(Эвел - 2023-йисан 45-50-нумрайра, 2024­-­йисан 2-9, 14-15, 19-20, 22-33, 35-40, 47, 48-нумрайра, 2025-йисан 2, 7, 13-15, 17-19, 21-24, 27, 31-34, 43-47-нум­райра, 2026-йисан - 11-17-нумрайра)

Иса (Аллагьдин салам хьурай вичиз) кьенвач, Аллагьди ам Вичин патав хкажнава. Шариатдин субутдин делилрал асаслу яз, ам Къияматдин йикъаз мукьва девирда чилерал эхвичIда ва а эхвичIун Къияматдин югъ мукьва хьунин лишанрикай сад жеда.
Сад тир Аллагьди лагьана (4-сура, 157-159-аятар, мана):

«Ва (гьакIни Чна абур лянетна) абурун: «Гьакъикъатда, чна «Маси́ѓь» Марйаман хва Иса – Аллагьдин расул - яна кьена» гафар себеб хьана. (Амма) абуру ам (яна) кьенвач, ам абуру кIарасдал (шалмандал) кутIунна, (чIе­мерукдай ва я жидадалди яна) кьенвач - амма абуруз маса кас ухшар гъана адаз (Исадиз) (Аллагьди маса кас Исадиз тешпигь авуна, абуру кьейиди Иса пайгъамбар туш, ам адаз ухшар авунвай маса кас тир). Гьакъикъатда, а кардин гьакъиндай гьуьжетра (чаравилера) авайбур, дугъриданни, шаклувиле ава адан патахъай. Авач абуруз а карда са чирвални, (субутсуз) гиманриз табий хьунилай гъейри. Кьенвач абуру ам (чеб) якъинлу яз (абуруз еке шак авай чпи яна кьейидан патахъай)­ (ва я: кьенвач абуру ам - якъиндиз (гьа­къикъатда). (157)

Туш (аксина)! Аллагьди ам Вичин патав хкажнава (адал чан алаз). Бес, Аллагь лап къудратлуди, камаллуди я эхир! (158)

(Эхирзаман жедалди Иса пайгъамбар чилел хтайла) Ктаб-эгьлийрикай гьар сада адахъ (Иса пайгъамбардихъ ва я ам Аллагьди Вичин патав хкажнавайдахъ) гьакъикъатда иман гъида, ам (Иса пайгъамбар ва я ктаб-эгьли кас) рекьидалди, Къияматдин Юкъуз ам (Иса пайгъамбар) абурал шагьид жеда! (159)»1.

Къуръандин аятриз баянар ганвай гзаф алимрин фикирдалди, «адахъ иман гъида» ва «ам рекьидалди» гафар Исадиз (Аллагьдин салам хьурай вичиз) талукьбур я.

Абу Малика Аллагьдин «…Ктаб-эгь­лийрикай гьар сада адахъ иман гъида - ам рекьидалди…» келимайриз талукь яз лагьана: «И вакъиа, Марьяман хва Иса чилерал эхвичIайла, кьиле фида ва Ктаб-эгьлийрикай адахъ иман гъун тавур са касни амукьдач»2.

ЧIехи алим Ибн Касира лагьана: «Аллагьди хабар ганва, а кар, гьакъикъатда, абуру фикирзавайвал тушир - абуруз анжах гьакI хьиз хьана. Абуру Исадиз ухшар маса кас кьена, амма абуруз а кар ачух хьанач. Гьавиляй Аллагьди хабар гана Ада Иса Вичин патав хкажнавайдакай, адал чан аламайдакай ва ам Къияматдин югъ алукьдалди хкведайдакай…

Ада ягъалмишвилин масигь (Дажжал) яна рекьида, хаш хада, вакIар рекьида ва джизья (гузвай харж) гун къу­ватдай вегьеда – яни ам маса динрин-эгьлийрикай садавайни кьабулдач, аксиба ада анжах Ислам кьабулда...­

И пак аятди хабар ганва – адахъ иман гъидайди вири Ктаб-эгьлийри а чIавуз ва садни абурукай адахъ иман гъуникай кьулухъ жедач»3.

Суннадай къачунвай делилар:

Гьузейфа ибн Асид асгьабди (къуй адалай Аллагь рази хьурай) агакьарнава: «Чна сада-садаз Къияматдин йикъакай рикIел хкидайла, Пайгъамбар (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) атана чи патав ва хабар кьуна (мана): «Куьне вуч рикIел хкизва?». Чна жаваб гана: «Чна сада-садан рикIел Къияматдин югъ хкизва». Ада лагьана (мана):

«Дугъриданни, ам алукьдач – та квез цIуд лишан (мужизат) аквадал­ди: гум, ад-Дажжал, ад-Дабба, рагъакIи­дай патай рагъ экъечIун, Иса ибн Марьям (Аллагьдин салам хьурай вичиз)­ хтун, Ажижал-Мажиж, пуд сеферда­ чил пад хьун: шаркь пата чил пад хьа­на, туькьуьнун, рагъакIидай пата чил пад хьун, Аравияда чил пад хьун, Адендай (Йеменда) инсанар, абур магь­шердиз чукурдай цIай акъатун»4.

ЧIехи лишанар:

3. Ажижал-Мажиж экъечIун

Ажижал-Мажиж, Пайгъамбардин гьадисда къейднавайвал, Адаман несилрикай тир чIехи кьве къебила ва я кьве халкь я.
Гьакъикъатда лагьайтIа, абур Адаман­ несилрикай я, инсанрин тIебиат авай. Зуль-Къарнейнан девирда абур чилел чIу­­ру крар (зиянар) чукIурунал машгъул тир. Гьавиляй тIалабна абурун къун­ший­ри­ Зуль-Къарнейнавай, Ажижал-Ма­жиж чпив агакь ва чпин чилерал абуру вири барбатI авун давамар тийидайвал, чпин арада банд (манийвалдай затI) эцигун ва ада гьакI авуна.

Дугъриданни, Пайгъамбарди (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз)­ хабар ганвайвал, эхиримжи­ девирда­, Иса (Аллагьдин салам хьурай вичиз) эви­чIай­далай кьулухъ, и кьве халкь инсанриз­ акси­ экъечIда, чил тирвал чкIида, Бейт аль-Макъ­­дисда са дагъдал Иса ибн Марьям ва адахъ галай иманлуяр элкъуьрна кьада ва и кар иманлуяр патал четин имтигьан жеда.
Сад тир Аллагьди Ажижал-Мажиждал абурун гарданар недай куквар ракъурда ва абур вири сад хьиз рекьида. Аллагьди Иса ва адан юлдашар абурун писвиликай хуьда.

Аллагь-Таалади салигь (диндар) пачагь тир Зуль-Къарнейнан гьакъиндай лагьана (мана):

«Ахпа ам (мад) рекье гьатна (а такьатар лазим тирвал ишлемишиз), (92)

Та ам а кьве дагъдин арадив агакьайла, адаз а кьведанни вилик чеб саки рахунрин (чпелай гъейри, масабурун чIаларин) гъавурда гьат тийизвай халкь жагъана. (93)

Абуру (са бубат) лагьана: «Эй Зуль-Къарнайн! Гьа­къикъатда, Йаъжу́­жани Маъжу́жа (ажижал-ма­жиж­ди – инсанри­кай тир кьве чIехи къебилади) чилел чIу­рувилер ийизва (вири шейэр тер­гиз), гудани (тайи­нардани) чна ваз гьа­къи (харж) вуна чини абурун арада банд (манийвалдай затI) авун патал?» (94)

Ада лагьана: «Заз зи Раббиди ганвай мумкинвилер (такьатар) виридалайни хийирлу я, – бес куьмек це куьне заз (куь) къуватдалди, за куьнни абурун арада (са шумуд къат тир) зурба цал ийида, (95)

Гъваш (куьне) зи патав (гице зав) ракьун чIехи кIусар». Та ада (кьве дагъдин арадавай дередин) кьве гуьнедин ара (ацIурна) дуьзарайла, ада лагьана: «Уф гана, къизмишра (куьне цIай)!» Та ада ам (ракь) цIуз элкъуьрайла, ада лагьана: «Гъваш (куьне) зи патав – за адал цIурурнавай цур цадайвал (цла авай а ракьарал цур ичIирдайвал)». (96)

(Эхирдай) хьанач абурувай (яъжу́ждивай ва маъ­жу́ждивай) адан (яни зурба цлан) винел акьахиз, алакь­нач абурулай адай тIеквен акъудиз (97)»5.

Абуру бандунай тIеквен гьикI акъудда?

Виликдай лагьайвал, Ажижал-Мажиж Зуль-Къар­нейна абуруз банд эцигдалди, чилел чIуру (зиян авай) крар чукIурунал машгъул тир кьве къебила я.

Абу Гьурейра асгьабди (къуй адалай Аллагь рази хьурай) агакьарнавайвал, Аллагьдин Расулди (Аллагьдин патай салават ва салам хьуй вичиз) лагьана (мана):

«…Гуьгъуьнлай абуру гьар юкъуз анаг эгъуьнзава. Абуру тIекв акъудна саки акьалтIардайла, абурун башчиди лугьуда: «Элкъвена хъвач, куьне адай тIекв пака акъудда». Аллагьди цлаз виликан яцIувал хкида (ва пакадин юкъуз абур мад цIийи кьилелай эгечI хъийида). Та абур чпин муьгьлетдив агакьайла ва Аллагьдиз абур инсанар авай патахъ ахъайиз кIан хьайила, абурун башчиди лугьуда: «Элкъвена хъвач, куьне адай тIеквен пака акъудда, ин ша Аллагь (эгер Аллагьдиз гьакI кIан хьайитIа)». Абуруз, элкъвена хтайла, аквада хьи, банд чпи ам гьи гьалда аваз тунайтIа, гьа гьалда ама ва абуру адай тIеквен акъудда ва абур инсанар авай патаз акъатда…»6.
_______________________
1 «Ан-Ниса» сура, 157-159-аятар.
2 Ибн Къасиран «Тафсир», 2/454.
3 «Аль-Къагьф» сура, 92-97-аятар.
4 Гьадис Агьмада, ат-Тирмизиди ва аль-Гьа­кима гъана.
5 «Аль-Къагьф» сура, 92-97-аятар.
6 Гьадис Агьмада, ат-Тирмизиди ва аль-Гьакима гъана.

(КьатI ама. Мугьаммад ибн Абдуррагьман аль-Арифидин ктабдай, ­гьазурайди – диндин алим Ямин гьажи Луткунви.

Материал, са бязи дегишвилер кухтуна, куьруь авуна гузва).