Зи вилик Ватандин ЧIехи дяведин йисара фронтдай хтай чарар ква. Абур вахтуни хъипи авунва. Чарара, кIвале цIийи свас туна, фронтдиз фейи, вичиз хьайи тек са велед къужахда кьун, адаз тавазивилер авун кьисмет тахьай касдин уьмуьрдин са легьзе, Ватан патал женг чIугур инсандин кьисмет ава. Чарарай чаз халис дагъвидин къилих аквазва.
Макъалада ихтилат ери-бине Кьасумхуьруьн райондин Бутхуьряй тир рагьметлу Азим Расуловакай физва. Уьмуьрдин юлдашдиз, вахаз ва вичиз такур баладиз кхьенвай пуд пипIен чарарин кьадар 40-дав агакьзава. Чуьлдин почтадин штамп алай чарарал «Просмотрено Военной Цензурой» гафар кхьенва.
Азим Расулов 1917-йисуз Бутхуьре дидедиз хьана. Диде-бубадикай гъвечIизмаз магьрум хьайи адаз аял ва жегьил вахтара дарвилер, четинвилер гзаф акуна. 1939-йисуз Азима Кьасумхуьруьн юкьван школа акьалтIарна. А. Расулован зегьметдин книжкадай аквазвайвал, гьеле кIелзамаз адакай школадин пионервожатый хьана.
1939-йисан 8-сентябрдиз Азим Расуловаз РККА-дин жергейриз эвер гана. 1940-йисан 16-мартдиз вах Суьлгьуьжатаз рахкурнавай чарче мукьвабуруз, къуншийриз саламар кхьейдалай гуьгъуьниз ихьтин цIарар ава: «Вах Суьлгьуьжат, за ваз февралдиз кхьей кагъазда Военно-политический училищедиз гьахьуникай хабар ганай… Училищеда авайбур вири партиядин членар ва кандидатар я, беспартийнияр авайди туш. Училище са йисанди я. Чаз гьар юкъуз 10 тарс гузва. КIани вах Суьлгьуьжат, заз ви сагъламвал хъсан туш лугьуз ван хьана, зи рикIиз такIан хьана. За вавай тIалабда, хуьре авай кIвалер гана, чи гадайрикай (Къурдул, Якьуб) са куьмекни къачуна, Бакудиз фена, жув хъсандиз сагъара…».
Азим Расулова фронтдай рахкурнавай хейлин чарарал абур кхьей йис, варз гьим ятIа къалурнавач, анжах вич сагъ-саламат я лугьуз кхьизва.
1941-йисан 20-октябрдиз Азим Расулова вичин юлдаш Тугъуядиз кхьенвай кагъаздай аквазвайвал, ам Кировский областдин Халтурин шегьерда ава. Лиза тIвар эцигнавай руш хьанва лагьай хабарди ам кьадар авачир кьван шадарнава.
Гьа и йисан 22-декабрдиз Тугъуядин тIварцIел рахкурнавай чарче Азима вичи Халтурин шегьерда политработник яз къуллугъзавайдакай, вичиз чин ганвайдакай ва мукьвара чеб масаниз ракъурзавайдакай кхьизва.
«Играми вах Суьлгьуьжат, — кхьизва А. Расулова маса чарче. — Вуна завай кандидатвиляй членвиле кьабулнавани лагьана хабар кьазва. За ваз февралдиз ракъурай кагъаздани зун членвиле кьабулнавайди кхьенай… За Муртазали халуди ракъурай посылка вахчуна… Суьлгьуьжат вах, вуч кар ятIа чидач, куьне зи руш Лиза фад-фад начагъарзава. Шикилдай гзаф тамашунар авуна за рушаз…».
1942-йисан 17-февралдиз вах Суьлгьуьжатаз рахкурай чарче Азим Расулова кхьизва: «Саламар я кIани вах ваз, Тугъуядиз, хтул Сергеяз, аматIа, Лизадиз. Зун Ленинграддин фронтдиз фенва… КIани вах, чи фикир сад я: душман чи сергьятдай чукурун! Юлдаш Сталинан буйругъ чна намуслудаказ кьилиз акъудда!».
Вах Суьлгьуьжатаз, юлдаш Тугъуядиз, хтул Сергеяз, руш Лизадиз саламар кхьинихъ галаз санал 1942-йисан апрелдин вацра рахкурнавай чарче Азима абуруз 1-майдин суварни мубаракзава. Архангельск шегьердай хтанвай чарче ихьтин цIарар ава: «…Алай вахтунда зун и шегьерда политрезервда ава, Суьлгьуьжат! Апрелдин вацра за квез кьве сеферда, садра Тугъуядин детяслидиз 1000 манат, ахпа райдетяслидин тIварцIел 500 манат пул рахкурна. Чидач квел агакьнатIа, заз куьне гьина кIвалахзаватIани чизвач… Вучиз квелай чарар авач? Хуьре-кIвале вуч хабарар аватIа кхьихь…».
1943-йисан 3-февралдиз Суьлгьуьжатан тIварцIел хтанвай чарче Азим Расулова вичел Ленинграддин фронтда хер хьанвайдакай, вич госпиталда кьатканвайдакай хабар гузва.
1944-йисан мартдиз Тугъуядин тIварцIел хтай чарче ихьтин гафар ава: «Тугъуя, куь дуланажагъ гьикI ава? Вунани Суьлгьуьжата гьина кIвалахзава? Тугъуя, гзаф вилив хвена за куь кагъазар, са кагъазни квелай агакьзавач зал… Зи Лизадикай са хабарни авачиз са йис я… Сагърай зи Тугъуя!».
Дяве… Шумудни са касдин жегьил чанар пучна, шумудан рикIер тIарна вуна?… Азим Расуловазни ватандиз хтун, юлдаш Тугъуя, вах Суьлгьуьжат, хтул Сергей, руш Лиза ва маса багъри ксар ахкун, абур къужахламишун кьисмет хьанач. Ватандин азадвал патал кьиле фейи къати женгера Азим 27 йисан яшда аваз, рикIе мурадар амаз, багърийрихъ, вичиз хьайи са велед руш Лиза акунихъ вил галамаз игитвилелди телеф хьана.
Вах Якьубова Суьлгьуьжатан тIварцIел 18448 нумрадин военный частунин штабдин начальник лейтенант Речицкийди рахкурнавай чарче кхьенва: «Гьуьрметлу С. Якьубова. Куьне завай куь стха Азим телеф хьана лагьай хабар дуьзди яз тестикьариз жедани лагьана хабар кьазва. Куьне адалай 1944-йисан мартдин юкьвара чар къачуна лугьузва. Амма ада квез кхьей чар 26-февралдиз рекье турди я. Гьайиф чIугунивди хабар гузва хьи, куь стха А. Расулов Советрин Ватан патал женгера 1944-йисан 1-мартдиз игитвилелди телеф хьана».
Игитар рекьидайди туш. Ватандин азадвал патал чанар гайи кьегьал рухваяр несилрин рикIера гьамишалугъ амукьда.
Хазран Кьасумов
