Гзафбуруз чизвай месэла я: чибуруз­ рес­­публикада жавабдар къуллугърал кIва­ла­хиз, гьатта вузра кIелизни регьят хьайиди туш. Манийвилер, чархара лашар, тахсир квачиз кIеве тунар, алакьунар авайбур къуллугъдин жигьетдай виниз хкаж тавунар гьар са камуна гьалтзавай. Вине авай гьакимрикай къурху аваз, бязи жуванбурулай вичин кабинетда дидед чIалал рахазни алакьдачир. Гьар гьикI ятIани, чибурук викIегь, вичин гафунал кIеви, закондихъ галаз кьадайвал кIвалахай, чIехи гьакимрин вилик гардан кIир тавур регьберарни хьана. Абуру чпин коллективра гзаф ватанэгьлийриз кIвалахни гана. Къуллугъчийрин саки 70-80 процент лезгияр тир коллективрин регьбервал авур руководителрик Дербентдин ДСК-дин директор Гьажи Жабраи­лов, педагогвилин училищедин директор Гьажиагьмед Къазиагьмедов, ДГУ-дин ректор Абуталиб Абилов, «Кавказкурортстрой» трестдин директор Эмирбег Амаханов, РД-дин чилерин кадастрдин палатадин директор Шихсефи Сефиханов… акатзава. Къенин чи ихтилат вичин уьмуьрдин 90 йисан юбилей къейдзавай Шихсефи Сефихановичакай я.

Экономикадин илимрин кандидат Мегьамед Бабаевни зун и очеркдин игитдин кIвале сериндик ацукьнава. Чайдикайни дад акваз, чна адахъ галаз уьмуьрдин рекьерикай суьгьбетзава. Чи суалризни ада, гагь фикирлу жез, гагь са вуч ятIани рикIел хкиз, гагь хъверни кьаз тежез, жавабар ­гузва.

– Шихсефи Сефиханович, сифте нубатда чир хьана кIанзавай месэла ава. Садбуру вун – Мегьарамдхуьруьн, масадбуру – Кьурагь, Ахцегь районрай я лугьуда. И ихтилатрихъ гьихьтин бинеяр ава?

– Авайвал лагьайтIа, зун гьа пуд райондинни итим жезва.

– Ам гьикI лагьай чIал я?

– Чи гзаф ватанэгьлийриз талукь адетдин кар я. Яб акала кван садра. Заз зи бубаяр Ахцегь райондин Грарин хуьряй тирди малум я. Зи дах Сефихан лап тазазмаз, адан дидени буба рагьметдиз фена. Аялдал гзаф азиятар акьалтна. Гьикьван четин хьанатIани, ада вичиз уьмуьр кьиле тухудай рехъ жагъурна: музыкант хьана адакай. Дахди пара устадвилелди тар, кемен, зуьрне, кфил ядай. Дагъустанда районар тешкилнавай сифте йисар тир. Хуьрера советрин къурулушарни арадал гъизвай. Яшайиш са акьван агьваллуди тушир. Хизан хуьн патал гьарда вичелай алакьдай са кар ийизвай. Чи Грарин ва Кьурагьрин хуьрерин арада авайди са дагъ я. Кьурагьа чи хуьруьнвиярни яшамиш жезвай. Музыкант дахдиз райондин культурадин отделда кIвалах теклифна ва ам вичин свас Ифризни галаз Кьурагьиз фена. Заз дахди ахъаяйвал, ибур 1934-1940-йисар тир. Кьурагьа художественный самодеятельностдин тарифлу кIватIал арадал атанвай. Ам концертар гваз неинки райондин, гьакI Кьиблепатан Дагъустандин, Къуба патан хуьреризни фенай. Са шумудра Махачкъалада кьиле фейи фестивалра, килигунра ии иштиракнай. 1934-йисуз Кьурагь райондин художественный самодеятельностдин бязи иштиракчийри Москвада кьиле фейи фестивалда иштиракнай. Абурук зи дахни квай.

Зун 1936-йисуз Кьурагьа дидедиз хьана, гьавиляй зун кьурагьви я. Сефихан дахди районда культурадин хел вилик тухунин, хуьрерин агьалийриз и рекьяй къуллугъ авунин кардик вичин пайни кутазвай. Автомашинар са акьван авайди тушир. Райондин культурадин гьевескарар арабайра­ аваз, балкIанрал алаз, яцар квай алераллаз хуьрериз малдаррин, хипехъанрин, магьсулдаррин патав фидай, фермайра, ятахрал, гвенар гуьзвай никIера концертар гудай. Лугьун хьи, и кIвалах а вахтунда партиядин къуллугъчийри хъсандиз тешкилнавай.

Гьакъикъатда вуч хьайиди ятIа заз чидач, дахди лагьайвал, вич Ахцегь райондин культурадин отделдиз рахкурдайвал хьаналда. И кар адаз хуш атанач. Ам Билбилхуьруьз куьч хьана. Ина зун гьазурлухвилин классдиз фена. Вахт лап чIуруди, чи агьалияр вири патарихъай кIеве гьатнвайди тир. Уьлкведа немсерин фашистрихъ галаз дяве давам жезвай. Вирида фронт патал зегьмет чIугвазвай. Майишатри гьасилзавай суьрсетдин лап чIехи пай фронтдиз рекье твазвай. Хуьрера каш гьатнавай. ЧIехибурувай ван хьайивал, са кап фуни гьат тийиз, гзаф инсанар телеф жезвай. 1942-йисуз дах зегьметдин фронтдиз тухвана. Агъзурралди­ дагъвийрихъ галаз санал адани Хасавюртдин, Дербентдин патарив душмандин танкариз акси къанавар эгъуьнна. Пис къаяр, живер авай йис тир лугьудай. Сенгеррал кIвалахзавай вишералди инсанрин кIвачер, гъилер, нерар къайи тухваналда. Дахдизни пис тади гана. ЯтIани абуру партияди чпин вилик эцигнавай везифаяр кьилиз акъудна.

Дахдини дидеди колхозда зегьмет чIугу­на. Дахди кьавалчивални гъиляй ахъайнач. Патарив гвай хуьрерани агьалийрин мехъерар кьиле тухвана. Билбилхуьрени чун яргъалди амукьнач. Кьуд лагьай класс куьтягьай за кIелунар Тагьирхуьруьн-Къазмайрин школада давамарна кIанзавай. Жанавурар ва вагьши маса гьайванар авай тамун юкьвай къунши хуьруьз фин-хтун хаталу тир. И кар себеб яз, Сефихан дах Тагьирхуьруьн-Къазмайрал куьч хьана. Ина за школани акьалтIарна.

– Шихсефи Сефиханович, анлай инихъ гзаф йисар алатнава. Школадин вахтарикай, жаван уьмуьрдиз таъсир авур вакъиайрикай вуч рикIел алама?

– Къваларив гвай хуьрера авайди сиф­тегьан школаяр тир. Тагьирхуьруьн-Къаз­майрал школа-интернат кардик квай. КIе­лунар давамарзавай аялар вири гьаниз къвезвай. Чи классда яхцIурдав агакьна аялар жедай. ЧIехи пайни – гадаяр. Диде-бу­байри рушар маса хуьруьз рикI алаз ракъурзавачир, кIелайди бес я лугьузвай. Яшайиш тарифдайди тушир. Гьар санай аквазвайди кесибвал тир. Зулуматдин дяве гъалибвилелди куьтягьай, миллионралди жегьил чанарикай, зегьметчи итимрикай магьрум хьайи уьлкве яваш-яваш кIвачел ахкьалтзавай. Вирида эхни ийизвай. Гьарда вичин кар, кIвалах хъсандиз кьилиз акъудзавай. Чна, аялрини, гишинвилиз, мекьиви­лиз, азиятриз килиг тавуна, кIелзавай. Муаллимар вири чаз дуьзгуьн чирвилер гуз алахъдайбур тир. Гьавиляй абур къени ри­кIел алама: математикадин муаллим Абдурагьман, химиядин – Ферзиллагь, тарихдин – Ярагьмед, Вера Карасевна…
Лугьун хьи, муаллимриз жемятдин, гьукуматдин патай гьуьрмет авай. Абур суьрсетдалди, кудайдалди таъминарзавай. Муаллимри аялриз дерин чирвилер, чешнелу тербия гузвай. Зайиф аялрихъ галаз тарсарилай гуьгъуьниз алава кIвалах тухудай.­ Хъсандиз кIелзавай аялар зайифбурухъ галкIурдай, абурни гуьгъуьна амукь тавун патал. За хъсандиз кIелайди я. Анжах урус чIалай чун вири зайиф тир. ГьикI зайиф жедач, чаз урус са гафни чизвачир эхир. Урус тарсар хуралай ийидай. Гъавурда акьаз­ва­чиртIани, художественный ктабарни кIел­дай­ урусдал. Школада амаз за Толстоян «Война и мир» роман кIелайди я. ЦIуд лагьай класс за вири тарсарай вадар, анжах урус чIалай ва географиядай кьудар аваз куьтягьнай. Географиядин муаллимди заз 4 медаль тагунин фикир аваз янай. А вахтунин къанунралди кьве кьуд авайдаз медаль къвезвачир. За гьуьрметзавай муаллимар лугьудайбуру заз къвезвай медаль, текъвезвай къиметар эцигна, масадаз ганай.

Ажайиб, итижлу вакъиайрикай рахайтIа, ахьтинбур авачир. Чун вири дяведин йисарин аялар тир. Чун, яшариз килиг тавуна, фад чIехи жезвай. КIелунихъ галаз сад хьиз чна диде-бубайризни кIвалин, майишатдин къайгъуяр тамамариз куьмек гузвай. ЧIехи классра авайла, – колхоздизни. Надинжвалдай я вахтни, я себебарни хьайиди туш.

– Куь уьмуьрдин саки са пай тамарин майишатдихъ галаз алакъалу хьана. Квез гьа рекьяй фидай меслят ни къалурна?

– Самур патан хуьрер тамарин юкьва ава эхир. Тамари чаз гьар жуьре емишар, кIарас-тахта, кудайди, кьук, михьи гьава, къарасуйрин ядни гузвай. Агьалийри СтIал Сулейманан тIварунихъ галай лесхозда кIвалахзавай. Лесхоздиз кIелнавай пешекарар герекзавай. Майишатдин дирек­торди Тагьирхуьруьн-Къазмайрин школа хъсандиз куьтягьай пуд гада, абурукай сад зунни тир, Пятигорскдин тамарин са йисан школадиз кIелиз ракъурна. Сифте сефер яз кIваливай яргъаз къакъатай зун са тIимил кIеве гьатна. Жуванбурухъ, санал кIелайбурухъ, милли хуьрекрихъ вил жедай. Дарихвили гуьгьуьлар чIурдай. Гьатта, вири гадарна, кIвализ хъфидай фикирни гьатдай рикIе. Амма зайифвилиз рехъ ганач за, лесхоздин директорди, дахди гайи меслятар рикIел хвена, хъсандиз кIелна.

Хтанмазди, заз лесхозда мастервилин­ къуллугъ гана. Везифаяр регьятбур тушир.­ СтIал Сулейманан тIварунихъ галай лесхоздихъ 7500 гектар тамарин майданар авай. Самурдин там республикадин ва уьлкведин метлеб авайбурукай сад, адан милливал, кьетIенвал хуьн кьилин везифа тир. Лесхоздин везифайрик Кьиблепатан Дагъустандин школаяр, аялрин бахчаяр, государстводин идараяр кудай кIарасралди таъминарунин месэлани акатзавай. Патарив гвай вири хуьрерин агьалиярни кудай кIарасдин къайгъуда жедай. Чинеба чпин кар ийизвайбурни тIимил тушир. Гьар йисуз хкатзавай, атIузвай, кьуразвай тарарин чкадал цIийи къелемар кухтуна кIанзавай. Ваз вуч аватIа чидани? Гьа вахтунда зун кьилеваз кутур 70 гектардин кIерецдин багълар гилани ама, абуру бегьерни гузва. Са гафуналди, зун кардин гъавурда гьатнавай ва за къуллугъдин везифаяр истемишзавай тегьерда бегьемарзавай.

Уьмуьр ахьтин затI я хьи, гунугар-тагу­нар, бахтуни гъунар, кар чIур хьунар гьини­хъай атанатIани чир жедач. Жув суалрани гьатда. КIвалахиз са йисни хьанвачир. Лесхоздиз Воронеждин лесотехнический институтдай направление хтана. Пеше къачуз кIанзавай касдиз жагъин тийидай хьтин теклиф. Зунни - Пятигорскдин тамун школа куьтягьнавай жегьил. Директорди заз эверна ва «мадни кIелунар ийидай ашкъи авани?» лагьана хабар кьуна. Гьелбетда, за эхь лагьана. Диде-буба шадни хьана зун институтдиз ракъурунал, гьа са вахтунда – пашманни. Дахдин кефияр са акьван пайгарбур тушир. ЯтIани абуру заз «хъсан рехъ хьурай» лагьана. Кьвед лагьай курс куьтягьдай мумкинвал хьанач. Дах рагьметдиз фена ва зун хуьруьз хтуниз мажбур хьана. Хизандин къайгъу чIугуна кIанзавай. КIелунар за заочнидаказ давамарна. Кар алакьзавайвиляй зал мадни жавабдар къуллугъар ихтибарна ва тамарин майишатди зун мад санихъни ахъай хъувунач.

– Дугъриданни, гьакI лугьуз жеда. Куьне Кьиблепатан Дагъустандин тамарин майишат вилик тухуниз 21 йис бахшна, Кьасумхуьруьн, Хив, Кьурагь, Дербент ва Мегьарамдхуьруьн районра тамарин майданар гегьеншарун, хуьн, государстводин планарни кьилиз акъудун патал тешкиллувилин еке кIвалах тухвана. Тамарин майишатдихъ галаз алакъалу вири къуллугъарни (мастер, мешебеги, инженер, кьилин мешебеги…) тамамарна. 21 йисакай 15 йисуз мехлес­хоз­рин директорвал авуна. Ихьтин кIва­лахри хсуси ва хизандин уьмуьрдиз таъ­сирзавачирни?

– Къуллугърихъ галаз санал яшамиш жезвай чкаярни дегиш жезвай. Зун гьиниз ракъурнатIа, рапунихъ галай гъал хьиз, гьелбетда, хизанни зи гуьгъуьна аваз хьана. Чи чIехи руш Хивда, хва Мегьарамдхуьре, амай аялар Тагьирхуьруьн-Къазмайрал дидедиз хьана. Абуруни вири четинвилериз таб гана, зун къуллугъдин гурарай вини кIарариз хкаж хьуник, эхь, чпин пайни­ кутуна. Заз жуван чирвилер хкаждай, кIвалахдиз вири вахт серфдай, къуллугърин везифаяр партияди ва гьукуматди истемишзавайвал кьилиз акъуддай, гъиле кьазвай вири крар уьмуьрдиз кечирмишдай мумкинвал гана.

– Зи рагьметлу дахни коммунист хьайиди я. Ада ва адан яшда авай гзаф масабуруни партиядин вилик еке жаваб­дарвал гьиссзавай, халкьдиз, государст­водиз рикIин сидкьидай къуллугъзавай­. ТIварцIел, партийный билетдал леке гъидай кардиз рехъ гудачир. Куь уьмуьр­дайни гьахьтин чешнелувал аквазва.

– МасакIа хьунни лазим тушир. Чун партиядихъ агъунвай, партиядин идеяяр, истемишунар чна вине кьазвай, везифайривни халис михьи коммунист хьиз эгечIзавай. Исятда чеб демократар, либералар я лугьузвай бязибуру Коммунистрин партиядиз­ тикъетар язаватIани, партияди ва гьукумат­ди къе чаз аквазвай кьван синихриз, гъа­латI­риз, хаинвилериз рехъ гайиди туш. Гьа Компартияди лежбердин, чубандин, хипе­хъан­дин зун хьтин веледар хвена, абуруз виликди фидай рекьер ачухна, алакьунар дуьз рекье серфдай мумкинвал гана.

За тамарин майишатда тухузвай бегьер­лу кIвалахар партиядин, республикадин векилриз такуна амукьнач. 1977-йисуз зун обкомдиз кIвалахал хутахна – инструкторвиле. Ахпа зун хуьруьн майишатдин ва недай-хъвадай промышленностдин отделдин заведующийдин заместителвиле тайинарна. ЦIусад йисуз жавабадар къуллугъ жувалай рази жедайвал тамамарна.

– Шихсефи Сефиханович, заз чизвайвал, чкайрал гьукумдин органрин векилри гьахъсузвилериз рехъ гайила, агьалийри обкомдиз арза ийидай. Агъунвай хьи, ада куьмекда. Ви кIвалахдин тежрибада арзаяр ахтармишай гьахьтин дуьшуьшар хьана?

– Республикада хуьруьн майишатдин ва недай-хъвадай промышленностдин карханаяр гзаф авай. Анра татугайвилериз рехъ гузвай дуьшуьшар тIимил жезвачир. Итижлу анжах са агьвалат рикIел хкин. Хасавюрт райондай са шумуд арза атана. Абурун мана сад тир: «Первомайское» колхоз­дин председателди коммунистдин тIвар кьа­цIурзава. Кьве паб авай, партия кваз такьазвай ада чIуру чешне къалурзава. Адан чка дустагъ я…»

Къе и жигьетдай инсанриз азадвал ган­ватIани, советрин девирда итимдиз кьве паб хьун закондалдини къадагъа авунвай. Партияни ихьтин адетдиз акси тир. Арзаяр ахтармишиз, зун рекье туна. Сифте нубатда зун райкомдиз фена ва колхоздин председателдиз талукь делилар чирна. Малум хьайивал, колхоз кIвенкIвечийрин жергейра ава, государстводин планар артухни алаз ацIурзава, председатель тежрибалу, вичин­ кар чидай пешекар я, чкадал адаз гьуьр­метзава…

Адахъ галаз таниш хьана. Зи суалдиз ада ачухдиз жаваб гана, вичихъ кьве паб ва цIуд аялни авайдакай лагьана. Заз акурвал, ам халис зегьметчи, коммунист, жемятдин хийирдихъ галай кас тир. Кьве паб хьуникайни садазни зиян авачир. Гена хъсан жезвай: цIуд аялдиз тербия гузвай. Къуллугъ кIанзавайбуруз, адаз кьве паб хьуникай менфят къачуна, председателдиз кар кьаз кIанзавай. Зун амни галаз райкомдиз фена, касдиз, адан хизандиз зиян хкат тийи­дай къарар кьабулнай.

– Пуд йисуз ДАССР-дин Госпландин председателдин заместителвиле кIвалахай куьн 1991-йисан январдиз РД-дин цIийиз тешкилай «Госкомземдин» председателвиле тайинарна. Им икьван гагьди республикада авачир къуллугъ тир. ЦIийи идара, коллектив тешкилдай вахтунда куьн патал четин месэла гьихьтинди хьана?

– Четин месэлаяр садни кьвед авачир. Советрин Союз чукIурайдалай гуьгъуьниз цIийи идараяр арадал гъиз гатIунна. Хабар агакьайвал, Госпланни чукIурзавай. ДАССР-дин Министррин Советдин Председатель Абдуразакь Мирзабегован патав цIийи къуллугъар кIанзавайбурни физвай. Адан кабинетдин ракIарихъ гьамиша учир галай. Адан патав зунни фена. За лагьана: Абдуразакь Марданович, чилерин месэла гьамиша тIал алайди я. Кеферпатан хуьрерин агьалияр (къумукьар, аварар, даргияр, чеченар) чил патал къал-макъалриз акъатзава. Миллетрин гьуьжетдин месэлаяр гьялдай дуванчини нейтральный кас, яни лезги хьун лазим я.

Ам заз дикъетдивди килигна, къултухдай гъвечIи книжка акъудна, ана са вуч ятIани кхьена, ахпа лагьана: «Ви ихтилатдик кьел ква, юлдаш Сефиханов. Зун ви гъавурда гьатна. Зи зенгинал вил алаз акъваз».

Пуд югъ алатна. Йифен сятдин 12-даз кIвалахайла, Мирзабегова зенг авуна ва заз пака жезвай гьукуматдин заседанидал атун теклифна. Гьанал цIийи идара тешкилун зи хиве туна. Четиндиз акъвазай месэлайрикай сад республикадин шегьерра ва районра 317 касдикай ибарат еке коллектив арадал гъун ва инсанар къуллугърал эцигун тир. Зун патал аламатдин кар вуч хьанатIа чидани? Йифен сятдин цIудалай алатайла, кIвализ хтай зун мугьманри гуьзетзавай. Абуруз зи цIийи къуллугъдикай гьинай хабар хьанатIани чидач. Амма абуру заз къуллугъ тебрикна. Ахпа зенгер ийидайбур, кIвалахал, кIвализ къведайбурни кими хьанач. Виридаз чпин са вуж ятIани къуллугъдал эцигна кIанзавай. За анжах пешекарвилин, алакьунрин терефар фикирда кьуна, кадрияр хкяна. Гьавиляй кIвалахдай хъсан коллективни арадал атана.

– Зав ванер агакьайвал, куь гъилик кIвалахайбурун чIехи пай лезгияр тир лугьуда.

– Коллективдин саки 80 процент чибур тир. Гьелбетда, майдандал алай идарадай эвериз, заз суаларни гудай. Кар ана ава хьи, за регьбервал гайи идарайриз пул федеральный бюджетдай ахъайзавай. Гьавиляй за кадрийрин месэла викIегьдиз гьялзавай. Майдандал алайбурузни за малумарнай: за къуллугъдал, миллетдиз килиг тавуна, савадлу, кар алакьдай халис пешекарар кьабулзава. Буюр, гьахьтинбур атурай, вуж хьайитIани, кьабулда. «Хъсан я, хъсан я» лагьана, рекье хутадай.

– Куьне са «Госкомзем» ваъ, респуб­ликада цIийи мад кьве идара арадал гъана, абуруз яргъалди регьбервал гана.

– Гьахъ я. 1996-йисан гатуз зун «Да­гъустандин чилинни кадастрадин центр» ГП-удин кьиле акъвазна. 2000-йисуз зун Федеральный къуллугъдин Дагъустанда тешкилай «Чилин кадастрадин палата» идарадин директорвиле тайинарна.

Шихсефи Сефихановича республикадин экономика, яшайиш вилик тухуник, чилин реформаяр уьмуьрдиз кечирмишуник­ кутунвай паюнин метлеб, дережа чир хьун патал Роснедвижимостдин РД-да авай уп­рав­ленидин регьбер Ф. Свиридовича кхьенвай характеристика кIелун бес я.

«Ш.С. Сефиханова, майишатдин ва ­государстводин жавабдар жуьреба-жуьре къуллугъар тамамардайла, виниз тир пешекарвал, гьакъисагъвал, кар алакьдай тешкилатчидин ерияр къалурна. Адаз республика лап хъсандиз чизва. Адаз республикадин Кьилин, Гьукуматдин аппаратда, министерствойра, ведомствойра, муниципальный тешкилатра еке авторитет ава. Чилериз, аграрный сиясатдиз та­лукь яз кIватIнавай адан тежрибадикай гзафбуру менфят къачузва, чпин крар ийидайла, адал меслят гъизва.

Адан тешкилатчивилин ва пешекарвилин бажарагъ, гьакъисагъ кIвалах, алакьунар себеб яз, са куьруь вахтунда Дагъустан Республикада чилерин ресурсар идара ийидай, чилерин алакъаяр къайдадик кутадай, чилерин реформа уьмуьрдиз кечирмишдай зурба къурулуш арадал атана. Адак центральный аппарат, шегьеррин ва районрин 51 комитет акатзавай. Ш. Сефиханован регьбервилик кваз чилерин алакъаяр къайдадик кутадай са шумуд закон, нормативный документар гьазурна ва абур РД-дин Верховный Советдини Гьукуматди кьабулна.

Ш. Сефиханов РД-дин хуьруьн майишатдин лайихлу къуллугъчи, международ­ный информатизациядин академиядин ака­демик, профессор, государстводин шабагьрин иеси я. Россиядин государство вилик тухунин ва мягькемарунин кардик кутунвай пай фикирда кьуна адаз I Петрдин I дережадин орден гана.

Тешкилатчивилин еке тежриба авай, инсанвилин ерийралди тафавалу алим партиядин, советрин работникдиз, чIехи дережадин регьбердиз инсанрин патахъай къайгъударвал авун, масадан дердиникай хабар кьун, интеллегентвал, интернационализм хас я. КIвалахдин 60 йисан тежриба авай и касдин алакьунар гьейранвалдайбур я. Адахъ экономикадин хилериз, общественный уьмуьрдиз талукь вири месэлайрай кьил акъуддай, кар вилик тухудай бажарагъ ава…»

– Шихсефи Сефиханович, республика патал куьне чIугур зегьмет чешнелуди я. Гьа са вахтунда куьне Кьиблепатан Дагъустандин вацIарикай гзаф хийир къачун патал «Самурэнерго» ООО тешкилна. Чаз малум тирвал, и рекьяй хейлин крарни авуна, чархара лашар твадайбур авайтIани. Самурдин там хуьнин месэладиз РД-дин общественный палата килигдайвал авуна.

– Хейлин йисара республикадиз регьбервал гайибуру Кьиблепатан Дагъустан экономикадин, яшайишдин, культурадин­ жи­­гьетдай вилик фидай гьалар арадал гъанач. И гьакъикъатни гзафбуруз малум я. Урусатда кьиле физвай дегишвилерикай менфят къачуна, чи ватанэгьлийри хсуси­ къуватралди, уьлкведин гьукуматдин жа­вабдар гьакимарни желб авуна, чи макан, ерияр авадан ийидай са шумуд проект туькIуьрна. Амма республикадин кьиле акъвазнавайбуру абур уьмуьрдиз кечирмишунин рекьер агална. ГЭС-рин гьакъиндайни гьакI лугьуз жеда.

Белки, куьн мягьтелни жен, Самур ва­цIун мумкинвилерикай менфят къачудай проектар гьеле 1911-1914-йисара Франциядин са фирмади туькIуьрнай. Самур вацIал ГЭС эцигна, Бакудин нафтIадин мяденар электроэнергиядалди таъминарун патал. Гьайиф хьи, и кардиз Дуьньядин сад лагьай дяведи манийвална. 1920-йисара советрин гьукуматди, гьа фикир аваз, «Комиссия ЭлектроСамур» идара тешкилнай. Жуьреба-жуьре йисара «Ленгидропроект» АО-ди Самур вацIун мумкинвилерикай менфят къачун патал хейлин ахтармишунар авунай. И проектрин бинедаллаз Ахцегьрин, Гарагърин ва Хазры-Зейхурдин ГЭС-ар эцигун лазим тир. Абуру 2845 млн. кВт сят электроэнергия гьасилдай. Амма проектриз уьмуьр къалурнач. Абур кьилиз акъудунин фикир аваз, за «Самурэнерго» ООО тешкилнай. Герек вири ахтармишунар, кIва­лахар, проектар авуна. 2008-йисуз Россиядин экономикадин рекьяй вилик финин министерстводин талукь департаментди чи проектрин тереф хвена ва ГЭС-ар эцигун­ патал 3 миллиард манат чара ийидай разивал гана. Анжах лагьана: «Республикадин­ Гьукуматдин патай тавакъудин чар (ходатайство) гъваш». Амма гьукумдин кьиле авайбур чи къаршидиз экъечIнач. Чна мадни женг давамарна ва республикадин кьилиз атайбур Самур вацIун ресурсрикай менфят къачун вири Дагъустан патал менфятлу тирди гъавурда тваз алахъна. Амма абуру, «чахъ менфятлу маса проектар ава» лугьуз чи кардиз кьецI гана. Анжах гила «ЭкоЭнерджи» АО-ди Ахцегь, Рутул, Докъузпара районра «ЭкоГЭС» технолигия­дин са шумуд ГЭС эцигиз гъиле кьунва. Чаз ГЭС-ар эцигдай мумкинвал ганайтIа, респуб­ликадив фадлай алава электроэнергия агакьдай.

Кьуразвай Самур тамун месэлани гзаф йисаринди я. Амни гьялдай жуьрэт авач чи гьукуматдихъ. Куьне рикIел хкай РД-дин общественный палатадин заседанидал са шумуд пунктуникай ибарат къарар кьабулнай. Сад ихьтинди тир: «Самурдин тIебиатдин комплексдин кьетIенвал ва чIехи метлеб, ахьтинди мад Россиядин мулкарал алач, фикирда кьуна, адан статус тайинарун ва илимдинни ахтармишунрин кIвалахар кьиле тухун патал илимдин центр тешкилун герек я. Ада тамун биогеоценоздин мониторинг тухудайвал, чил, там ва цин ресурсар авай гьал ва абур ишлемишзавай жуьре чирдайвал. Тамун майишатдин органар рикIивай ва датIана там хуьнал, адан майданар гегьеншарунал машгъул хьун лазим я…»

Вучда, чарари вири эхзава. Хиве жавабдарвал авай бязи гьакимри чпин гьакъикъи везифаяр тамамарзавач. ЯтIани зун инанмиш я, дуьз, къени крарин вилик паруяр ягъиз жедач. Абуруз рехъ ачухдай регьберарни майдандиз акъатда.

– Лесхоздин мастервилелай зегьмет чIугваз эгечIай куьн, къулугъдилай мадни вини дережадин къуллугъдал хкаж жез, виликди фена. Куьне гзаф коллективрихъ галаз кIвалахна. Виринра гьуьр­мет, авторитет къазанмишна. Ихьтин агалкьунин бинеда вуч ава?

– Хъсан суал я. Заз чидайвал – инсанвал. Гъиле кьур кар эхирдалди кьиле тухун. Гьахъвал, дуьзвал, регьимлувал вине кьун. Инсанриз гьуьрмет ва хъсанвал авун. Жезмай кьван къени крар ийиз алахъун.

– Малум тирвал, чIехи къуллугърал хьайи гзафбурувай чпин нефсиниз тербет гуз хьанач. ЧIехи коллективриз регьбервал гун патал касдиз вуч герек я?

– Гьелбетда, сифте нубатда вичи тама­марзавай кардал рикI хьун. Санал кIва­лах­завай инсанриз гьуьрмет авун. Виниз тир пешекарвал, жува зегьмет чIугвазвай хилез талукь вири законар ва гьа хилехъ галаз алакъалу маса хилерин кьетIенвилер чир хьун, пешекардивай гьахълу истемишунар авун ва гьа са вахтунда адал ихтибарни авун, кар алакьдай кадрияр хкягъун­ ва къуллугъдал тайинарун, коллективда­ жезвай вири крарин гъавурда хьун, санал кIва­лахзавайбуруз, производстводин ва яша­йишдин хсуси дердияр гьялдайла, куьмек гун… Зун инанмиш я, гьа и жуьреда чпин везифаяр кьилиз акъудзавай гьар са руководителдихъ агалкьунарни жеда, ада еке авторитетни къазанмишда.

– Куьн Дагъустандин хуьруьн майишатдин лайихлу къуллугъчи, экономикадин илимрин кандидат, чилин гьакъин­дай законрин проектрин, чилин ва кадастрадин гьакъиндай печатдиз акъатай цIудралди макъалайрин автор, «Зегьметда тафаватлу хьунай», «Зегьметдин ветеран» медалрин сагьиб я. Квекай Госдумадин депутатар Нуьдуьрбегован ва Абасован куьмекчини хьана. Уьмуьрдилай рази яни куьн?

– Завай и суалдиз анжах разивилин жаваб гуз жеда. И яшариз атана, лугьуз жеда хьи, инсандин уьмуьр пара муракаб шей я. Бязи вахтара адаз гьич рикIел алачир дуьшуьшри, агьвалатри, гьалтзавай инсанри хъсан ва я пис патахъай таъсирда, гьатта вири уьмуьрни 180 градусдин а патахъ элкъуьрда. ГьикI, вуч хьайитIани, инсан инсан яз, вичин къастунал кIеви яз амукьна, хсуси мураддихъ фена кIанда. Аялвилелай гатIунна, зи уьмуьрни регьятди хьанач. Заз азиятарни, четинвилерни акуна, зун дуьшуьшрикни акатна, инсанрай жуьреба-жуьре аламатарни, писвилерни акуна. Амма за жува кьунвай дуьз рехъ ахъайнач. Жувакай масадаз писвал хкат тийидайвал,­ виликди фена. Къе за жуван велед­рал, хтулрал, птулрал дамахзава. ЧIехи руш Земфиради хейлин йисара Махачкъаладин аялар хадай сад лагьай нумрадин кIвалин кьилин духтурвиле агалкьунралди зегьмет чIугуна. Хва Сефихан фадлай Москвада яшамиш жезва. Ам бизнесмен я. Рима республикадин пенсийрин фондунин кьилин пешекар я. Экономист, юрист Алихана хейлин йиса­ра РД-дин суддин приставрин управленида жавабдар къуллугъ кьилиз акъудна, алай вахтунда ам республикадин балугърин ма­йишатдин отделдин начальник я.

Разивал тийидай са себебни авач. Исят­дани зун общественный уьмуьрдивай къерех хьанвач. Кьиблепатан Дагъустандин­, ватанэгьлийрин месэлаяр гьялзавай мя­ре­катра иштиракзава. Лазим вахтунда чибуруз меслятдалди, кардалди, жуван дережадикай, ярар-дустарикай менфят къачуна, куьмек гузва. Куьрелди, уьмуьр давам жезва. Гьа и кардал зун шадни я, разини.

За жуваз жув чидай чIавалай милли­ газет кIелзава. Адахъ галаз маса изданиярни­ кхьизва. Амма «Лезги газетди» зун чи халкьдиз талукь гзаф крарикай, мярекатри­­кай, чи бажарагълу, баркаллу инсан­рикай­­ хабардарзава. Заз милли газет кIел­за­вай­бу­рухъ ва вири ватанэгьлийрихъ, чеб гьина­ ава­тIани, хушбахтлувал, сагъвал хьана­ кIан­­за­ва. «Лезги газет» вирида кхьена кIан­да, вучиз лагьайтIа ам чи руьгьдин къуват я.

Нариман Ибрагьимов