Инсан ва адан кар

Са вахтар авайди тир меркездин Редукторный поселокдай гузвай кIвалерикай отказзавай, инай кIвалер теклифмир лугьудай. 1980-йисарин эхирра Дагъустандин печатдин изданийрин редакцияр патал Редукторный поселокда цIийи комплекс эцигна. Гьукуматди адаз ганвай метлеб екеди тир. И комплексда Советрин Союздин центральный вири газетар акъудун ва Кавказдин регионриз ракъурун. Комплекс кардикни акатна, яратмишзавай коллективриз яшайишдин кIвалерни эцигна. 1989-йисан январдиз зунни хизан галаз поселокда хкажнавай 9 мертебадин цIийи кIвалериз экъечIна. Кьве йисалай Советрин Союзни амукьнач, газет­ринни журналрин комплексдин гележегдин кIвалахдикай фикирдай ксарни хъхьанач. Амма ина республикадин агьалияр патал урус ва милли чIаларал газетар, журналар акъудзава.

Каспий гьуьлуьн къерехда ава чи кIва­лер. Экуьнахъ гьуьлуьн кьерез фин, къе­къуьн, упражненияр авун, гатун варцара­ гьуьлуьн ятара эхъуьн адет хьанвай кар я. Ри­кIивай спортдал машгъул жезвай же­гьилри­ гьуьлуьн кьере тренажеррин майданни туь­кIуьрна. Иллаки экуьнахъ анал жегьилрихъ­ галаз са яшдиз акъатнавай итимарни кIватI жедай. Гьарда вичиз хуш снаряддал упражненияр ийидай. Абурун­ арадай зи фикир яшар яхцIурни цIуд йи­салай алатнавай­ хьтин итимди вичел желбна. Юкьван буй­дин, гьяркьуь къуьнерин­, вири­ беден жукIумрин кIватI хьтин, саки­ вири снарядрал вичин алакьунар къалур­за­вай итим. Чибуру ахьтиндаз кIаш хьтин итим ­лугьуда. Ам гьар юкъуз къведай ва сятдилай гзаф вахтунда вичиз хуш упраж­не­нийрал машгъул жедай. Штанга хкаждай, турникдал къугъвадай, 25-30 сеферда чене акъуддай, са шумуд километрдиз чукурдай.

Нубатдин са юкъуз гьуьлуьн кьере жуван яр-дустунихъ галаз къекъведайла, чи къаншардиз гьа итим атана. Яр-дустунини ада сада-садаз салам гана ва абур дидед чIалал рахана. Ам алатайла, за дустунивай  ам лезги яни лагьана хабар кьуна.

– Эхь, яда. Лезги тахьана, ам бес вуж жеда? Ам зурба спортсменни, тренерни, муаллимни я.

– Валлагь, аферин адаз. Ам заз и спортдин майдандал датIана аквазвайди я, амма ам за жуванди я лагьана фикирнавачир.

– Авайди я чахъни гьахьтин кьегьалар­. Амма абур, са бязибур хьиз, чпи-чеб машгьуриз, чпин тарифар ийиз вердишбур туш. Халис лезгияр, абурукай сад зи дуст МутIалибни я.

Алатай йисан 22-августдиз гьа МутIалиб заз республикадин муаллимрин августдин совещанида акуна. Анал республикадин виликан Кьил Сергей Меликова кIвалахда еке агалкьунар къазанмишнавай, региондин образование вилик тухуник аквадай хьтин пай кутур муаллимар ва насигьатчияр государстводин шабагьралди къейднай. Абурун арада меркездин 17-гимназиядин физкультурадин муаллим МутIалиб Амахановни авай. Адаз Дагъустан Республикадин лайихлу муаллим лагьай гьуьрметдин тIвар гана.

Государстводин шабагьар вахкузвай вахтунда рикIел аламукьдай, совещанидин иштиракчийризни таъсир авур ажайиб кар хьана. Дяведин махсус серенжемдин иштиракчи, ветеран, Россиядин Игит Темирлан Абу­талимова, къарагъна фена, Амаханов кIа­­нивилелди, гьуьрметдивди къужахламиш­на ва Сергей Меликован патав тухвана.

– Сергей Алимович, къе Куьне государстводин шабагь ганвай кас зи муаллим­ хьайи­ди я. И важиблу кардал, адаз гьуьрметдин тIвар гунал зун пара шад я. МутIалиб Рзаханович халис муаллим, тренер, насигьатчи я. И шабагьдизни ам фадлай лайихлу тир. Вун пара сагърай, МутIалиб Рзаханович. Вун хьтин муаллимди тарсар, насигьатар гайи гзаф гадайрикай халис кьегьалар хьанва. МасакIа хьунни лазим туш. Вахъ баркаллу кIвалахда мадни хъсан агалкьунар хьурай, муаллим! (Абуру Сергей Алимовичахъ галаз санал шикилни яна).

МутIалиб Амаханован гъилик вердишвилер къачурбур ва чIехи дережайрив агакьайбур гзаф я. За инал анжах пудан тIвар кьада: РД-дин образованидин ва илимдин министр Ягья Бучаев, РД-дин Халкьдин Соб­радин депутат Марат Ильясов,  Махачкъала шегьердин собранидин виликан председатель Марис Ильясов…

И йикъара чун таниш хьана ва МутIалиб Рзахановича заз вичин ери-бинейрикай, уьмуьр­дикай, хизандикай суьгьбетна.

– Чи ерияр Агъа Арагърихъ галаз ала­къа­лу я. 1966-йисуз Кьиблепатан Дагъус­танда хьайи залзала себеб яз, чи агьалиярни маса чкайриз куьч хьана, – ихтилатзава М. Амаханова. – Рзахан дахди СтIал Сулейманан райондин ЦIийихуьре кIвалер эцигна. Чахъ галаз баде ФатIиматни яшамиш жезвай. Колхозда гзаф кIвалахар авур, дяведин­ четин йисариз дурум гайи, чIехи хизандин­ къайгъу авур баде пара викIегь, лигим, сагъламвилиз мягькем дишегьли­ тир. Ислам диндин шартIарни галай-галайвал кьилиз акъудзавай ам садрани зегьметдивай къерех хьанач. 121 йисан яшдаваз 2004-йисуз рагьметдиз фена. Адакай Дагъустандин­ телеканалди тарифлу передачани гьазурнай. Къе ФатIимат бадедин багъдин бегьер гьейранвалдайди я. Адан 118 хтулди, птулди, штулди, ктулди хъсан уьмуьр кечирмишзава…

Лайихлу муаллимдин ихтилатдай малум хьайивал, Рзахан дахни республикадин лап яшлу инсанрик акатзава. ЦIи адан 92 йис тамам жезва. Советрин вахтунда тIвар-ван авай экскаваторщик (Кьиблепатан Дагъус­танда ахьтин кьуд кас авай, зурба экскаватордал кIвалахзавай механизаторар, абуру вири районрин майишатар дигидай ва агьалияр хъвадай целди таъминардай къаналар эгъуьнна) ЦIийихуьре яшамиш жезва. Ада ирид веледдиз чешнелу тербия гана. Къе абуру жуьреба-жуьре идарайра гьакъисагъвилелди зегьмет чIуг­вазва. Наида – медицинадин къуллугъчи, Талина Кьасумхуьруьн газдин майишатдин диспетчер я. Хатимади Дербентда «Дагвинодин» карханада зегьмет чIугвазва. Шугьумагъадин аптекади райондин агьалияр герек дарманралди таъминарзава. Россия­дин Федерациядин просвещенидин гьуьрметлу работник, Дагъустандин лайихлу муаллим Теймур ЦIийихуьруьн юкьван школадин муаллим ва Мурадни Москвада карчи я.

–  МутIалиб Рзаханович, ви уьмуьрдин жигъирар квелай башламиш хьана? Вун спортдин майдандиз гьикI акъатайди я? – хабар кьуна за.

– Авайвал лагьайтIа, гъвечIи чIавалай заз гьар са карда чешне хьайиди дах я. Жаван, жегьил вахтара ада цавун пагьливанвал авуна. Хуьре адахъ галаз путар хкажунай акъаждайди авачир. КIвалахдин рекьяйни ам гьамиша вилик жергейра хьайиди я. Чун, рухваяр, тербияламишунин жигьетдайни адахъ вичин къайдаяр авай. Ара-ара ада чаз эзбердай: куьн, чан балаяр, гьамиша сад-садан далу хьун лазим я. Масадан гуьгьуьл хамир, эгер жувак хуькуьрзавайди хьайитIа, кьулухъни акъвазмир, зайифвал къалурмир. ИкI хьун патал эркек итимдиз викIегьвални герек къведа. Таяр-туьшерин, инсанрин арада гьуьрметлу хьана кIанзаватIа, хъсан крарин иесияр хьухь. Чарадан затIунал вил эцигмир. Жувандан аявални ая.

Чун дахдин меслятри спортдизни мукьва авуна. Хуьре чи жаван вахтунда спортдин секцияр авачиртIани, Кьасумхуьрел физ, кьуршахар кьунал машгъул хьана, – да­вамарзава вичин ихтилат Амаханова. –  КIелунрани чун хъсанбурун жергеда хьун патал алахъайди я. Школа куьтягьайла, зун Дагъустандин политехнический техникумдик экечIна. Ина кIелдай йисара зун спортдиз мадни мукьва хьана. За 1975-1979-йисара Али Алиеван гъилик кьуршахар кьадайбурун секцияда вердишвилер къачуна. Диплом къачур зун Курскдин областдиз кIвалахиз ракъурна. Ана яргъалди амукьнач. Советрин Армияда къуллугъ ийиз эвер гана. Къуллугъ авур кьве йисуз спортдивайни къерех хьанач. Армиядин жуьреба-жуьре турнирра иштиракна. Кьуршахар кьунайни, залан атлетикадайни. Приздин чкаярни кьуна. 

1981-йисуз Дагъустандин педагогвилин институтдик экечIна. Сифте йисуз гадайрихъ галаз зун гьуьлел фенай. Сирнавиз чизвайбурухъ галаз зунни виликди фена. Амма алакьнач, батмиш жезвай чкадал къутармишна зун. Гьанлай за жуваз гаф гана: вуч авуртIани, сирнав ийиз чирда. Гьатта и кардиз талукь учебникарни жагъурна, кIелни ийиз, гьуьлелни физ, чирна гьуьлуьн ятара эхъвез. Гила яргъариз сирнав ийизвач, са вахтара са киломертдиз кьван сирнав ийизвайди тир…

Институтда кIелдай йисара МутIалиба спортдизни еке фикир гана. Ам рикIивай кьуршахар кьунал машгъул хьана,  и рекьяй агалкьунарни къазанмишна. Республикадин, Россиядин кIвенкIвечивал патал кьиле­ фейи акъажунра, чемпионатр­а гъалибвилер къазанмишна, спортдин мастервилин тIвар къачуна. Школада кIвалахдайла, кьуршахар кьадайбурун секцияни кардик ку­туна.

–  МутIалиб Рзаханович, исятда Да­гъустан Республика спортда къазанмиш­завай агалкьунрай, иллаки пагьливанар, боксерар себеб яз, дуьньядиз машгьур хьанва. Вуна тарсар гузвай классра кIелзавай гадаяр спортдиз гьикI килиг­зава?

– Вуна лап тIал алай месэладик хуькуьр­на хьи, – лагьана, муаллим-тренер хъуьрена. – Вун гьахъ я, чахъ машгьур спортсменар садни кьвед авач. Амма къенин жаванрикай заз гьикI лугьудатIа чизвач. Эхь, спортдин секцийра машгъул жезвайбурни тIимил туш. Гьайиф хьи, чIехи пай гадаяр спортдивай яргъа я, спортдин секцияр­ кIамай кьван аватIани. За гьа и кардикай мектебдин завучдиз лагьана. Ам захъ галаз рази хьанач, ада чи школада кIелзавай гадайрин тарифарна.

АкI  ятIа,  чна  ахтармишин, – лагьа­на за.

Завучди разивал къалурна. Чна 9-11 клас­сра кIелзавай 40-далай виниз гадаяр­ спортдин майдандал акъудна ва лагьана: къад сеферда чене акъудиз жедай гадаяр вилик экъечI. Вад гада виликди атана. За малумарна: «Куьне шумуд сеферда чене акъудайтIа, за квелай кьве сеферда гзаф акъудда». Вадакай сад турникдин патав фена, ада 21 сеферда чене акъудна. За – 45 сеферда.

–  Гьуьрметлу муаллим, гила гьикI я? – суал гана за завучдиз.

– Валлагь, за чи гадаяр акьван зайиф жеда лагьана фикирначир.

– Гимназияда за 1985-йисалай муаллимвалзава. Зи зегьметдин книжкадани авайди са кхьин я: флан вахтунда кIвалахал кьабулна. Коллектив заз, зун адаз лап хъсандиз чизва, за жуван везифа тирвал тамамарзава. Гьелбетда, захъ зи къайдаярни ава. Зун аялдиз «кьвед» ягъунин терефдар туш. 41-йисан вахтунда за садазни «кьвед» янач. Им лагьай гаф туш хьи, за хъуьтуьлвал къалурзава. Ваъ, зун кIевиз истемишдай кас я. Сифте – жувавай, ахпа – жуван ученикривай. За аялриз тикрарзава: эгер залай алакьзаватIа, квелайни алакьда. Усал, темпел жемир, алахъ, вердишара, четинвални квахьда, карни вилик фида. Халис муаллим аялриз тербиячини, насигьатчини, диде-бубани я. Гьа и жуьреда аялдив гьар са муаллим эгечIайтIа, нетижаяр анжах хъсанбур жеда.

Хсуси сагъламвал мягькемарунин карда спортди еке чка кьазва. Зун, 67 йис хьанвай итим, гьар экуьнахъ гьуьлуьн кьерез физва, чукурзава, зарядка, тренажеррал упражненияр ийизва, гьуьле эхъвезва…

МутIалиб Рзахановичан хизанни вичелай чешне къачуз жедайбурукай я. Уьмуьрдин юлдаш, алишверишдин къуллугъчи Фат­халумахъ галаз пуд хва кIвачел акьалдарнава. Пудни спортсменар я. Дагъустандин педагогвилин институт акьалтIарнавай Арсена школада тIимил кIвалахна. Ада меркезда таксидал зегьмет чIугвазва. ДГУ-дин юридический факультет акьалтIарнавай Адам Амаханов кьуршахар кьунай ва грэпплингдай Россиядин ва Европадин чемпион, спортдин мастер я. Муслима эцигунардайдан пеше хкяна.

Амахановрихъ ругуд хтулни ава. Са кар мад къейд ийин. Амахановрин кIвале анжах дидед чIалал рахазва. Адан хтулар Айи­шата ва Хадижата (кьведани медицинадин колледжда кIелзава) меркезда лезги чIалай тешкилай конкурсра кIвенкIвечи чкаяр кьуна. И кардал МутIалиб Рзахановича иллаки шадвалзава ва дамахзава.

Нариман  Ибрагьимов