-жуьре темайрин макъалаяр-вере­вир­дер.­ Месела, 2006-йисуз кхьенвай «Лезги Лей­лидин геле». Юкьван асиррин Шаркь па­тан муьгьуьббатдин машгьур поэмаяр ри­кIел хкизвай, амма гуя чи йикъара Кьурагь­ дагъларин са хуьре хьайи аламатдин­, муьгьуьббатдин романтикадайни мистикадай­ ацIанвай агьвалатдикай. 2010-йисан «Гуьзел ашкъидин перишан аваз»: Фатул­лае­вади мад сеферда вичин жуьреда, са бязи цIийивилерни кваз ахъай хъувунвай­, халкьдин бейнида риваятдиз элкъвенвай­ СтIал Саядан гьадиса. (Инал фикирни къвез­ва: Паказат Фатуллаевадивай, вичин рикI гваз, мегер СтIал Саядакай гаф лугьун тавун жедайни?..)

Вири и ва маса затIара кIелзавайдаз шаирдин хайи чIалал лагьанвай жанлу бажарагъдин гаф, адан месэла веревирд ийиз­ алакьдай, инсандин рикI кьадай акьул жа­гъиз­ва. «Ликбез» анжах фикир важиблу алимдин кьуру чIалал кхьенвай ктаб туш, ана гьатнавайбур илгьамди диганвай, чпиз поэзиядин нур чкIанвай текстер я. Гьавиляй абур кIелуналди рикI язавач, рикIе цIран тийир гьиссни амукьзава. 

Гь. Чандаров