Лезгияр къадим халкьарикай сад я. Халкьдин виридалайни чIехи ирс, кьилин дес­тек, шагьдамар ва хци яракь чIал я лугьуда. Алай вахтунда чи вилик акъвазнавай асул везифайрикай сад чIал хуьн ва акьалтзавай несилриз хайи чIалал рахаз чирун я. Вучиз лагьайтIа, къе Дагъустандин милли чIалар акваз-такваз квахьзава.

Хайи чIалал рахаз чир тахьун айиб кар я. Кьисметди чун гъурбатдиз акъудайтIани, Ватандивай лап яргъа хьайитIани, дидеди чаз кьепIинин кьилихъ хайи чIалал лагьай лай-лайрин ван садрани япарай акъатдач. Гьи­кьван маса халкьарин чIалар чирайтIани, лезги чIал рикIелай алатун мумкин туш – адан дувулар рикIин деринра ава.

Мектебда кIелдай чIавуз лезги чIалан тарсара за кьетIен са кар кьатIана. Ватан, Диде, ЧIал сад-садахъ галаз кIеви алакъада ава. Ватандин къадир авачирдаз дидедин къадирни жедач. Дидедин къадир авачирдаз – чIалан къадирни…

Алай аямда хейлин аялар хайи чIалал рахазвач. Чи кIвалера диде-бубади чпин аялрив «мама», «папа» лугьуз тазва. Гьа икI чун чи чIалавайни медениятдивай къакъатзава. ЧIал хуьн, адан майданар генани гегьеншарун чи миллетдин пак буржи я. И кар фикирда кьуна, Москвада авай лезгийрин милли медениятдин федеральный дережадин автономияди (ФЛНКА) чи чIал хирде тахьун патал, ам хуьн фикирда кьуна, гатун вахтунда патарилай хтанвай чIал тийижир аялар патал Кьиблепатан Дагъустандин районра 2025-йисалай «Лезги мектеб» проект кардик кутунва. И проектдин бинедаллаз за Гъепцегьрин юкьван мектебда чIал тийижир аялриз алава кружок ахъайнава. За тарсар, «Хайи чIал чирин» курсунин программади къейдзавайвал, 36 тарсуникай ибарат тир (гьафтеда 3 сят – арбе, хемис, жуьмя йикъара) пландай тухузва.

Курсунин метлеб: аялриз хайи чIалал рахаз чирун ва милли меденият хуьн. Алай вахтунда акьалтзавай несилдиз хайи чIал хъсандиз чизвач, бязи диде-бубайриз и нукьсан арадай акъудиз кIанзава, амма абурухъ аялриз хайи чIалан сирер чирдай вахт, мумкинвал авач. Чи йикъара гзаф хизанар, хуьрера кIвалахар тахьуниз ва мажибарни гъвечIибур хьуниз килигна, кьил хуьн, кьве кепек къазанмишун патал Урусатдин шегьерриз физва. Гьелбетда, ихьтин шартIара абур жуван медениятдивай, кIваливай, мукьва-кьилийривай, хайи ватандивайни хайи чIалавай яргъа жезва. Гьайиф хьи, гьар гатуз кьванни хайи ватандиз хкведай мумкинвал виридаз жезвач. Куьчеда урус чIал, мектебда урус чIал хьайила, кIвале кьванни жуван хайи чIалал раханайтIа, гьикьван хъсан жедай. Амма…

Нетижада вуч жезва? Гзаф диде-бубайри чпихъ азад вахт тIимил жезвайвиляй велед­риз дидедин чIал чируниз кIусни фикир гузвач. Бес гьа икI, са шумуд несил алатайла, чахъ чи чIал, миллет амукьдани мегер? Им чи халкь патал чIехи хаталувал тушни?

Проектдин сергьятра аваз, зун кьетIен мана-метлеб авай тарсар тухуз алахъзава­. Шад жедай кар ам я хьи, ихьтин тарсар тешкилуни хъсан нетижаярни арадал гъизва. Тарсариз къвезвай аялрин арада патарилай­ хтанвай, хайи чIал эсиллагь течизвайбурни ава. Гзафбурун диде-бубайри аялриз чIал чирун патал ихьтин важиблу тарсар кардик кутун шаддиз кьабулна.

Лагьана кIанда, ихьтин тарсар аялрини хушвилелди кьабулзава. Къугъунин, машгъулатдин къайдада тешкилзавай тарсуни аялдин фикир гужлу ийизва ва аялдиз хъсан чирвилер гузва. За аялриз чи милли адетрикай, къайдайрикай, чи халкьдин тIвар-ван авай кьегьал векилрикай суьгьбетарзава, абур чешне яз къалуриз, аялриз, хайи чIал чирунихъ галаз санал, ватанпересвилин, инсанпересвилин тербияни гузва.

Жуван кIвалахда за гьисс авурвал, гьикьван муаллим тарсуниз рикI гваз, кIевелай гьазур хьайитIани, хъсан нетижаяр хьуниз чалай аслу тушир себебри чIурукIа таъсирзава.

Якъин я, алай вахтунда аялдиз дидедин чIал чирун четин месэлайрикай я. Къе лезги чIалал чешнелудаказ рахазвайбурун кьадар лап тIимил хьанва. Эхь, гзафбур рахазва лезги чIалал. Амма гьикI рахазва? Гьатта хуьруьн аялривайни кваз бегьемдиз хайи чIалал рахаз жезвач, вучиз лагьайтIа, са кьадар хизанра диде-бубаяр аялрихъ галаз урус чIалал рахазва, лезги чIалаз герек тир къимет, фикир хгузмач. Са гафуналди, алай вахтунда гзаф диде-бубаяр ягъалмиш жезва. Вирида кьатIана кIанда: чIал чи халкьдин, чи милливилин асул бине я, ада чаз мукьва жез, сад жез, викIегь жез куьмекзава. Вири арадал хкиз жеда, амма чIал квахьайтIа, вири квахьда. Мисалда лугьузвайвал, чIал амай кьван халкьни амукьда. Исятда виридалайни важиблуди чIехибур, диде-бубаяр хизанда аялрихъ галаз хайи чIалал рахун я. Им чIал хуьнин карда виридалайни чIехи куьмек я.

Аялар хайи чIал ва эдебият чирунал желб авунив зун мад са мурад аваз эгечIзава. Имни, чIалакай даях кьуна, аялар Ватан, хайи чил кIани ватанпересар яз чIехи авун я.

За хуьруьн мектебда кIвалахиз 23 йис я. Заз аялар гзаф кIанда. Зи гъилик чирвилер­ ва тербия къачурбурукай хъсан пешекарар, муаллимар, духтурар, адвокатар, инженерар хьанва. Хейлинбуру университетрани техникумра, вузра кIелзава. Абур зи дамах я! Муаллим аялриз вири крара чешне я. Хъсан тежриба авай, рикI алай муаллим гьар са аялдин рикIе амукьда.

За гьамиша жуван чIал хуьниз эвер гузва! За винидихъ къейд авурвал, бине авай гафар я: «ЧIал амукь тавуртIа, халкьни амукьдач». Инсандивай ядни фу галачиз гьикI яшамиш жезвачтIа, хайи чIални чаз ядни фу хьиз, чIугвазвай нефес хьиз, чарасуз герек я. ЧIал хуьх, лезгияр! ЧIал чи уьмуьрдин гуьзгуь, ми­чIи кIвализ экв гъизвай шем хьиз я!

Заз гьамиша чIалан къайгъуда авай, ихьтин проект – чIал хуьнин ва вилик тухунин рекье гьакьван важиблу кар кьилиз акъудзавай лайихлу ксариз мад сеферда сагърай лугьуз кIанзава.

Рутмина Бабаева, РФ-дин образованидин лайихлу ­къуллугъчи, РД-дин образованидин ­отличник, 

Мегьарамдхуьруьн райондин Гъепцегьрин юкьван мектеб