Ихьтин суалди маса суалар­ арадал гъизва. Инсан вучиз­ чкIи­­дайди я? Ам къван яни? Къумбак яни? Къумадин дагъ, маргъал яни? Низ герек я инсан чукIун? Ам чкIайла, вуч амукьда?..

Заз и суал къарибди хьиз тир. Амма эхиримжи йиса­ра, ил­лаки Украинада миллетчивилинни фашизм­дин къуватар ягьсузвилелди активламиш жез эгечIай­далай инихъ чи гзаф СМИ-ра тIвар-ван авай политологри, писателри, журналистри, дипломатрини психологри и суал веревирдзава.

Дугъриданни, винелай чеб кьве кIвачел къе­къвезвай инсанар хьиз аквазвай вирибур а кьакьан тIварцIиз лайихлубур туш. Са гьихьтин ятIани­ шартIари, мумкинвилери, къуватри, фикирри­ ин­сан­вилин рекьивай, марифатдивай, къанун-къай­да­ди­вай къакъудзава. Элкъвезва кьве кIвачел къе­къвезвай, къуьнерал кьил алай инсан хьтинди са гьихьтин ятIа вагьшидиз. Бязибуру абур малкамут­рив­, кафтIаррив, демонрив, тух тежер пилийрив, иви хъвазвай зилийрив, зулумдин иесияр тир залумрив ва масабурув ге­къигзава. РикIел халкьдин махарик жедай хьтин вагьшийрин къаматар гъизва: аждагьанар, ирид кьил алай гъуьлягъар, мейитар недай кьиярар ва масабур…

Вич лугьумир, инсанар вири девирра чкIизвай кьван. Анжах а кардикай садани садрани фикирзавачир. Залумар залумар яз, фикъирар факъирар яз халкьзавайди хьиз тир. Амма гьа махара гьалтзавай пилиярни, малкамутарни, зилиярни, гъуьлягъарни инсанвал квадарнавай инсанар я. Инсанрин юкьва аваз, инсанриз инсафсузвал, гъейратсузвал, зулумкарвал ийизвайбур… Ибур бес инсанар яз амукьзавани?

Инсанарни, тIебиатдин вири векилар хьиз, бинедай вагьшияр тир лугьуда. Анжах илимди, зегьметдин шартIар виликди фини, акьулди инсанар­ амайбурулай гужлу авуна. Гужуни амайбур муь­тIуь­гъаризни гатIунна. Анжах акьулди, сабурди, намус-гъейрат хьтин, масадан ва жуван эхиратдин къайгъу чIугунин бязи къилихри инсанар гужуникай, зулум-зиллетдикай хуьз хьана.
Дуьньядал гужар илитIиз алахъай жаллатIар, чапхунчияр тIимил хьанач. Асирар алатунивай, илимлувал, амаллувал виликди финивай чапхунчийрин нефсерин къативални артух хьайидал шак алач. Дуьньядин лап хаталу ва гьакьван залумвилерал гъайи дявеяр гьа кардин шагьидвал я. Илимдин агалкьунар дяведин рекьел, инсанар къирмишунин кардал желбзавайбур бес инсанар яз амукьзавани? Девлетди, пулди, нефсинин къанихвили чукIурзава инсан. Ада вич виридалай ­артух ихтиярар ганвай вини дережадин сагьиб яз гьисабзава. ИкI арадал къвезва наполеонарни, гитлерарни, алай аямда чаз аквазвайвал, бай­денарни, макронарни, борисарни, борфеллар­ни, зеленскиярни, дудаярни, маса-маса фасикьарни…

Амма Наполеонани Гитлера, маса залумрини чпин уьмуьр гьикI куьтягьнатIа, вуч туна фенатIа, тарихда гьатнава. Залумрин эхир пехир я, чпел чан аламаз чкIанвайбур.

Ибур, кьакьан дережайра чкIайбур, вири инсаният хаталувилик кутаз хьайибур, гилани акьалтIай вагьши келлегуьзар тирдал шак алач. Камаллу, гъейратлу, инсанвилин къадир авай къуватар а вагьшийриз акси я. Инсаният вагьшийрикай хуьн патал гзаф крар, серенжемар, мумкинвилер кардик ку­тазва.

Амма чи гьар йикъан уьмуьрда инсан чкIизвай, чукIурзавай гьаларни тIимил туш эхир… Ви патав гвайди чкIизвайла, вуна вучда? Чи политологрикни психологрик, журналистрикни писателрик, адетдин инсанрикни къурху кутазвайди, за кьатIузвайвал, чи патав гвай, чпел хейлин крар, важиблу везифаяр ихтибарнавай, чпик са гьихьтин ятIа умудар кутазвай ксар инсанвилин бинейривай къакъатун, яни абур чукIун я.

Адетдин инсанар, «михьи дин» хуьзвайди я лугьуз, ИГИЛ-дин (запрещенная организация в Российской Федерации) дехмейриз катун инсан чукIун тушни?

«Сад амай кьван чна чун рекьида» лугьуз, виш йисара гьа са диндал, ивидал, ивиррал, мулкунал хьайи «стхайри» гьамиша чеб хвейибуруз душманар лугьуз, инсафсуз дяведа гьахьун вуч я бес?

ЦIийи бандерачийриз куьгьнебурукай тарс вучиз жезвачтIа?..

Политологри гьисабзавайвал, бандерачийрин несилрал чан хтунин асул себеб бинедилай чи обществода ва дуьньяда фашизмдин идеология – са инсан масадалай вине тунин фикиррин тум хкат тавунихъ галаз алакъалу я. И карди дуьнья тарашиз асирра вердиш хьанвай англосаксриз лап еке мумкинвилер гузва. Пулдихъ маса къачузва инсанар хьиз аквазвай туьремаяр, яракьламишзава, ракъурзава чпин дердияр гьялиз…

Чахъ, россиявийрихъ, Советрин девирдин идеология амукь тавуни маса идеология къуватлу авунвайдал шак алач. И масада жазасузвал, жавабдарсузвал, къайгъусузвал – либерализм арадал гъанва. Нин гъиляй вуч атайтIа, гьам кьиле тухун муд хьанва.

А зурба уьлкве, экономика, къуватар чукIурна, инсанрин руьгьни рукварик кутуна. Илла­ки сифте­ «плюрализм» лугьудай завалди (гор­ба­­чев­щи­на­ди)­, ахпа «приватизация» хьтин тIе­гъуьн­ди (ельцинщинади) инсандин марифат акI чукIурна хьи, пулдилай масан затIни авачирди вилик кутуна. Вични, са зегьметни чIугун тавуна, асирра вири халкьди, сад хьана, кIватIайди са гъапа авай угърийрив тарашиз туна. Садбур вилериз садрани такур девлет­ри чукIурна, муькуьбур садрани такур кесибвили къекъерай акъудна. Гила, тамам 40 йисалай (1991-йисалай), зегьмет, гъейрат, таъсиб, ватан, виждан, диде-буба, хизан вуч манаяр ятIа чин тийир, затI арадал тегъиз, анжах вири дев­летар чеб патал серфдай несилар арадал атанва. Ибур агуддай сад тир фикир гьелелиг авач. ­Гьавиляй, зи фикирдалди, Ватан са бубат кIеве гьат­айвалди, чи гзаф «гъетер», олигархар – гьукумдин «вилер» лагьайбур инай «къулай» чкайриз катна.

Гьавиляй, са паюни чи Ватандин аслу туширвал, дуьньядин саламатвал хуьн патал игитвилелди женг чIугвазвайла, маса паюни гьич са хаталувални авайди гьиссзавач. Артухлама бязи чIехи чинар алайбуруни чIехи тарашунриз, инсанрин марифат чукIуруниз рекьер гегьеншарзава. Бязибуру гьатта душманриз къуллугъзава, абурун тапшуругъар кьилиз акъудиз, гагь са, гагь маса шулугъдик кьил кутазва…

Ибур инсан чукIунин мисалар тушни? Сад тир фикир (идеология) тахьуни инсандин руьгь чу­кIурдайди тарихдин хейлин мисалри хъсандиз къалурнава. Ватандин ЧIехи дяведа чун гъалиб хьунин асул себебрикай сад чи халкьарихъ стхавилинни архавилин, вирибуруз сад хьтин ихтиярар, мумкинвилер авай гьахълу общество туькIуьрунин, ам хуьнин къаст хьун тир. Гила чи халкьар агудзавайбурулай къакъудзавай крар, фикирар, алахъунар гзаф жезвайди хьиз я. Милли алакъайрин ва сиясатдин крар чеб чпелай гьялиз жедайди туш. Авани чахъ гьахьтин сиясат мягькемарзавай къурулуш? Эхь лугьуз жедач.

Инсан чукIур тавун патал лап еке къуватар ва гьахьтин метлеблу крарни герек жезва. СВО хьтин зурба серенжемди чун мадни мягькемдиз санал агатун, руьгьдай гьар са кас мягькем хьун истемишзава.

Гила фикир це, инсан куь тербияламиш, руьгьла­миш ва къуватлу ийизватIа. Аял гьеле бахчада амаз, адалай кьулухъни вири уьмуьрда илимламишун ва тербияламишун, адаз рекьер ачухун ва гьа са вахтунда истемишни авун лазим къвезва. МасакIа, вири девлетар санлай вугайтIани, инсандикай къадирлу, къудратлу, мягькем инсан бажагьат жеда. Авач ахьтин мисалар. Цан цун тавур никIяй бегьер къачуз тежервал, зегьмет такур инсандикайни ватандаш – халисан инсан тежедайдан гъавурда зун икI акьазва. Куь фикир гьикI ятIа заз чидач…

Алай аямда инсан чукIурдай шартIар гзаф хьанва. И кар чаз чи хейлин СМИ-ра гьар юкъуз раижзавай тахсиркарвилерин делилри субутзава. Лап залан тахсиркарвилер ийизвайбурук чпин яшар 14-24 йисарив агакьзавай жаванрин кьадарар къвердавай гзаф жезва. «Аял – кьепIинамаз, дана – епинамаз» мисал гьакI арадал атанвайди туш. Инсан арадал гъизвай бинеяр чеб дуьзбур, мягькембур, гележегдиз къуллугъзавайбур хьун лазим тушни? Чи тарихдин еке тежрибадикай керчеквилелди менфят къачун…

Мердали Жалилов, РФ-дин ва РД-дин культурадин лайихлу къуллугъчи