Диде-бубадиз гьуьрмет авун
Сифтени-сифте вич халкь авунвай Аллагь, ахпа вичиз дуьз рехъ къалурай Пайгъамбар (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз), ахпани вичин диде-буба кIан хьун гьар са мусурмандин буржи я. Аллагьди Къуръанда лугьузва (2-сура, 165-аят, мана): «Ва ава инсанрин арада чпи, Аллагьдилай гъейри, «барабар авунвайбур» (яни шерикар) кьазвайбур (са бязи инсанри чпиз гъуцар кьазва, Аллагьдилай гъейри, абур Адаз барабарбур яз кьазва), абуруз абур (чпин гъуцар) кIанзава, Аллагь кIанивал хьиз, амма иман гъанвайбуруз (мусурманриз) Аллагь лапни кIевиз кIанда…» Гьадисда лагьанва: «Кьин кьазва за Вичин гъиле зи чан авайдал (Аллагьдал), тамам иман жедач квекай садазни та зун (Пайгъамбар) адаз виридалайни кIан жедалди: адан веледрилай, диде-бубадилай, вири инсанрилай». (Бухарий)
Абу Гьурайради (Аллагь рази хьурай вичелай) агакьарзава: «Са кас РусулюЛЛагьдин (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) патав атана ва хабар кьуна: «Я РасулюЛЛагь, зи патай (вичиз) гьуьрмет авуниз инсанрикай виридалайни гзаф вуж лайихлу я?» Ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Ви диде». Ада (атай касди) хабар кьуна: «Ахпа вуж?» Ада (Пайгъамбарди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Ви диде». АтIада хабар кьуна: «Ахпа вуж?» Ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Ви диде». АтIада хабар кьуна: «Ахпа вуж?». Ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Ви буба». (Бухарий, Муслим.) Маса риваятда лугьузва: «Я РасулюЛЛагь, зи патай (вичиз) гьуьрмет авуниз инсанрикай виридалайни гзаф вуж лайихлу я?» Ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Ви диде, ахпа – ви диде, ахпа – ви диде, ахпа – ви буба, ахпа – ви мукьва-кьилияр, (лап) багърийрилай эгечIна». (Муслим).
Гьакъикъатда Къуръанда, гьадисра, «иджмаъди»1 диде-бубадиз чIехи тир хатур авуна кIанзавайдакай лугьузва. Аллагьди Къуръанда лагьанва (4-сура, 36-аят, мана): «Ва ибадат ая (куьне) Аллагьдиз ва гьич са шейни (куьне) Адаз шерик яз кьамир (гьакъикъи ила́гьи ва рабби са Аллагь я – гьавиляй вири ибадатар – дуьаяр, тIалабунар.. са Адаз талукьарна кIанда ва а карда Адаз куьмекчияр, арачияр кьадай ихтияр авач) ва (куь) диде-бубадиз хъсанвал (еке хатур) ая…» 17-сурадин 23-24-аятра Аллагьди лугьузва (мана): «Ва эмирнава (гьукумнава) ви Раббиди куьне садазни ибадат тавун, са Вичелай гъейри, (эмирнава) диде-бубадиз хъсанвал авун. Эгер абурукай сад ва я кьведни кьуьзуьвилихъ агакьайтIа ви патав, – (гьич) лугьумир (вуна) абуруз (кьведаз) «Уф (эгь)!» ва гьараймир (вуна) абуруз (кьведаз) ва лагь (вуна) абуруз (кьведазни) хуш (хъуьтуьл) гафар (гьуьрметдивди рахух). (23) Агъуза (вуна жуван) умунвилин «лув» абурун (кьведанни) вилик регьимлувализ (абуруз) ва лагь: “Рабби! Регьим ая абуруз (кьведазни), абуру зун аял чIавалай (сабур ва регьим авуна) тербияламишуниз килигай»(24)». 29-сурадин 8-аятда Аллагьди лугьузва (мана): «Ва эмирнава (важиблу авунва) Чна инсандиз вичин диде-бубадиз хъсанвал авун. Ва эгер абур (кьвед) лап чалишмиш хьайитIа вал вуна Заз шерик гъун патал - вичин гьакъиндай ваз са чирвални авачир (яни шерикриз ибадатун субутдай са делилни авач), - бес вун абуруз (кьведаз) муьтIуьгъ жемир (а карда). (Са) Зи патав я куь элкъвена хтун (Къияматдин Юкъуз - чан хкайла) ва За квез куьне авур амалрикай хабар гуда (ва гьар садаз вичин эвез хгуда)!» 31-сурадин 14-аятда Аллагьди лугьузва (мана): «Ва Чна эмирнава (веси авунва) инсандиз вичин диде-бубадиз хъсанвал авун; адан дидеди ам руфуна хвена, зайифвал зайифвилин винел къвез (вичиз лап такьатсузвал аваз); ва ам (руфуна хьайи вахтни ва) хурукай хкудунни - кьве йисан муддатда я. (Ва эмирнава Чна адаз): «Бес шукур ая (вуна) Заз ва жуван диде-бубадиз. Зи патав я - (куь) элкъвена хтун (ва гьар садаз авур амалрин эвез хгуда)».
Хабар гузва хьи, (бес) Абдуллагь ибн Магьсуда (Адалай Аллагь рази хьурай) лагьана: «Са сеферда за Пайгъамбардивай (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) хабар кьуна: «Аллагьдин вилик виридалайни кIаниди (хъсанди) гьи кар я?» Идаз ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Вичиз (яни кпIуниз) тайинарнавай вахтунда кьилиз акъудай капI». За хабар кьуна: «Адалай гуьгъуьниз?» Ада (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) жаваб гана (мана): «Диде-бубадив гьуьрметдивди эгечIун». (…)». Идалай гуьгъуьниз ибн Магьсуда лагьана: «Идакай заз РасулюЛЛагьди (Аллагьдин салават ва салам хьуй вичиз) лагьана ва эгер адавай за хабарар кьун давамарнайтIа, ада чарасуз (непременно) мад са вуч ятIани алава хъийидай». (Бухарий, Муслим.)
______________________
1 Иджмаъ – са тайин месэладай алимар сад хьтин фикирдал хьун.
(КьатI ама)
Гьасамудин Сефибегован
«Жуьмя йикъан вязер» ктабдай. Макъала, са бязи дегишвилер
кухтуна, куьруь авуна гузва.