«Муаллимвал» искусство я. Адан кIвалах, писателдин ва я композитордин яратмишунрив ге­къигайла, мадни заланди ва жавабдарди я. Вичин тегьерда дуьньядив эгечIуналди, ада вичин чирвилералди ва муьгьуьббатдалди инсандин руьгьдиз таъсирзава».

Д.С. Лихачев

Ахцегь райондин гьар са хуьруьхъ вичин кьетIенвилер, гьейранвалдай гуьрчег чкаяр, жуван халкьдал баркалла гъидай агалкьунрин, лайихлувилерин иесияр ава. И жигьетдай КьакIарин хуьр кьилди къейд авуниз лайих­лу я. Кьуд пад дагълари кьунвай, каинатдин са къаш хьтин гъетериз мукьва КьакIарин хуьр Ахцегь районда гуьзел ва чIехи тарих авай хуьрерикай сад я. Инай зурба алимар, муаллимар, духтурар ва маса пешекарар акъатнава. Авайбурукай саки са пай патара яшамиш жезва, амма хайи ерияр абуру садрани рикIяй акъудзавач. Чеб яшамиш жезвай чкайра­ миллетдин тIвар анжах хъсан па­та­хъай­ алемдиз раижзавай, жуь­ре­ба-жуьре хи­­лера пешекарвилелди зегьмет чIугунилай гъейри, халкьдин тарихдиз, чIалаз, ме­де­ниятдиз майилвалзавайбурукай­ сад Великие Луки шегьерда яшамиш жезвай Наврузбегов Фей­тул­лагь Наруллагьович я. Ам и мукьвара хайи ерийриз хтанвай.
Чна а баркаллу касдивай вичин уьмуьрдикай, вич аниз гьикI акъатайди ятIа, хизандикай, яша­йишдикай газет кIелзавайбуруз галай-галайвал суьгьбет авун тIа­лабна. Саки 40 йисуз Урусатда яшамиш жез, амма урус чIалан са гафни кутан тийиз, хайи чIалалди михьидаказ рахаз хьуни чун гьасятда тажубарна.

– Зун, – эгечIна ам суьгьбетдив, – 1960-йисуз КьакIарин хуьре­ чIехи хизанда дидедиз хьана. – Буба Наврузбегов Наруллагь­ школадин муаллим тир. Дяве гатIунай чIавуз Ахцегьа ва Хив районра­ партиядин райкомдин секре­тар­виле кIвалахна. Ада Хивдин­ тамара диверсантрихъ галаз женг чIугунани иштиракна. Ам гзаф эдеблу инсан тир, гьавиляй ада вичикай тIимил ахъайдай. Ватандин ЧIехи дяведин вахтунда зи бубадин кьве стха офицерар, женгера телеф хьана. Адан чIехи стха Апайни зи буба хьиз, муаллим тир. И карди за пеше хкягъуниз таъсирни авуна жеди.

Диде Балабегова Испагьи гзаф фагьумлу ва савадлу кас тир. Хайи чIалалай гъейри, адаз урус ва азербайжан чIаларни чидай­, регьятдиз латин ва араб ­чIа­­­ларал кIелдай. Вичин вахтунда ада сифте Кирован тIвару­нихъ га­лай колхозда, гуьгъуьнлай В.И. Ле­ни­нан тIварунихъ галай сов­хоз­­да кIва­лахна. Ада 10 аял хана­ ва 14 велед (абурукай 4 тахайбур)­ тербияламишна. Вичин аялриз ада намуслубур, чпин фикиррани амалра михьибур жез чирна, абурун­ рикIера ахлакьдин ивирар ва Ал­лагьдихъ инанмишвал туна. 1950-йисуз ам Игит диде лагьай тIварцIиз ва махсус медалдиз лайихлу хьана.

1967-йисуз зун КьакIарин хуьруьн мектебдиз фена. КIелдай чIа­вуз чахъ гьам хъсан спортсмен, гьамни хъсан педагог тир Азиз­агъа­ев Батрудин Абасович муаллим авай. Ада зав спортзалдин куьлегар вугудай ва залан атлетикадал машгъул жедай ихтияр гудай. Адан ва зи чIехи стхайрин, а вахтунда Махачкъала шегьерда кIелзавай спортсменар тир Физуллагьан ва Батулан, къайгъударвили зун физкультурадин рекьяй тербияламиш хьуниз таъсир­на. Школада кIелдай вахтунда диск гадарунай зун гьар жуьре акъажунрин ва олимпиадайрин иштиракчи тир. Хъсан нетижаярни жезвай. 1978-йисуз хайи хуьруьн школа акьалтIарна, В.И. Ленинан тIварунихъ галай совхозда кIвалахна. Гуьгъуьнлай Избербашда 4-разряддин бурильщикдин куьмекчи яз зегьмет чIугуна.

– Фейтуллагь Наруллагьович, КьакIарин хуьрни Великие Луки шегьер сад-садавай гзаф яргъа ава. Куьн акьван яргъаз гьикI хьана акъатна? – суал гана за.

– 1979-йисан апрелдин вацра зун армиядин жергейриз тухвана. Псковдин областда ПВО-дин частара къуллугъна. И вахтунда за боксдин ва азаддиз кьуршахар кьунин рекьяй секция тешкилна. Чи командирди гьа чIавуз лагьанай: «Вун, старшина, физ­куль­турадин институтдик экечIна кIан­да». Аскервиле къуллугъдайла, зун старшина тир. Армиядилай кьулухъ 1981-йисан 19-майдиз кьисметди зун жувахъ галаз къуллугъ авур юлдашдин патав Великие Луки шегьердиз мугь­манвилиз­ акъудна. Михьи, къулай, къацу шегьер заз гзаф бегенмиш хьана­. Ана 1981-йисуз Ленинграддин Лес­кофтадин тIва­рунихъ галай фи­зический куль­турадин госинститутдин филиалдик (гилан «Вели­колукская академия физической­ культуры и спорта») экечIна. КIел­­дай вахтунда зун хъсанбурун ­жергеда авай. Зун дестедин староставилени хкянавай. Закай­ диск гадарунин рекьяй Псковдин областдин рекордсменни хьана­. 1984-йисуз Киров шегьерда СССР-дин Кубокдин паюна областдин рекорд эцигна. 1985-йисуз институт акьалтIарайдалай кьулухъ заз жегьил пешекар яз, гьа и институтда кIвалахал акъвазун теклифна.

КIвалахзавай девирда за гьам чкадин, гьамни международный дережадин призерар ва спортдин са шумуд жуьредай дуьньядин чемпионатра иштиракай спорт­сменар гьазурна. Гьакъисагъ зегьметдай гьукуматдин патай гзаф кьадар грамотайриз ва чухса­гъул­дин чарариз лайихлу хьана.

Гьа и академияда зал жуван гележегдин уьмуьрдин юлдашни­ дуьшуьш хьана. Людмиладихъ га­лаз санал чна пуд хва тербияламишна. ЧIехи хва Генриха ва гъвечIи хва Ратмира, лейтенантар яз, ФССП-да (суддин приставрин Федеральный къуллугъда­) кIва­лахзава. Кьвед лагьай хва майор­ Роберта Росгвардияда къул­лугъ­зава. Ратмирани Роберта­ къизгъин гьалар авай чкайра къул­лугъна. Абурухъ медалар, орденар ва грамотаяр ава. За абур, зи бубади зун хьиз, халис ватанпересар яз тербияламишнава.

Исятда ял язаватIани, за кIва­лах гадарнавач. Юкьван­ школай­ра алава образованидин пе­да­гог-консультант яз кIвалахза­ва. Спортдин школайра шахматрин рекьяй тарсар гузва. За жув яшамиш жезвай чкадин мукьув гвай технический колледжда тренажердин залдани тарсар тухузва, залан атлетикадай спортсменар гьазурзава.

– Виликан ва гилан аялрин арада тафаватлувал аваз аквазвани?

– Заз аялар, абур гьихьтинбур ятIани, кIанда. Садазни сир туш хьи, муаллимдин кIвалах четинди я. Аялрин надинжвилер себеб яз, адак ажугъ акатзавай вахтарни жезва. Ихьтин вахтара рикIел рагьметлу бубадин гафар хкведа:­ «Инсандиз вичин гьерекатралди­, гъилералди хъсан, къени крар аву­нал, кIвачери дуьз, хийир­лу ­камар къачунал гуьзчивал авун патал зигьин ганва. Эгер и гуьзчивал квадарайтIа, судурар туькьуьлбур жеда». И жигьетдай аялрин, жаванрин зигьин, къанажагъ мягькем хьанвайди туш, абур чпин кIва­­чери къараткенризни акъу­дун­, гъилери чIуру гьерекатризни рехъ гун мумкин я. Зун ученикар уьмуьр­дин важиблу и месэладин гъавурдани тваз алахъзава. Ата-бубайрин мисалда лугьузвайвал, «аял – кьепIина амаз, дана епина амаз» вердишарна кIанда. 

Зун виче ругуд стхани муьжуьд вах авай хизанда чIехи хьана. Аялар гзаф жедайди туш. Ам сагъламвал­ хьиз я. Хийир-шийир хьайила, чун санал­ кIватI жезва. Кьисметди чун гьар сад саниз акъуд­нава. Сад – Псковдин областда, муькуьди – Ставраполдин крайда, пуд лагьайди Азербайжанда ава ва икI мад. Аллагьдиз шукур, алай вахтунда видеоалакъадин соцсет­рин куьмекдалди алакъа хуьзва. ­Мумкинвал хьайила, хайи хуьрел кьил чIугвазва. Герек атайла, чна са­да-садаз куьмек гузва ва тереф хуьзва.

Виридаз экуь ниятрин ва хъсан къилихрин инсан ва муаллим яз чидай чи лайихлу ватан­эгьлидихъ чандин мягькем сагъвал, хизанда хушбахтвал хьун алхишзава!

Лумуна Агьмедова