И мукьвара РД-дин А. Тахо-Годи­дин тIварунихъ галай милли музейдин филиалдин Ахцегьрин тарихдинни край чирдай музейдин залда итижлу цIийи экспозиция ачухна. Ам вичин тIвар Дагъустандин хипехъанвилин тарихда къизилдин гьарфаралди кхьенвай Межмедин Челебович Ризаеваз бахшнава.

Экспозиция, ам арадал гъунин мана-мет­лебдикай ва Межмедин Ризаеван зегь­метдин рекьикай суьгьбет авуналди, музейдин директор, РД-дин культурадин лайихлу къуллугъчи Агьмед Дагъларова ачухна. Ахпа чпин фикирар мярекатдин  иштиракчияр тир Межмединан хва Аким Ризаева, Ахцегь районда РД-дин Росстатдин кьилин эксперт-пешекар Руслан Дагъларова, чкадин шаир Севинжи Муртузалиевади (ада вичин баркаллу халудиз бахшнавай шиир кIелна), райондин ветуправлениедин начальник Ильяс Абдулгьалимова, и цIарарин авторди ва масабуру лагьана. 

Самур дереда зегьметдин игитвилин лишан тир Межмедин Ризаев 1927-йисуз Самур округдин (Ахцегь район) Чеперин хуьре ата-бубайрилай терекмаяр тир Челебан хизанда дидедиз хьана. КIвачи чил кьурдалай кьулухъ, бубайрин рехъ давамариз, ада Чеперин хуьруьн­     К. Марксан тIварунихъ галай колхозда чубанвал авуна. Ватандин ЧIехи дяведин четин йисара хуьре зегьметдиз къабил саки вири итимар фронтдиз тухванвай. Хиперин суьруь­яр хуь­нин акьалтIай четин зегьмет дишегьлийринни кьуьзуьбурун ва  жаванрин хиве гьатнавай. Гьеле 14 йисни тахьанвай Межмедин, школа гадарна,  гьа вич хьтин гадайрихъ (Мегьамедэфенди Эмирбегов, Абдулла Гьажиев …) галаз чумахъар туп-тфенгдалди эвезнавай тежрибалу чубанрин чка кьуниз мажбур хьана. Яру Армия патал малдарвилинни хипехъанвилин суьрсет гьасилунин планар ацIуриз алахъай абуруз, гатун яйлахдилайни хъутIуьн къишлахдилай гъейри, мад са затIни ахкунач…

Хуьруьн майишатда хипехъанвилелай четин зегьмет белки авач жеди. Къе ингье гзаф чкайра хипер хуьз­мач. КIвал-хизан такваз, кьуьд-гад мекьни аяз, марфни жив ва амай вахтунда ракъинин къизмишвал эхиз, гагь дагъда, гагь аранда, къуьне­ чанта, гъиле лаш аваз, хиперин гуьгъуьна авайбурун пеше гьи­кьван­ четинди ятIа, анжах кардик квай ­чу­банриз чида. ГъвечIи чIавалай сагъламвал мягькем, зегьметда лигим, низамлу Межмединалай и кардиз дурум гуз алакьна. Кьилди къа­чуртIа, дяведин залум йисара адан зегьметдин пайни кваз, хуьруьн колхоздин лапагар, 1940-йисав гекъи­гайла, 2,3 сеферда, къарамалар 50 процентдин артух хьана. Ихьтин кьакьан нетижайрай Чеперин­ хуьруьн Карл Марксан колхоз гъиляй-гъилиз къведай Яру Пайдахдиз ла­йихлу хьанай ва ам республикадин­ Гьуьрметдин дос­кадиз акъуд­най. КIвенкIвечи чубан ва серкер яз, Межмединан кьетIен агалкьунрикай­ сад ам я хьи, ада вичин юлдашрихъ галаз санал чкадин тIебиатдин шартIарив хъсандиз кьадай, виниз­ тир бегьерлувилин лапагрин лезги­ жинс арадал гъана. Хипехъанвал артмишунин рекье агалкьунрай Межмедин Ризаев Дагъус­тан АССР-дин лайихлу малдар» ла­гьай  гьуьр­метдин тIварцIиз лайих­лу хьана. Гуь­гъуьнай адан зегьметдин мадни еке агалкьунриз уьл­кведин лап вини дережада къимет гана: Межмедин Челебович Зегьметдин Яру Пайдахдин (1966) ва кьве сеферда Ленинан ордендин (1971, 1975) сагьиб хьана. Идалайни гъейри, ам СССР-дин Верховный Советдин (IХ эверунин) депутатвиле, КПСС-дин ХХII съезддин делегатвиле хкяна ва дуьз кIуьд йисуз Дагобкомдин къурулушдик акатна. Хайиди тир Чеперин хуьре М.Ч. Ризаеван тIварунихъ куьче гала.

Эхь, зегьметдин игит М.Ч. Ризаеван агалкьунарни лайихлувилер къейдзавай лишанар музейда адан тIварунихъ ачухнавай цIийи экспозицияда виле акьадайвал къалурнава. Музейдин къуллугъчийри ана гьакI адан хизандин архивдай метлеб­лу документар, гьуьрметдин грамотаяр, чухсагъулдин чарар ва шикилар кIватIнава. Лугьун хьи, хизанда бубадин экуь къамат багьаз хуьзва. И ядигарар ватанпересвилин гьиссеривди музейдин фондуниз бубадин баркаллу кар-рехъ лайихлувилелди давамарзавай адан хва Аким Ризаева вахкана. Пара кьадар сагърай!

Ихтилат кватай чкадал кьве гаф РД-дин хуьруьн майишатдин лайихлу къуллугъчи (гьуьрметдин и тIвар адаз 2006-йисуз хипехъанвилинни­ малдарвилин зегьметдин­ виниз тир агалкьунрай гана) Аким Межмединовичакайни лугьун. 2017-йисалай­ хуьруьн М.С. Фатагьован тIва­ру­нихъ галай колхоздин ва 2003-йиса­лай малдарвилин «Хизан» СПК-дин председатель тир ам райондин­ хуьруьн­ майишатдин произ­вод­­ст­во артмиш­завай лап хъсан кар­чий­рикай-пеше­каррикай сад я. 2025-йисуз­ адан ма­йишатдин къазан­жияр, 2024-йисав гекъигайла, 265,6 процентдин артух хьана. Кочубейдин къишлахрал ада вичин малдарвилин майишат (эхиримжи йиса­ра хипен суьруь маларин нехирдалди эвезнава) агалкьунралди вилик тухун патал хъсан ятахар ва зегь­мет­­чийриз вижевайдиз тадарак­ла­мишнавай кIвалер эцигна, абур яша­йишдин къулай шар­тIаралди таъ­минарнава. Малариз хъутIуьн ем, бес кьадар алафар гьазурнава. Баркалла!

Дашдемир Шерифалиев