«…Чилин рикIихъ яб акализ датIана,

КIан жеда ваз адал абур атана.

Экв, ислягьвал, фуни жеда, кьелни ви,

Тарихдални аламукьда гелни ви…»

(Шихнесир Къафланов, «Уьмуьрдал вун ашукь ятIа»).

Гзафбуруз хъсандиз чидай лайихлу къурушви З.Къ. Диярхановакай ихтилат кватай гьар сеферда зи рикIел сифтени-сифте гьа и цIарар къведа.

Хъсан бегьер гъанвай тар акурла, вирида суал гуда: «И тарцивай икьван бегьер гьикI гъиз хьана?» Аламатдин кIвалах ам я хьи, яраб и тар цана, адахъ гелкъвейди вуж ятIа лагьай суал гьич садани  гудач. Дугъриданни, винел патан акунрал чун шад жезва, анжах адан дувулар ахтармишзавач.

Заз къе и макъаладин игит, Дагъус­тан­дин лайихлу механизатор, Ватандин­ ЧIе­хи дяведин иштиракчи рагьметлу Диярханов­ ­Зиядхан Къагьриманович гьа бегьерлу багъ­дихъ, гьакIни гьа багъ кутур багъманчидихъ галаз гекъигиз кIанзава.

Эгер тарцихъ дурумлу дувулар тахьай­тIа, а тар я еке жедач, я ада бегьер гъидач­. Къурушдал Диярхановрин сихил дувулар­ деринриз чукIурнавай бегьерлу тарариз ух­шар тирди виридаз ва фадлай ашкара я. Жечни кьван:  ЦIийи Къурушдал сифтегьан уьзуьмлухар кутурди ва бригадир хьайиди, са шумуд йисуз Азербайжандин хуьрера советдин председателвиле, заготконт­ролдин директорвиле, Карл Марксан тIва­ру­нихъ галай колхоздин председателвиле кIвалахайди, ВДНХ-дин гимишдин медалдиз лайихлу хьайиди Диярханов Къагьриман Пашаевич тир.

Зиядхан Къагьриманович фейи рекьиз вил вегьейла, зи рикIел урусрин­ писатель-классик Лев Толстоян гафар хквезва: «Кьулухъди килигиз, цан цун дуьз туш, хвал какурди жеда». Гьар са касди тухвай рекьиз килигна, адаз къиметни гуз регьят жеда. З. Диярханова вич патал регьят уьмуьрдикай фикирнач, ам гьамиша халкь, майишат патал чалишмиш хьана. Ам 1926-йисан 1-июндиз Докъузпара райондин кьакьан дагъда авай Къурушрин хуьре дуьньядал атана. Къурушдал аялвал вуч ятIа чидайди тушир. Ам кIвачи чил кьурдалай кьулухъ хиперинни кIелерин гуьгъуьна акъатзавай. ЯтIани рагьметлу Къагьриман бубади, гележег фикирда кьуна, Зиядханав хуьруьн 7 йисан мектеб акьалтIариз туна. КIелиз патарихъ фидай мумкинвал хьанач, адаз СССР-дин Яракьлу Къуватрин жергейриз эвер гана. Им Ватандин ЧIехи дяведин къизгъин вахт тир. Ада  Ватандин вилик вичин пак буржи саки 1947-йисалди тама­марна.

Гьа йисара Вини Къурушдал сифте яз колхоздин ГЭС эцигзавай. Ана пешекарар герек тирвиляй жегьил гада Буйнакск шегьердиз, электромеханикар гьазурдай са йисан курсариз  рекье туна. Идалай кьулухъ Зиядхана хуьр Хасавюрт райондиз куьч жедалди электриквиле-монтервиле зегьмет чIугуна. Адан тариф гьа йисара анин директорвиле кIвалахай рагьметлу Азаев Идаят Фармановичани авунай.

1952-йисуз Къурушар Хасавюрт район­дин дуьзенлухриз куьч хьана. Ина цIийи чкадал хуьр кутун, цIийи майишат арадал гъун герек тир. Хуьре механизаторар герек къвезвай, виш йисара кьуьгъвер тавунвай чилер къарагъарна кIанзавай. Сифте йиса­ра къунши хуьрерин механизаторри чпин патай куьмекар ганай. Гуьгъуьнлай Къуруш­рин жегьилар пешекарвал къачун патал тракториствилин курсариз рекье твазвай. Абурун жергеда Буйнакск шегьердин пуд йисан техникум акьалтIарна хтай пешекар-механизатор Диярханов Зиядханни авай.

Вичин рикI алай пеше къачуна хтай Зиядханал трактористрин  бригадирвал ихтибарнай. Гьелбетда, им регьят кар тушир. А йисара механизаторри майишатдин вири хилера кIвалахзавай: маларин, лапагрин, къушарин фермайра, никIера, салара, иллаки ципицIрин багълара. Абуру гьар сада­ вичин мажбурнамаяр, кIвалах намуслудаказ тамамардай, абурал колхоздин жавабдар ксари гуьзчивални тухузвай. Колхоздин механизатор – иллаки уьзуьмлухра кIвалахзавайди – сифтени-сифте хайи чилиз, зегьметдиз гьуьрметзавай Зиядхан­ Къагьриманович хьтин инсан хьана кIанза­вай. Гьа ихьтин инсанар тир хуьруьн майишатар девлетлу авурбур.

И макъала кхьидайла, за Зиядхан бубадин чIехи хва, муаллим-художник Жаванширавай рагьметлу бубадин документрин гьакъиндай хабар кьурла, ада зи патав са чIехи чантада авайбур гъана (аферин вичиз икьван чIавалди абур икI саламатдиз хвенвай).  Гьа документрай Зиядхан Къагьриманович фейи рехъ михьидаказ аквазва. Ана саки пудкъадав агакьна грамотаяр, дипломар, шагьадатнамаяр, зарбачивилин, президентрилай хтанвай Гъалибвилин суварар тебрикзавай чарар, акъажунра къазанмишнавай гъалибчивилин значокар, Ватандин ЧIехи дяведа жуьрэтлувиляй ганвай орденринни медалрин книжкаяр ва маса шагьадатнамаяр авай (вирибурун тIварар кьазвач). КIвенкIвечивилин зегьметдай гун патал колхоздиз  ахъайнавай сифтегьан «Жигули» машин Зиядхан Къагьримановичаз ганай.

З.Къ. Диярханован зегьметдин рекьикай, адан агалкьунрикай гьа йисара колхоздин, гуьгъуьнлай совхоздин кьилин инженервиле кIвалахай, алай вахтунда хуьруьн агъсакъалрин советдин председателдин везифаяр тамамарзавай Вердиханов Вердихан Вейселовича ихьтин келимаяр  лагьана:

— Орджоникидзе шегьерда авай хуьруьн майишатдин институтдин механизациядин факультет акьалтIарна хтайла, зун сифте колхоздин, гуьгъуьнлай совхоздин майи­шатда кьилин инженервиле тестикьарнавай. Заз рагьметлу Диярханов Зиядхан стха гьа вахтунда механизаторрин бригадайрин арада тIвар-ван авай гьуьрметлу бригадир яз чидай. Адан уьзуьмчивилин бригадади, югъ-йиф талгьана вири кIвалахар тамамарзавай. Адалай совхоздин вири регьберар рази тир, гьикI лагьайтIа, кIватIзавай ципицIрин бегьер йисалай-суз артух хьун Зиядхан стхадин бригададин зегьметдилай аслу тир. Адан бригададин агалкьунарни зегьметар себеб яз, майишатдин тIвар виринриз чкIанай. Адаз «Дагъустандин­ ла­йихлу механизатор» лагьай лайихлу тIвар­ни ганай.

Вич Ватандин ЧIехи дяведин иштиракчи, КПСС-дин член тирвиляй, ада хиве авай вири мажбурнамаяр сифтени-сифте вичивай, ахпа бригададин членривай намуслудаказ ва вахтунда тамамарун истемишдай. Зиядхан Диярханов хьтин рухвайри Къурушрин хуьруьн ва майишатдин тIвар тарихда  гьатдайвал машгьурна.

Хуьруьн майишатда кIвалахзавай зегьметчийри ракъинин сифте нурарихъ галаз чуьлдиз гьерекатдай, абуруз уьзуьмлухар гьакIан чуьл туширди, чан алай тIебиат тирди, вахт-вахтунда герек тир вири кIвалахар кьиле тухвана, дарманар яна, ятар гана­, эчIелрикай михьна, гьадазни гелкъуьн  кIан­завайди чизвай. Гьа механизаторрилай аслу жезва кьакьан бегьерар къачун. Ибур вири Зиядхан бубадин гуьзчивилик кваз, вахт-вахтунда авуна кIанзавай кIвалахар тир. И тежриба адаз, гьеле сифте тегьенгар­ кутадайла, бригадир хьайи вичин буба Къагьриман Диярханова чирнавай, а имтигьанрай Зиядхан буба фад экъечIнавай.

Дугъриданни, Зиядхан Къагьриманович хуьре, районда къени къилихрин, камаллу, гьуьрметлу инсан яз сейли тир. Хайи хуьруьн майишат хкажуник лайихлу пай кутур адан алакьунризни агалкьунриз республикадин ва райондин сагьибри лайихлу къимет гана. Адан тIварцIихъ Гъалибвилин гьар йисан суварин вилик  Россиядин прези­дентди сувар тебрикзавай чарар хквезва, ам «Ватандин дяведин»  ва «Гьуьрметдин лишан»  орденрин, «Зегьметдин ветеран», Жукован, «В.И. Ленинан 100 йис», «СССР-дин Яракьлу Къуватрин 50 йис», «Германиядал гъалиб хьунай», «Социализмдин акъажунрин гъалибчи», «Коммунизмдин зегьметдин зарбачи»,  «Дагъустандин лайихлу механизатор» – санлай къачурла къадалайни гзаф значокрин,  пулдин ва гзаф маса шабагьрин сагьиб хьанай.

Баркаллу зегьметчи хьиз, Зиядхан Къагь­риманович  еке чешнелу хизандин кьилни тир. Ада вичин уьмуьрдин юлдаш («Ди­девилин» кьве ордендин, «Зегьметдин ветеран» медалдин сагьиб хьайи) Шамама бадедихъ галаз санал ирид велед – пуд гадани кьуд руш чIехи авуна, зегьметдал рикI алайбур яз тербияламишна, абуруз рикIера авай мурадрив агакьардай шартIар яратмишна. ЧIехи хва, «Зегьметдин ветеран» ме­далдин, «РФ-дин умуми образованидин гьуьрметлу работник» тIварцIин сагьиб Жаваншира Махачкъаладин художественно-графический факуль­тет акьалтIарна,  45 йисуз муаллим яз кIва­лах­на. Бабека, Невин­но­мысскдин хуьруьн майишатдин техникум куьтягьна,  хайи хуьре кIвалахна, гуьгъуьн­лай ракьун рекьерин контролер хьана. Низамиди Палесковда технический техникум акьалтIарна, рагьметдиз фидалди, Къизилюрт райондик акатзавай Сулак поселокдин администрацияда советдин председателдин заместителвиле кIвалахна.

ЧIехи руш Зульфиради, Дагпединсти­тутдин ингилис чIалан факультет акьал­тIар­на, Махачкъалада вичин пешедай кIва­лах­зава. Вахар тир Саялиди, Балаханума ва Мадинади, техникумар куьтягьна, гьарда са­на зегьмет чIугвазва.

Зиядхан Къагьриманович гзаф къанажагълу, чарадан дердиникай хабар кьадай, милайим, шадвал кIандай, куьмек герек атайдаз гъил яргъи ийидай мергьяматлу инсан тир. Адахъ галаз кIвалахай, гьакIни ам чидай ксарин рикIерай къе 100 йисан юбилей жезвай рагьметлу Зиядхан бубадин инсанпересвал, гьахълувал кIан хьун садрани ­акъатдач.

Гьажи Къазиев