ЦIи 8-сентябрдиз чи уьлкведа сифте яз Россиядин халкьарин чIаларин югъ къейдна. Дагъустандин халкьдин шаир Расул Гьамзатован хайи йикъахъ галаз алакъалу яз ихьтин сувар кьиле тухунин къарар алатай йисуз РФ-дин Президент Владимир Путина кьабулна.

Садазни сир туш, алай вахтунда Да­гъустандин чIалар хъсан гьалда ава лугьуз жедач, гьа са вахтунда абурун патахъай къайгъу чIугвадай серенжемар кьабулунин важиблувал гзафбуру гьиссзава. Инал виликдай ЮНЕСКО-ди раижай делилар мад сеферда рикIел хкин: саламатвилин жигьетдай чIалар ирид дережадиз пайнай: 1) хатасуз; 2) зайиф; 3) терг хьунин хаталувилик квай; 4) терг хьунин еке хаталувилик квай; 5) терг хьунин часпардал алай; 6) терг хьанвай; 7) цIийиз чан хкизвай (гуьнгуьна хутазвай).

Ахтармишайбуру а чIавуз лезги чIал зайиф гьалда авайбурун жергедик акатзавайди тестикьарна. Алай вахтунда гьа дережада амани, амачни чирун патал махсус ахтармишунар тухун герек жеда. Вучиз лагьайтIа, йисалай-суз чIаларин гьалар анжах пис патахъ дегиш жезвайди чаз чи вилералди аквазва, чаз чи япаралди ван къвезва, чна чи рикIелди гьиссзава. Тахсиркарарни сифте нубатда чIа­ларин сагьибар чеб я. Милли чIаларин месэлайри къалабулух кутазвай дагъус­танвияр секиндиз акъвазнава лугьузни жедач: тешкилатри, жемиятдин векилри, яратмишзавайбурун интеллигенцияди, алимри, муаллимри, мухбирри, блогерри­ ва масабуру теклифар гузва, алакьдай крар кьилиз акъудзава, вилик-кьилик квайбуруз, гьукумдарриз чарар кхьизва.

«Зайиф» дережа ганвайбурук акатзавай лезги чIал адалай бетер гьалдиз ават тавун патал чи халкьдихъ махсус про­г­рамма, фонд хьун герек тирди идалай вилик чи ватанэгьлийри малумарнай. Фикир гун хьи, «зайиф» дережадин гуьгъуьнал­ алайди «терг хьунин хаталувилик квай» дережа я. Нивай лугьуз жеда исятда чи чIал гьа «зайиф» дережада амани, та­хьай­тIа, адан гуьгъуьналлай дережадиз акъатнавани? ЮНЕСКО-ди чIаларин дережаяр гьихьтин делилар фикирда кьуна тайинарнавай? Месела, тайин чIал мектебда аялри чирзаваз ва я чир тийизваз хьун важиб­лу месэла яз гьисаба кьуна. Гьелбетда, чи чIал сифтегьанбурук акатуни, гьалар фурс ийиз жедайбур туштIани, са кьадар теселли гузва. Муькуь патахъай фикир гайитIа, мектебра гьи саягъда тешкилзава чIалан тарсар? Абур гьи дережада эцигнава? Гьафтеда абурун кьадар­ гьикьван я? Ктабар вирибурув гвани? Гьелбетда, и суалриз тайин жавабар авачиз туш, амма абур гьар са ватанперес ватанэгьли сефилардай жавабар жеда. Шегьерра хайи чIалан тарсар гунин месэла иллаки хъсанзавач. Къариба аквадай мисалрикай сад хайи чIалал кIелзавай гьикая урус чIалал ихтилат хъувуниз мажбур хьун я.

И йикъара «Лезги чIал (Лезгинский язык)» телеграм-каналдай ихьтин гафар­ кIелна: «Хайи чIаларин патахъай къай­гъу­дарвал абур гьеле кIвачел аламаз авун герек я. Дагъустандин мектебра милли чIаларин хейлин векилри чпин аялар хайи чIалан тарсаривай къерех ийизва. (Гьасятда суал арадал къвезва: гьукум гъиле авайбуру ихьтин мумкинвал гунин себеб вуч я?)

Жуван чIалан тарсунин чкадал «хайиди яз урус чIал» хкязавай диде-бубайриз регъуь жезвачтIа? Хъуьтуьлдаказ лагьай­тIа, им акьулдивай кьатIуниз тежедай кар я эхир».

Эхирдай рикIел хкиз кIанзава хьи, мукьвара лезги чIалан суварин югъни алукьда – 10-октябрдиз. Адет яз, и юкъуз­ хайи чIалал диктант кхьинин серенжем дуьньядавай вири лезгийриз талукь жезва. Алатай са шумуд йисуз и мярекат кьакьан дережада аваз тешкилна. Ша чна цIини суварин югъ гегьеншдаказ ва гурлудаказ кьиле тухун.

*  *  *

Россиядин халкьарин чIаларин йи­къахъ галаз алакъалу яз и йикъара зун А.Тахо-Годидин тIварцIихъ галай Дагъус­тандин педагогикадин илимдинни ахтармишунрин институтдин (ДНИИП) директор Альбина Аруховадихъ галаз гуьруьш­миш хьана.

– За вири дагъустанвийриз цIийи сувар мубаракзава. Хайи чIалар хуьнин рекье зегьмет чIугвазвай институтар, тешкилатар, кьилдин ксар аваз хьуни чак дамах кутазва, – лагьана Альбина Сефербеговнади.

Къейд авурвал­, мектебар патал акъуднавай ктабар (1-8-клас­срин) алатай йи­сара са шумудра цIийи кьилелай чап хъувуна. Алай вахтун­да 9-классар­ ­па­тал хайи чIа­ла­рай­ни­ эдебиятрай кта­бар­ чап­дай акъу­дунин кIва­лах гъиле ава.

Институтди неин­ки ктабар акъудунин­, гьакI муаллимриз куьмекунин, абурун пе­шекарвилин дережа­ хкажунин месэ­лай­ра­ни­ кIва­лах давамарзава. Дагъус­тандин виликан регьбер Сергей Меликован тапшуругъдалди мектебдиз фидай яш тахьанвайбуруз хайи чIаларал чирвал гун патал махсус программаяр арадал гъанва. Дагъустандин халкьарин чIа­ларал диктантар кхьинин серенжемар, муаллимрин арада конкурсар, аялрин арада олим­пиадаяр, илимдинни тежрибадин конференцияр институтди гьар йисуз кьиле тухузва.

– Образованидин тешкилатар алай аямдин ктабралди таъминарунин карда еке алахъунар ийизва. 2023-2025-йисара, такьатрин жигьетдай авай дарвилеризни килиг тавуна, республикади хайи чIаларай ва региондин милли компонентдай санлай 1,1 миллион экземплярдин кьадарда ктабар маса къачуна. 

…Хайи чIалар хуьнин карда важиблуди халкьарин милли къанажагъ я. Чи хсуси итиж авачиз хайи чIалар хуьз хьун намумкин я, – алава хъувуна директорди. 

Мадни малум хьайивал, цIи гъиле кьунвай важиблу крарикай сад «Яндекс таржумачи» арадал гъун я. Исятда РД-дин рекъемрин рекьяй вилик финин, информациядин ва печатдин министерстводин гуьзчивилик кваз Дагъустандин халкьарин 9 чIалал «Яндекс таржумачияр» арадал гъунин кIвалах кьиле физва. И карда ДНИИП-дин къуллугъчийри, мухбирри, муаллимри иштиракзава. ЦIинин йисан эхирда таржумачияр кардик акатун вилив хуьзва.

Куругъли  Ферзалиев