Сифтени-сифте вич халкь авунвай Аллагь, ахпа вичиз дуьз рехъ къалурай Пайгъамбар (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз), ахпани вичин диде-буба кIан хьун гьар са мусурмандин буржи я. Ал­лагьди Къуръанда лугьузва (2-сура, 165-аят, мана): «Ва ава инсанрин арада чпи, Аллагьдилай гъейри, «барабар авунвайбур» (яни шерикар) кьазвайбур (са бязи инсанри чпиз гъуцар кьазва, Аллагьдилай гъейри, абур Адаз барабарбур яз кьазва), абуруз абур (чпин гъуцар) кIанзава, Аллагь­ кIанивал хьиз, амма иман гъанвайбуруз (мусурман­риз) Аллагь лапни кIе­виз кIанда…» Гьадисда лагьанва: «Кьин кьазва за Вичин гъиле зи чан авайдал­ (Аллагьдал), тамам иман жедач квекай садазни та зун (Пайгъамбар) адаз виридалайни кIан жедалди: адан ве­лед­рилай, диде-бу­бадилай, вири инсанрилай». (Бухарий)

Абу Гьурайради (Аллагь рази хьурай­ вичелай) агакьарзава: «Са кас РусулюЛЛагьдин (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) патав атана ва хабар кьу­на:­ «Я РасулюЛЛагь, зи патай (вичиз) гьуьр­­мет авуниз инсанрикай виридалайни гзаф вуж лайихлу я?» Ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Ви диде». Ада (атай касди) хабар кьуна: «Ахпа вуж?» Ада (Пайгъам­барди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Ви диде»­. АтIада хабар кьуна: «Ахпа вуж?» Ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Ви диде». АтIада хабар кьуна: «Ахпа вуж?». Ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана­ (мана): «Ви буба». (Бухарий, Муслим.) Ма­са риваятда лугьузва: «Я РасулюЛЛагь, зи патай (вичиз) гьуьрмет авуниз­ инсанрикай виридалайни гзаф вуж ла­йихлу я?» Ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Ви диде, ахпа – ви диде, ахпа – ви диде, ахпа – ви буба, ахпа – ви мукьва-кьилияр, (лап) багърийрилай эгечIна». (Муслим).

Гьакъикъатда Къуръанда, гьадисра, «иджмаъди»1 диде-бубадиз чIехи тир хатур авуна кIанзавайдакай лугьузва. Аллагьди Къуръанда лагьанва (4-сура, 36-аят, мана): «Ва ибадат ая (куьне) Аллагьдиз ва гьич са шейни (куьне) Адаз шерик яз кьамир (гьакъикъи ила́гьи ва рабби са Аллагь я – гьавиляй вири­ ибадатар – дуьаяр, тIалабунар.. са Адаз талукьарна кIанда ва а карда­ Адаз куьмекчияр, арачияр кьадай ихтияр авач) ва (куь) диде-бубадиз хъсан­вал (еке хатур) ая…» 17-сурадин­ 23-24-аятра Аллагьди лугьузва (мана): «Ва эмирнава (гьукумнава) ви Рабби­ди куьне садазни ибадат тавун, са Ви­челай гъейри, (эмирнава) диде-бу­ба­диз хъсанвал авун. Эгер абурукай­ сад ва я кьведни кьуьзуьвилихъ ага­кьайтIа ви патав, – (гьич) лугьумир (вуна) абуруз (кьведаз) «Уф (эгь)!» ва гьараймир (вуна) абуруз (кьведаз) ва лагь (вуна) абуруз (кьведазни) хуш (хъуьтуьл) гафар (гьуьрметдивди ра­хух). (23) Агъуза (вуна жуван) умунвилин «лув» абурун (кьведанни) вилик регьимлувализ (абуруз) ва лагь: “Рабби! Регьим ая абуруз (кьведазни), абуру зун аял чIавалай (сабур ва регьим авуна) тербияламишуниз килигай»(24)». 29-сурадин 8-аятда Аллагьди лугьузва (мана): «Ва эмирнава (важиблу авунва) Чна инсандиз вичин диде-бубадиз хъсанвал авун. Ва эгер абур (кьвед) лап чалишмиш хьайитIа вал вуна Заз шерик гъун патал - вичин гьакъиндай ваз са чирвални авачир (яни шерикриз ибадатун субутдай са делилни авач), - бес вун абуруз (кьведаз) муьтIуьгъ жемир (а карда). (Са) Зи патав я куь элкъвена хтун (Къияматдин Юкъуз - чан хкайла) ва За квез куьне авур амалрикай хабар гуда (ва гьар садаз вичин эвез хгуда)!» 31-сурадин 14-аятда Аллагьди лугьузва (мана): «Ва Чна эмирнава (веси авунва) инсандиз вичин диде-бубадиз хъсанвал авун; адан дидеди ам руфуна хвена, зайифвал зайифвилин винел къвез (вичиз лап такьатсузвал аваз); ва ам (руфуна хьайи вахтни ва) хурукай хкудунни - кьве йисан муддатда я. (Ва эмирнава Чна адаз): «Бес шукур ая (вуна) Заз ва жуван диде-бубадиз. Зи патав я - (куь) элкъвена хтун (ва гьар садаз авур амалрин эвез хгуда)».

Хабар гузва хьи, (бес) Абдуллагь ибн Магьсуда (Адалай Аллагь рази хьурай) лагьана: «Са сеферда за Пайгъамбардивай (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) хабар кьуна: «Аллагьдин вилик виридалайни кIаниди (хъсанди) гьи кар я?» Идаз ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Вичиз (яни кпIуниз) тайинарнавай вахтунда­ кьилиз акъудай капI». За хабар кьуна: «Адалай гуьгъуьниз?» Ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Диде-бубадив гьуьрметдивди эгечIун». (…)». Идалай гуьгъуьниз ибн Магьсуда лагьана: «Идакай заз РасулюЛЛагьди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) лагьана ва эгер адавай за хабарар кьун давамарнайтIа, ада чарасуз (непременно) мад са вуч ятIани алава хъийидай». (Бухарий, Муслим.)

______________________

1 Иджмаъ – са тайин месэладай алимар сад хьтин фикирдал хьун.

(КьатI ама)

Гьасамудин Сефибегован

«Жуьмя йикъан вязер» ктабдай. Макъала, са бязи дегишвилер

кухтуна, куьруь авуна гузва.