Баркалладин таж алайбур

Са шумуд варз идалай вилик «Лезги газетдиз» бажарагълу журналист, писатель, критик Гьажи Ильясован «Профессор» очерк акъатнай. Ана ихтилат Дагъустандин­ гостехуниверситетдин профессор, 25 йисуз­ мелиорациядин, нафтIадинни газдин факультетдиз регьбервал гайи Авес Ибрагьи­мовакай физвай. Ада вичин жегьил вахтар, гьуьлел кIвалахай йикъар рикIел хки­дайла­, гимидин капитан Салманов Салма­нан­ тIвар­цIихъ пара разивилин келимаяр­ ла­гьана:­ «…Гьуьлуьн буксировщикдални кIва­лахна за. Орденар ганвай машгьур капитан Салман авай, кьурагьви, лезги. Гьада гзаф крар чирна заз. Астрахандиз баржа тухузва чна. Дерин чкада гими лазим тирвал физва, рулдиз муьтIуьгъ я, яд кьери чкайрал четин я, ана муькъверни ава, чпин дестекрин араяр гъвечIи. За лугьузва: завай жедач, гими дуьз физвач. Капитан Салмана: акъваз кван, руль яхъ, гьан гьакIа, виликди… Бетер, женгчидин рикI авай итим тир. Ада буксировщикдал кIвалахзавай, четин агьвалатра, хатадик акатнавай гимияр къутармишиз гьам ракъурдай.

Вахтар-йисар алатна. Зун ина декан тирла, капитан Салманан гадади зи гъилик кIелна. Бубади заз тарсар ганай, за –  адан хциз. Уьмуьрда тежер кар авач…».

Юкьван буйдин, ацIай, кьилин чIарар михьиз лацу хьанвай, кIусни дамах гвачир, пудкъанни цIуд йисалай алатайлани, дагъвидин кIубанвал, зиреквал кумай кас, кьуьчхуьрви Салман Салманов зазни чидай. Ам Авес муаллимди лугьузвай хьтин викIегь, кар алакьдай, гужлу лепе алай, пис штормди къув язавай гьуьлуьз фидай, кIеве гьатнавай маса гимийрин командайриз куьмек гудай, абур саламат чкадиз ахкъуддай, гьуьлуьн кIуь, къайи ятариз аватнавайбур къутармишдай итим тир. Адаз Махачкъаладин гьуьлуьн алишверишдин портуна вирида гьуьрметзавай. Ада Авес хьтин цIудралди жегьилриз, гимийра кIвалахиз чирна. Гьуьлел кIвалахиз акъвазай бязибурукай чпикай капитанар хьана.

Кьурагь дагъларин къужахда чIехи хьайи Салман гьуьлерал гьикI  акъатайди ятIа? И суалдиз ада икI жаваб ганай.

– Зун дяведин йисарин аялрик акатзава. Хуьре колхоздин, яшайишдин кIвалахар дишегьлийрал, яшлубурал, аялрал ацалтна. Дидедихъ галаз зазни вири четинвилер акуна: буш руфуни гьарайиз ксай йиферни, данайрин, кIелерин гуьгъуьна хьайи йикъар­ни, гвен гвейи никIерай къуьлуьн кьилер кIватI хъувунни, гатфарихъ никIерай кIачIалар, къевер жагъурунни, дидедихъ галаз нехирар физвай чIурарай маларин лакар кIватIунни...

Хуьре юкьван школа авачирвиляй за кIелунар Кетин дагъдин а пата авай Филерин хуьре давамарна. ДатIана физ-хквез, марфарикни живерик, чилин циф авайлани... Азад вахт амукьайла, за художественный ктабар кIелдай. Иллаки викIегь ксарикай, игитрикай ва гьуьлерал сирнавзавай гимийрикай… Школа куьтягьна, Махачкъаладиз дахдин куьгьне фуфайка алаз атай зун Каспий гьуьлуь вичел желбна. 1953-йисан 23-сентябрдиз зун Махачкъаладин портуна гимидин матросвиле кьабулна. Са йисалай зун Гурьевдин мореходный училищедиз кIелиз ракъурна. Анай хтанмазди, гимидин капитандин куьмекчивиле тайинарна. Са акьван вахт алатнач, транспортдин гимийрин капитанвилин дережадизни акъатна…

Гила адан вилик Каспий гьуьлуьн вили­ гегьенш майданар ачух хьана. Ирандин, Къазахстандин, Туьркмениядин сергьятрив­ни физ, ада балугъар кьадай гимияр ва холодильный баржаяр портуниз саламатдиз агакьар хъийиз хьана. Вацран, йисан­ планарни ада артухни алаз ва вахтундилай вилик тамамардай. «Дагрыбтрестда»­ Салманован тариф лап фад акъатна. КIвекIвечийрин, зарбачийрин жергейра сад лагьай чкадал­ акъатна­вай капитандивай мадни гзаф истемишзавай­. Ам вични авур крарал рази хьана акъваз тийидай кас тир. Гьавиляй гьина четин ва фад кьилиз акъудна кIанзавай серенжем хьайитIани, адан дидардиз Салман Салманов ракъурдай.

1964-йисуз гьуьлуьн портуниз цIийи буксировщик хкана. Адаз Советрин Союздин Игит Мегьамед Гьажиеван тIвар гана, капитанвилени Салманов тайинарна. Къуватлу­ двигатель алай, навигациядин цIийи тадаракралди таъмин тир гимидивай лап яргъалди гьуьлел сейр ийиз, гьавадин къулайсуз шартIаризни, еке штормризни жаваб гуз жезвай. Кьуьчхуьрвиди разивилелди буксировщикдин команда кьабулна ва вичин вилик эцигнавай везифаяр кьилиз акъудиз гатIунна. Капитандин инсанвилин, регьимлувилин къилихар, алакьунар себеб яз, гимида интернациональный дуствилин команда арадал атана. Четин макъамра чпел ихтибарвал ийиз жедай кьегьалар тир. Кьилел атай дуьшуьшарни абуру, шумуд хьанатIани, лайихлувилелди алудна.

Буксировщикдин командадин кьилин ве­зифа вуч тир лагьайтIа, ада Дагъустандин­ балугъчийриз къуллугъзавай. Балугъар кьаз­­вайбурув Салманова идара ийизвай бук­сировщикди  вахт-вахтунда герек шейэр – кьел, къапар, тадаракар, мурк, недай суьрсет, партал агакьарзавай. Элкъвена хкведайла, Махачкъаладиз балугъар хкизвай, агъзур тоннралди. Идахъ галаз сад хьиз, командади штормдин йикъара кIеве гьатнавай гимийризни куьмекар гузвай. Хаталу дуь­шуьш­рикни садрани кьведра акатнач.

Махачкъала шегьердин куьчейра гужлу гар къекъвезвай. Руг, къум цава къугъвазвай. Гьуьлуьв гвайди къиямат тир. Лепейри портунин къерехар ажугълудаказ гатазвай. Бедбахтвилин тел атайла, Салманов портуна авай. Ада буксировщик портуниз гьал хъувуна цIуд декьикьани алатнавачир. Фикир-хиялдай вахт авачир. Ада командадиз фад-фад гьазур хьунин ва гьуьлел экъечIунин тапшуругъ гана. Сулакдин­ патав, авария хьанвай чкадив агакьайла­, адаз кIеве гьатнавай транспортдин гими акуна. Адан двигатель акъвазнавай, радиостанцияни кардикай хкатнавай. МичIи хьанвайтIани, Салманова гими буксирдихъ галкIурна ва портуниз хкана.

ХъуьтIуьн вахт. Салманова идара ийизвай буксировщикди Азербайжандин военный шегьер Пирсагатдай Махачкъаладиз «Тельгиз» тIвар алай баржа гъизвай. Адан трюмра 340 тонн балугъар авай. Гьава къулайди тир. Амма Жилой островдилай алатайла, цIуд баллдив агакьдай хьтин гар акъатна. Пуд-кьуд метрдин кьакьан лепейри, гьуьлуьн аждагьанди хьиз, гьужумна буксировщикдал. Гужлу лепейри сакIани виликди гьерекатдай мумкинвал гузвачир. Мекьини жез башламишна. Акуна, гимидин къвалари мурк кьазва. Яваш-яваш гимидин гьерекат зайиф жезва. Ибурални бес тахьана, баржа ялзавай тросни галатна. «Тельгиз» гужлу лепейрин къужахда гьатна. Ам лепеди къерехдал, къванерал гадардай хаталувал арадал атана. И кар вири патал къалабулухдин имтигьандиз элкъвена. Матросрикни секинсузвал акатна. Амма Салманова вич-вичивай квадарнач, палубадал акъвазна, командадиз дуьз ва тади тапшуругъар гуз, ада баржа жагъурун давамарна. Садбуру гими муркIадикай азадзавай, муькуьбуру гимидиз къуллугъзавай. Механикар Валовни Зиньков двигателди акъваз тавуна кIвалахун патал алахънавай. МичIи йифиз вири четинвилериз таб гана, командади баржа жагъурна, ам буксирдихъ акал хъувуна ва Махачкъаладиз хкана.

Гьуьлел зегьмет чIугур яхцIурни цIуд йисуз низ чида Салманова Каспийдилай­ шумуд сеферда цIар элкъуьрнатIа, портуниз­ шумуд тоннралди балугъар хканатIа, гьи­кьван гимияр батмиш хьуникай къутар­миш­натIа... Ихьтин гьахъ-гьисабар авур ксар хьанач. Амма датIана вилик жергейрай экъечI тавур, гъакъисагъвилелди, зарбачивилелди зегьмет­ чIугур касди республикада машгьурвал къазанмишна. 1960-1970-йиса­рин газетра адакай очеркар кхьена, рес­публикадин телевидениди адакай передачаяр гьазурна. Гьукуматдини адан зегьметдиз дуьзгуьн къимет гана. 1966-йис.Салман Салмановаз Зегьметдин Яру Пайдах орден­ гузва. 1971-йис. Адан баркаллу зегьмет «Знак Почета» ордендалди къейдзава. Гьа и йисуз адакай Коммунизмдин зегьметдин зарбачи жезва. Адаз «СССР-дин балугърин промышленностдин соцсоревнованидин отличник» знак гузва. Салманов галаз-галаз пуд сеферда Махачкъаладин горсоветдиз депутатвиле хкязава...

Лезги Салманован тIвар а йисара си­верай-сивериз физвай. Къагьриман капитандихъ галаз санал ацукьун, адахъ галаз таниш хьун еке бахт яз кьазвайбурни авай. Портуна чIехибурун кабинетра ихтилатарни ийизвай: Салмановаз Социализмдин Зегьметдин Игитвилин тIвар гудай вахтни алукьнава. И ихтилатар Салманав вичивни агакьнай. Командадин членриз ада лугьунни авунай: гайитIа, чаз чуьхуьдай мадни са кар жеда. Амма чIехи идарайрин кабинетра маса крар кьиле физвай. Гуьгъуьн­лай Салманова, ярар-дустарин къвалав ацукьна, а вахт рикIел хкидайла, чидач зарафат тирни, рикIивай яни, лагьанай: «Эгер зи паспортда лезгидин чкадал маса миллет къалурнавайтIа, закай Игит женни ийидай. Зун къенин уьмуьрдилайни нарази туш, я зун садалайни аслуни туш. За жуван фу гьалал зегьметдалди къазанмишна».

Пудкъанни цIуд йисалай алатайлани, капитанди кеспи гъиляй ахъайнач, Махачкъаладин военный портуна кIвалахун давамарна, сергьятар хуьзвай гимийрин жегьил матросриз тарсар, вердишвилер гана, капитанриз Каспий гьуьлуьн сирер, четин ва хаталу чкаяр чирна, гьар са рекьяй куьмекар гана.

Кьуьчхуьрви Эрзиманан хва дустарал, мугьманрал рикI алай кас яз чидай. Ам ус­тадвилелди шахматрални къугъвадай. Кайвани Камината меркездиз атай гзаф хуьруьн­вийриз (1960-1970-йисара шегьерда гьар­даз мукьва-кьилияр авачир эхир) кIвале чка гана, кIвалахдай чкаяр жагъур­на. Салмана са шумуд жегьил портуна кIвалахдик кутуна. Неинки хуьруьнвийри, къуншийри, гьакI капитан чидайбуру, адавай чирвилер къачурбуруни ам гилани хушдиз рикIел хкизва.

Уьмуьр гьуьлел акъудай капитандиз кьве велед ава. Абур диде-бубади гайи тарсариз, тербиядиз вафалубур я. Тарихдин муаллим Гьалимата меркездин аялриз тарсар гузва. Эцигунрин инженер Тамерлана республикадин районра, шегьерра муькъвер эцигзава. Адан бубадин тIвар эхцигна­вай­ хва Салмана МВД-дин къурулушда кIва­­­­лахзава. Кьвед лагьай хва Али юрист я. Салмановар бахтлудаказ яшамиш жезва. Инанмиш я хьи, и кардикай рагьметлу Салманан ва Каминатан руьгьериз аян я.

Нариман  Ибрагьимов