Ина гьар са къван – тарихдин чин

Азиз Гьажиевич Алискеров (1914-1956) – Бакудин буругърин мяденрин ус­тIар­дин кьегьал хва! Ахцегьрин школа, Бакудинни Москвадин нафтIадин институ­тар кIелна, уьлкведин чилин деринар ахтармишай, Кеферпатани Сибирдин рай­он­ра еке зегьметар чIугур бажарагълу геолог-алим! «Колумб Крайнего Севера» тIвар акьалтай зурба тешкилатчидин ла­йихлувилер гьукуматди Зегьметдин Яру Пайдах кьве орден, медалар ва къиметлу пишкешар гуналди къейдна. Игит хцин тIвар эбеди авун яз, Магадандин областда адан тIварунихъ  шегьер гала - «Алис­керово». Ана адаз музей ачухнава. Хайи хуьре адан тIварунихъ куьче янава.

Лишанлу кар: гила, 2026-йисуз, рагьметдиз фейидалай инихъ 70 йис  хьанвайла (гьайиф, анжах 42 йисан яшда аваз), Алискерован тIварунихъ Ахцегьа памятникни авай культурадин ва ял ядай чIехи комплекс эцигзава.

Шегьеррани чIехи хуьрера жемятди ял ягъун ва машгъулатар патал медениятдин махсус багълар туькIуьрун къадим заманайрилай авай адет я. Эхиримжи вахтунда абурун роль анжах артух жезва. Къе абур, шегьердин ва райцентрадин чарасуз лишанар яз, неинки ял ядай ва рикI аладардай гуьзел чкаяр я, абур гьакI къурулушдин важиблу паяриз элкъвенва. И жигьетдай Ахцегь район тафаватлу я: ина дагълух хуьрерани кваз медениятдин ихьтин чкаяр – къулай къацу пипIер ава.

Разивилелди къейд ийин, Ахцегь райондин кьил Абдул-Керим Палчаеван гуьзчивилик кваз, Ахцегьрин Пелтуьйрин магьледа, вацIун эрчIи къерехдив гвай ва ишлемиш тийизвай майдандал, суддин куьгьне дараматдин патав, Азиз Алис­керован тIварунихъ галай ял ядай багъдин чIехи комплекс туькIуьрзава. Хкянавай чка пара гуьзелди, кутугайди я. Инлай тарихдин магьлейрин къадим архитектура, КIелез хев, Ротонда, жуьмя-мискIин, Гъвейи магьледин мискIин, Уста Идрисан муьгъ, Шарвилидин майдан ва тамашуниз лайихлу гуьзел маса чкаяр аквазва. Гележегда ина, Азиз Алискерован тIварунихъ галай чIехи багъда, чкадин кьетIен рельефдив кьурвал, къадим римлуйрин амфитеатрдин къай­дадин ачух зал – Шарвилидин суварин майдан туькIуьрунни фикирдиз къачунва. Чкадин гегьеншвили гьахьтин мумкинвал гузва.

РикIел хкин и месэладикай, яни анал лезги халкьдин игитвилин «Шарвили» эпосдин суварин майдан туькIуьрун тек­лифуникай райондин ва республикадин газетриз са шумудра чи макъалаяр акъат­най. Гзаф инсанрин ва пешекаррин патай теклифдин тереф хуьзвай фикирарни атанай. Амма гьар са кардихъ вичин кьисмет-вахт ава. Аллагьдиз шукур, месэладин важиблувилин гъавурда гила чпелай кар аслу тир, яни вилик-кьилик квай ксарни акьунва. Гьавиляй Азиз Алискерован багъдин комплексдин къурулушдик вичихъ гегьенш сегьне ва тамашачияр патал ацукьдай къулай чкаярни галай  ачух зал жедайдахъ чун умудлу я.  

Заказчик Ахцегь райондин админист­рация яз, эцигунрин кIвалахар «Ше­гьер­дин­ къулай шартIар» федеральный программадай ООО «Дагремстрой» карханади (пуд­ратчи) кьиле тухузва. Адахъ галаз райцентр аваданлу авунин икьрар­ (къимет 11,7 миллион манат я) гъилевай­ йисан майдиз кутIунна. Эцигунрин кIва­лахрив активнидаказ эгечIнава. Техникадинни эцигунрин­ материалрин патахъай дарвал авач. Ус­тIарри пакамалай няналди ерилудаказ зегьмет чIугвазва.

Эцигунрин сифте паюна вуч авунва ла­гьайтIа, багъдин комплексдин бине-чил гьазурзава ва гьадахъ галаз санал Къазимегьамед Агъасиеван куьчедин кIаникай ракьунни бетондин мягькем даях-цал хкажзава. Даяхдин цлахъ кьве метлеб ава: ина чилин чинин къурулуш-рельеф ахьтинди я хьи, хуш квай чка мягькемаруналди,  вине пата авай кIвалер ацахьуникай хуьзва; муькуь патахъай, даяхдин цла Къ. Агъасиеван тIварунихъ галай куьчедин рехъ гегьеншардай мумкинвал гузва. Эцигунрин кIвалахар гъилевай йисан зулухъ бегьемарна, объект ишлемишиз вахкудайвал я. 

Ихтилат кватай чкадал къейд ийин­: заказчик Ахцегь райадминистрациядин­ МБУ УСЕЗ («Сад тир эцигунардайдан ва заказчидин управление») яз, ина Къ. Агъасиеван тIварунихъ галай куьчени кьиляй-кьилиз цIийикIа туькIуьр хъийизва. Проектдин сергьятра аваз, ина неинки рехъ цIийи хъийизва, кьилинди, хуьруьн къадим архитектурадин кьетIенвал хуьналди, агьалийриз яшайишдин къулай шартIар яратмишзава. Кьилди къачуртIа, иеси авачиз, гадарнавай, хаталу гьалдиз атанвай куьгьне кIвалер чукIуриз, рехъ гегьеншарзава, 1972-йисуз чIу­­гуна, ишлемишиз техжер гьалдиз атанвай цин турба дегишарзава. Адахъ галаз санал марфадин ва ишлемишзавай чиркин ятар ахвахьдай къурулуш  туькIуьрзава ва икI мад. И куьчеда, масанра хьиз, къир цазвач, тарихдин кьетIен къулайвал хуьн патал чиле къван твазва. И кар патал кьилди тендер малумарна. Савдада гъалиб хьайи ООО «Магстрой» карханадихъ галаз 20 миллион­ манатдилай артух къиметдин икьрар ку­тIуннава.

Дашдемир Шерифалиев