Баркалладин таж алайбур
Ватандин ЧIехи дяведин йисара Дагъустандин зурба, баркаллу пуд лезги хцикай – Абилов Магьмудакай, Къулиев Якъубакай ва Заманов Хийирбегакай – дивизийрин машгьур командирар хьана. Ватандин азадвални аслу туширвал патал чанар къурбанд ийиз гьазур абуру, четин шартIара кьетIен бажарагълувални жуьрэтлувал къалуруналди, ЧIехи Гъалибвал къачуник чпин еке пай кутуна.
Советрин военный деятель, генерал-майор Абилов Магьмуд Абдул-Ризаевич (1898-1972) гьеле граждан дяведин ва Советрин гьукум тестикьарзавай йисара Къаджаридин дагълара Гуржистандин меньшевикрин гьукуматдин яракьлу дестейрихъ галаз ва Хасан вирин патавни Халхин-Гол вацIал Япониядин чапхунчийрихъ галаз (1938-1939-йисара) кьиле фейи къати женгера викIегь командир яз машгьур хьана. Ватандин ЧIехи дяведин йисара ам кьушунрин чIехи соединенидин кьиле акъвазна.
М. Абилован игитвилер гьукуматди гзаф орденралдини медалралди къейднава: Ленинан орден (21.02.1945), Яру Пайдахдин 5 орден (14.02. 1943; 19.11. 1944; 3.11.1944; 10.02.1945; 15.11.1950), Кьиблепатан Пруссиядин группировка кукIварунай Суворован 2-дережадин орден (15.04.1945), Рославль шегьер азад авунай ва Десна вацIалай элячIунай Кутузован 2-дережадин орден (28.09.1945), Берлиндин патав душмандин чIехи кьушун кукIварунай Богдан Хмельницкийдин 2-дережадин орден (29.05.1945), «Яру Гъед» орден, «ХХ лет Рабоче-крестьянской Армии» (1938) медаль, Кёнигсберг, Берлин азад авунай ва юбилейрин са жерге медалар, гьакI къецепатан уьлквейрин шабагьар – «Орден Почётного легиона США», «Орден Виртути Милитории 5-класса Польской Республики» ва масабур.
Магьмуд Абилован женгинин уьмуьрдай Кутузован 2-дережадин орден къачур са агьвалат. 1943-йисан сентябрдиз Абилован командованидик квай пияда аскеррин 70-дивизия агалкьунралди вилик физвай. ТIебии манийвилерин Сож вацIалай элячIна, сенгерар кьаз-кьаз, Рославль шегьер фашистрикай азад хъувунин ва, Десна вацIалай элячIна, чIехи сенгер кьуна хуьнин женгера адан кьушунар иллаки тафаватлу хьана. Нетижада душмандин оборона чукIурна ва кьулухъай къвезвай чи аскерриз йигиндиз виликди гьужумдай мумкинвал гана.
Генерал-майор Якъуб Къулиев (1900-1942) – граждан дяведин ва Туьркестанда Советрин гьукум тестикьарунин женгерин активный иштиракчи, атлуйрин кьушунрин машгьур командир. 1918-йисалай 1941-йисалди женгера ам полковниквилин дережадив агакьна, баркаллу рехъ фена. Адан башчивилин бажарагъ иллаки 1941-йисан 22-июндилай дагъдин атлуйрин дивизиядин кьиле акъвазна тухвай женгера ачух хьана. Якъуб Къулиева 10 йисалай гзаф вахтунда Юкьван Азияда басмачрин дестейрихъ галаз женг чIугуна. Иллаки 1931-йисан майдиз «Кзыл-Каты» къуюдин патав Мурат-Али-ханан аскерар кукIварунин женгина игитвал къалурна.1936-йисуз М.В. Фрунзедин тIварцихъ галай академия агалкьунралди куьтягьай викIегь дагъвиди, къумлухрин шартIара атлуйрин кьушунрин женгерин тежриба умумиламишуналди, «Бой кавполка в песках» («Фрунзевец» газет, 1940 йис) ва дяведин илимдин са жерге маса кIвалахар кхьена.
Якъуб Къулиеван женгинин рехъ-лайихлувилер гьукуматдин чIехи шабагьралди къейдна: женгинин тапшуругъар чешнелудаказ тамамариз, кьетIен жуьрэтлувилерай – Ленинан орден (1943-йисан 22-февраль, кьейидалай кьулухъ); Яру Пайдахдин кьве орден (11.01. ва 14.11.1942.); басмачрихъ галаз дявейра кьетIен дирибашвилерай Туьркменистан ССР-дин Зегьметдин Яру Пайдахдин орден (1931); «XX лет РККА» медаль (1938)…
Кьушундин кьил Къулиеван дяведин рекьин са вакъиа. 1942-йисан ноябрдиз Сталинград шегьердин патав Курган-Соляной-Уманцево районда генерал-майор Якъуб Къулиеван регьбервилик квай атлуйрин кьушунрин дивизиядин 61-рейд дяведин тежрибадин тарихда гьатна. Сталинграддин фронтдин командованидин къарардалди Къулиеван дивизияди душмандин далупатаз чинеба гужлудаказ гьужумна. Атлуяр вичи гьужумриз тухуз, душмандин 50 танкунин мотопехота акъвазарна, ахпа абур 5 километрдин кьулухъ гадарна. Нетижада 22-25-ноябрдиз Румыниядин атлу кьушунрин дивизия тамамвилелди барбатIна: 800 аскерни офицер кьена, 25 кас есирвиле кьуна, 18 туп, 15 пулемёт ва дяведин маса тадаракар чибурун гъиле гьатна.
Четин и тапшуругъ лап хъсандиз кьилиз акъудунай командованиди Къулиеван жуьрэтлувал «Яру Пайдах» орден гуналди къейдна. Гьайиф хьи, и женг лезги комдивдин дяведин рекьин эхиримжибурукай сад хьана. 1942-йисан 19-декабрдиз Котельниково районда ам душмандин бомбайрик акатна. Залан хер алай командир юлдашри кукIвар хьанвай машиндай ахкъудна, чуьлдин госпиталдив агакьарна, амма духтурривай куьмекиз хъхьанач…
Несилрин рикIера Якъуб Къулиеван къамат эбеди я. Дивизиядин командир, дагъустанви Туьркменистандин Мары шегьерда Мургаб вацIун къерехдив гвай ял ядай чIехи багъда кучукна. Сурал игитдиз бюст эцигнава. Адан уьмуьрдинни женгинин ялавлу рехъ писатель А.С. Кибальникова «Генерал Якуб Кулиев» (Ашхабад, 1970) ва «Огненные рубежи» (Ашхабад, 1979) мемуаррин ктабра къалурнава.
Полковник Заманов Хийирбег Демирбегович (1907-1983) – Ватандин ЧIехи дяведа дивизиядин кьиле акъвазай кьисайрик квай хьтин дирибаш лезги командир. Гъиле яракь аваз ам жергедин аскервилелай комдивдин дережадиз хкаж хьана. Гьеле 1939-йисуз советринни финнрин дяведа 8-армиядин къурулушдик кваз женгера ва 1941-йисан июлдилай пияда кьушунрин 17-дивизиядин 1316-полкунин штабдин начальникдин куьмекчи яз тафаватлу хьана. Дяведин эхирда (1945-йисан 8-февралдилай) Яру Пайдах авай Житомирдин пияда кьушунрин 304-дивизиядин командирди Верхнесилезский, Моравско‑Остравский ва Прагада гьужумрин чIехи серенжемра иштиракна. Адалай вилик ам полкунин командир ва дивизиядин командирдин заместитель тир.
Х.Д. Заманова Москва хуьнин, Орёл, Воронеж, Киев, Львов, Варшава, Краков, Прага, Дембица шегьерар азад хъувунин женгера иштиракна. Адал кьуд сеферда хирер хьана. Адан кьегьалвилер са шумудра Верховный Главнокомандующий И.В.Сталинан приказра къалурнава. Са шумуд шегьер азад хъувунай дагъви командирдин лайихлувилер лап вини дережада къейд авун яз, Москвада 7 сеферда салютар ганай. Заманован кьегьалвилер Ленинан ордендалди, Женгинин Яру Пайдахдин 4 ордендалди, Суворован, Кутузован, Александр Невскийдин, «Яру Гъед», Ватандин дяведин 1-дережадин орденралди ва 10-далай гзаф медалралди къейднава. КичIевал течир лезги хциз адан кьетIен жуьрэтлувиляй, женгинин бажарагълувилерай юлдашри Багратион тIвар ганвай. Командованиди Х.Д.Заманов генерал-майорвилин чин ва Советрин Союздин Игитвилин тIвар гуниз къалурнай, амма, вучиз ятIани, абур адаз кьисмет хьанач.
Полковникдин женгинин рекьин важиблу вакъиайрикай сад 1941-йисан ноябрдиз Москва оборона авунихъ галаз алакъалу я. А макъамда стрелковый батальондин командир Заманов вичин кьушунни галаз меркез хуьнин лап хаталу Можайский патахъ ракъурна. Гьалар лап къурхулубур тир. Гитлеровчийри къати гьужумар ийизвай. Абур Москвадив агакьиз анжах 27 километр амай. Оборонадин кьилин сенгер тир Можайскдин районда женгер иллаки къизмиш хьана. Фашистрин танкаринни самолётрин гьужумрин далдадик кваз пияда аскерарни мукьув агатзавай. Амма Заманован батальонни квай дивизия кIевиз акъвазнавай ва ара-ара акси гьужумризни къарагъзавай.Командирдин хсуси чешнеди аскерар руьгьламишзавай. Жуьрэтлу командир Хийирбег Демировичаз «Женгинин Яру Пайдах» орден гана. Им адаз Ватандин ЧIехи дяведа ганвай гьукуматдин виридалайни чIехи сифте шабагь тир.
Несилрин рикIера Х.Д. Заманован тIвар эбеди я.
Дашдемир Шерифалиев