И макъалада чун Ислам дин гьихьтин­ди ятIа, гьадакай рахада. Аллагьдиз шукур хьурай чаз Ислам дин кьисмет ва ам чаз кьезил авур. Ада чаз Ктаб (Къуръан) ва Пайгъамбар (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) ракъурнава. Къуръан­да­ 3-сурадин 164-аятда Аллагьди лугьуз­ва (мана): «Гьакъикъатда, Аллагьди еке регьим (нямет) багъишна муъминриз - Ада абуруз абурукай чпикай­ тир расул рекье турла, ада абуруз Адан аятар (Къуръан) кIелзава абур (чIуру «акъидадикай», яни чIуру инанмишви­лерикай – ширкдин фикиррикай ва пис къилихрикай) михьи ийизва, ва абуруз (ада) Ктаб (Къуръан) ва камаллувал (Сунна, шариат) чирзава - бес, гьакъи­къатда, абур адалай вилик (расул къведалди) ачух ягъалмишвиле авай».

Аллагьди чаз Пайгъамбар (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) ракъу­рун Адан патай чIехи регьим я, вучиз ла­гьайтIа чаз Аллагьдин дин чирайди Пайгъамбар (Аллагьдин салават ва саламар хьуй вичиз) я. Ислам гьар са инсан патал регьимдин, хъсанвилин, михьивилин дин я. Гьа и дин чна рекьидалди кьуна кIанзава. Аллагьди Къуръанда 3-сурадин 102-аятда лагьанва (мана): «Эй иман гъанвайбур! КичIе хьухь квез Аллагьдихъай лазим тир кичIевилелди ва гьич рекьимир куьн (масакIа сакIани), – анжах мусурманар яз куьн (рекьидайвал ая) (мусурманар тушиз рекьимир)!» И дуьньядай фидайла, виридалай чIехи тир кIвалах Аллагьдин патав мусурман яз хъфин я. Эгер мусурман тушиз хъфейтIа, ахьтин касдин чка гьамишалугъ яз Жегьеннем жеда.

Виридалай чIехи тир кIвалах Аллагьдин вилик гьакъикъи мусурман хьун я. Жуван веледар патални ийиз жедай виридалай чIехи тир дуьа гьа им я: велед Ал­лагьдин вилик гьакъикъи мусурман хьун патал. Ибрагьима ва Якьуба (Аллагьдин салам хьурай чпиз) чпин рухвайриз тунвай весидикай Аллагьди Къуръанда 2-сурадин 132-аятда лагьанва (мана): «Ва веси (эмир) авуна Ибрагьима а кар (а дин) вичин рухвайриз ва Йакъу­бани: «Эй зи рухваяр! Гьакъикъатда, Аллагьди квез и дин (Ислам) хкянава­; (гьамиша кьиле твах куьне а дин) ва анжах мусурманар яз рекьидайвал ая куьн!». Ислам гьакъи­къи тавгьид гваз, Аллагьдихъ са жуьрединни юлдаш гилиг тавуна, гьи жуьредин хьайитIани ширкдивай ва гьакIни гьа ширк ийизвайбурукайни яргъа хьана, Аллагьдиз муьтIуьгъ хьун я. Им гьар са пайгъам­бардин (Аллагьдин­ салам хьурай чпиз) дин тир. Къуръанда­ 10-сурадин 72-аятда­ Аллагь­ди Нугь Пай­гъамбарди (Аллагь­дин­­ патай салам хьуй вичиз) вичин халкьдиз лагьай гафар къейднава (мана): «Ва заз зун мусурманрикай (Адаз муь­тIуьгъбурукай) хьун эмирнава!»

Къуръанда 2-сурада 185-аятда Аллагьди лугьузва (мана): «Аллагьдиз квез регьятвал гуз кIанзава, кIанзавач Адаз квез четинвал гуз». Аллагьди чаз ракъурнавай дин чаз регьят хьун патал ракъурнавайди тирдан гьакъиндай шагьидвалзавай зурба делил гьа и аят я. Чаз дин гзаф кIвалахар чин тийизвайвиляй четин аквазва. Чаз ам чи рикIер къванер хьиз авайвиляй четинзава. Чаз ам чун гзаф кIвалахрин гъавурда акьун тавунвайвиляй четин я.

Аллагьди Къуръанда 22-сурадин 78-аятда лугьузва (мана): «Ва авунвач Ада квез динда са четинвални». 2-сурадин 286-аятда Аллагьди лугьузва (мана): «Аллагьди чандин хиве твазвач (са карни) - адалай алакьдайдалай гъейри (Ада са чандивайни тIалабзавач адавай тежедай кар, Ада адан хиве адаз такьат авай кар эцигзава)».

Ислам динда вич кьилиз акъудунин жигьетдай са рехъни авачир кIвалахар авайди туш. Эгер инсандивай са кар са тайин къайдада жезвачтIа, Аллагьди­ адаз ам гьикI авун лазим ятIа къалурдай­ рехъ арадал гъизва. Мисал яз, инсан (му­сафир, сиягьатчи) рамазандин, яни сив хуьдай вацра, рекьиз экъечIнаватIа, адаз сив хуьз четин жеда, гьавиляй диндай адаз гьа юкъуз сив хуьн тавуна, ахпа, вичиз мумкинвал хъхьайла, сив хуьн хъийидай ихтияр ава. Рекьевай касдиз са бязи кпIар куьруь ийидай ва бязи кпIар сад-садахъ акална ийидай ихтиярни ава (Къейд ийин хьи, и кьезилвилер шумуд километрдин мензилдиз экъечIайла жезвайди ятIа ва гьакIни инал къалурнавай маса къайдайрикай са чирвал авай касдивай хабар кьаз жеда. И макъалада анжах а кьезилвилерикай умумидаказ хабар гузва). Яд жагъун тавуртIа, руквадалди, накьвадалди михьивал («таяммум») къачудай ихтияр ава (и къайда михьивал къачуникайни чирвал авай ксаривай хабар кьаз жеда).

Мад са мисал гъин. Начагъ касдивай кIвачин кьилел акъвазна капI ийиз жезвач, ахьтиндаз ацукьна капIдай ихтиярар ава. Эгер ацукьна ийиз жезвачтIа, адаз вичин къвалал къаткана капI ийидай ихтиярар ава. Бес им вири регьим тушни Аллагьдин­ патай. Гьар са шейиниз рехъ авайди я, кIанзавайди ам чир хьун я. Гьа кIвалахар чин тийизвайвиляй са бязибур диндивай яргъа хьанва, четин аквазва а кIвалахар, гьавиляй агатзавач диндив. Гзафбуруз капI залан кар хьиз авайди я. «За гьикI ийи­да ам, завай дастамаз къачуз жезвач,­ зи и чка тIазва, а чка тIазва…». Ихьтин гафар лугьуда бязибуру. Ахьтин касдиз динда авай регьятвилер къалурна кIанда, кIвачел акъвазна капI ийиз тежезвай касдивай ацукьна ийиз жезвайди, акIни тежезвайдавай гьатта къаткана ийиз жедайди лагьана кIанда... Рамазандин вацра сив хуьз жезвачтIа, маса вахтунда хвейитIа жезва, эгер ерли жезвачтIа, гьадазни рехъ ава (и крарикай диндин ктабра кхьенва).

Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) са гьадисда лагьанва (мана): «(…) Дугъриданни, беденда (жасадда) (са) якIун кIус ава. Ам дуьзди хьайитIа, вири беден дуьзди жеда, ам чIуруди хьайитIа, вири беден чIуруди жеда! Эхь! Ам къелби (рикI) я!» (Бухарий, Муслим).

Эгер инсандин рикI хъсанди ятIа, адан амаларни хъсанбур жеда. Пис амалардай­ инсандин рикI писди я лагьай гаф я. ГьакI хьайила, им жедай кIвалах туш: инсанди­ лугьузва «зи рикIе авазва Ислам дин», ам­ма адан амалар кафирдинбур я, ада я капIни ийизвач, гьакIни диндин маса шар­тIарикайни садни кьилиз акъудзавач. Пай­гъамбардин (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) гафариз килигайла, рикI хъсан касдин амаларни хъсанбур хьун лазим я.
______________________
1 «Акъида» - вероубеждение.
2 «Тавгьид» - единобожие.

Гьасамудин Сефибегован «Жуьмя йикъан вязер» ктабдай. Макъала, са бязи дегишвилер кухтуна, куьруь авуна гузва.