Баркалладиз лайихлубур

Къад лагьай асирдин сифте кьиле­ра вири дуьньяда арадал атай сиясатдин дегишвилери Дагъларин уьл­кве­­дин яшайишдиз, экономикадиз, сиясат­диз таъсирна.­ Дагъус­тан АССР тешкилайдалай гуьгъуьниз республикади халкьдин майишатдин гьар са хиляй йигин еришралди виликди­ камар къачур девир 1960-1970-йисарал ацалтзава. 

И вахтунда­ хуьруьн майи­шатдин, промышленностдин,­ образованидин, илимдин, культурадин хилера зегьмет чIугвазвайбуру тахьай хьтин агалкьунар къазанмишна. Багъларин, сала­рин, ципицIлухрин, техи­лар­ цазвай ни­кIе­рин майданар са шумуд се­ферда артухарна­. Энергетика, машинар акъуддай хел, наф­тIадин, газдин майишатар, химиядин промышленность виле акьадайвал вилик фена. 1970-йисуз промышленностдин еришар, 1950-йисан нетижайрив гекъигайла, 70 процентдин виниз акъатна. 1965-1972-йисара­ ДАССР-диз гьукуматди Ленинан, Октябр­дин революциядин ва Дуствилин орденар гана. Пешекарри гуьгъуьнлай къейд авурвал, ихьтин агалкьунар республика вири рекьерай кьилин образование къачунвай пешекарралди таъминарунихъ галаз алакъалу хьана. Гьа и пешекарар Советрин Союз­дин машгьур вузра гьазуруник кьил кутурди­ни ва и кар эхирдалди тухвайдини чи ватан­эгьли, кьепIирви Садулладин хва Омаров­ Муса тир. ЦIи ам дидедиз хьайидалай инихъ 110 йис тамам жезва. Дагъустан вилик финин карда адан зегьметар екебур я.

Муса Омаров 1916-йисуз лежбердин, фяледин хизанда дидедиз хьана. Аял чIавалай ам хуьруьн агьалийриз хас, гьар юкъуз тамамарна кIанзавай къайгъуйрик акатна. Гьар сада гьейранвалдай дагълара, яйлахра жаванди чубанрихъ, малдаррихъ, лежберрихъ галаз чубанвални, нехирбанвални авуна, никIерни цана, векьни яна. Рабфакда кIелдай вахтунда, хуьруьз хтайла­, гьа вичиз хуьруьн пешейрай вердишвилер гайи чубанриз, нехирбанриз, лежберриз, савадсузвал квадариз куьмек, тарсар гана.

Дагъвийрин савадсузвал квадарзавай, ликбезар кардик кутунвай 1930-йисарин юкьвара культармеец Омаров Рутул райондин Хъуьлуьдрин хуьруьз­ни рекье туна­. Югъди яшариз чIехи итимриз, дишегьлийриз алфавит, кхьиз, кIелиз чирзавай жаван гада нянихъ вичиз чара авунвай кIвализ хкведай. Са гьилле пичина цIай хъувуна, картуфар ргадай. Югъди каш чIугунвай гадади гьажибугъдайрин гъуьруькай чранвай­ фахъ, картуфрихъ галаз жикIийрин чайни­ хъвадай. Ихьтин гьалара жавандин бедендивай яргъалди дурум гуз хьанач. Къиздир­мадик начагъ хьайи Муса больницадиз аватна. Сагъ хъхьайдалай гуьгъуьниз ада Да­гъустандин рабфакда кIелунар давамарна. Ахпа ада Дагъустандин СтIал Сулейманан тIварунихъ галай педагогвилин институтдин тарихдин факультет куьтягьна.

1936-йисуз къад йисавай гада хайи хуьруьз хквезва, ам КьепIиррин школада муаллимвилин кIвалахдив эгечIзава. Хуьре бубадин, дидедин патав акъваздай, хуьруьн­вийрин аялриз чирвилер, тербия гудай мумкинвал гузвач алакьунар авай жегьилдиз. Ам райондин образованидин отделди­н заведующийвиле тайинарзава. Ахпа ВЛКСМ-дин Кьурагь райкомдиз, ана са тIимил кIва­лахайдалай гуьгъуьниз ВЛКСМ-дин Да­гъус­тандин обкомдиз хутахзава. Вахт лап муракабди тир. Советрин Союздин халкьди, Яру Армияди Гитлеран чапхунчийрихъ галаз женгер чIугвазвай. Фашистар Кавказдин­ мулкариз гьахьнавай. Абурун фикир Бакудин нафтIадин мяденар кьун, Яру Армиядин техника кудайдакай магьрум авун ва гъалибвал къазанмишун тир. ВКП(б)-дин обкомдихъ галаз ВЛКСМ-дин обкомдин къуллугъчийрини, комсомолар, жегьилар желбна, душмандин кьушунриз акси сенгерар туькIуьруниз, Ватан хуьн патал фронтдиз фидай гуьгьуьллубурун дестеяр тешкилуниз, душмандихъ галаз къизгъин женгер чIугвазвайбур герек шейэралди таъминаруниз кьетIен фикир гана. Обкомдин секретарь Мусаев комсомолар ва жегьилар галаз 1942-йисуз са шумудра фронтдиз ракъурдай суьрсет, пишкешар кIватIна ва абур гваз вич аскеррин патав фена. Моздокдиз фейи­ла ада немсериз фир-тефир чка салзавай частунин комсомолрин организациядив Дагъустандин обкомдин Яру Пайдах вугана.

Кардив рикIивай эгечIдай, ам жезмай кьван хъсандиз кьилиз акъуддай къилихрин, тешкиллувилин вини дережадин алакьунар авай кьепIирвидал мадни жавабдар къуллугъар ихтибарна. КIвалахай коллективра вичикай хъсан фикир туна.

Дугъриданни, Муса Омаров еке алакьунрин, бажарагъдин иеси тир. Гьикьван­ четин месэла хьайитIани, ада кьулухъ чIуг­вадачир, адаз «залай алакьдач» лугьудай гафар чир хьайиди туш. Дяведилай гуьгъуьниз 33 йисан яшдавай жегьил итим ДАССР-дин просвещенидин министр­виле тайинарзава.  Им еке ихтибар тир. А вахт Омар Садуллаевича икI рикIел хканай:

«Вахт пара четинди тир. Фашистрал гъалибвал къазанмишна кьуд йис жезвайтIани, агьалийрин яшайишдин гьалар хъсан хьанвачир. Недайди, алукIдайди кьит тир. Партиядин къарарар тамамаруналди, халкьдин майишат, чкIанвай шегьерар, хуьрер, карханаяр, майишатар кIвачел ахкьалдарунин карда иштиракзавай. Образованидин ва гьакI маса хилеризни фикир гудай мумкинвал авачир. Зун жувал тапшурмишнавай хиле гьихьтин гьалар аватIа, чириз алахъна. Малум хьайи делилар рикI къарсатмишдайбур тир. Дагъустанда вири авайди юкьван 90 школа тир. Ахвах, Гумбет, Чарода, Тлярата, Ботлих, ЦIунтIи районра юкьван школаяр ерли авачир. Гзаф школайра муаллимар, партаяр (аялри кIвалерай табуреткаяр, стулар гъизвай) бес жезвачир. Ктабрикай, учебникрикай рахайтIа, абур са школадизни бес кьадар авачир. Гзаф хуьрера диде-бубайри неинки рушар, гьакI гадаярни школайриз ракъурзавачир. Дагълух хуьрерин вири школаяр пичералди таъмин тушир. Аялриз мекьи классра тарсар гузвай…»

Белки, масад тиртIа, кьил гъилерив кьуна, вичиз ихьтин къуллугъ кIандач лагьана, катдай жеди. Амма кьепIирви маса «чепедикай авунвай», руьгьда, беденда вири азият­риз дурум гудай къуват, рикIе кьетIен къаст авай кас тир. Ада кьил чIугун тавур са районни тунач. Фейилани, райкомра, райисполкомра, образованидин хилез талукь вири идарайрин векилар кIватIиз, собранияр, совещанияр тухвана, чкайрал сифте нубатда хсуси къуватралди гьялиз жедай месэлаяр, республикадин патай куьмек гуз жедай крар тайинарна. Ахпа истемишни авуна. Сифте нубатда вичивай, ахпа республикадин гьукумдин органривай, талукь ведомствойривай,  образованидин идарайривай, шегьеррин кьиле авайбурувай районра - райкомривай, райисполкомривай. Кьилинди - акьалтзавай несилдиз, сифтегьан ва юкьван образование гудай гьалар арадал гъун.

Гъунни авуна. Вад йисни алатнач, Дагъларин уьлкведин хуьрера ва шегьерра типовой жуьредин цIийи школаяр ишлемишиз вахкана. Абур муаллимралди таъминарна. КIелзавайбурун кьадарни садлагьана хкаж хьана.  РСФСР-дин просвещенидин министерстводихъ галаз меслятар авуна ва Дагъларин уьлкведиз Урусатдин вузар куьтягьзавай педагогар рекье тунин гьакъиндай икьрардал къулар чIугуна. Чи хуьрериз иллаки урус чIалан ва литературадин муаллимар бес жезвачир. Гьар йисуз Москвади Дагъустандиз 2000-дав агакьна муаллимар рекье туна. Гьа са вахтунда школаяр цIийи  жуьредин мебелдалди ва маса тадаракралди таъминарна, хейлин мектебра предметрин кабинетар ачухна. 

Алахъунар гзаф ийизвайтIани, хъсанвилихъ дегишвилер жезвайтIани, дагъларин хуьрерин вири аялар школайриз­ желб ийиз­ жезвачир. Бязи хуьрера школайрин дарама­тар авачир. Къунши хуьрериз кIе­лиз финни­ четин акъваззавай. Муса Омарова и важиблу месэла гьялдай рехъ жагъурна. Ада Махачкъалада, Буйнакскда, Дербентда, Кас­пийскда, Избербашда, Хасавюртда, Къизляр­да, Дагъустандин Огнида школаяр-ин­тер­на­тар ачухна. Школаяр, яшамиш жедай­ кIва­­лер, столовояр, спортдин майданар га­лай­, тамамвилелди государстводи вири­ шей­э­ралди таъминарзавай школайриз-ин­тер­нат­риз дагъвийрин аялар желбна. Им гьич тахьай хьтин, амма пара менфятлу­ кар хьана. Школайра-интернатра кIелай са­ки вири гадайри, рушари вузар куьтягьна­, абуру гележегда республикадин халкьдин майи­шатдин гзаф хилера гьакъисагъвилелди зегьмет чIу­гуна, экономика, яшайиш, образова­ние, илим, культура вилик финик чпин пай кутуна.

Мусаеван зурбавал, аяндарвал, респуб­ликадихъ рикI кун, хъсан кардик кьил кутуналди, агалкьунрин иеси хьун маса карди субутна. Дагъустандин халкьдин майишатдин саки вири хилер савадлу, бажарагълу пешекаррихъ игьтияжлу тир. Махачкъалада кьвед-пуд вуз авайтIани, абур гьеле республика бес кьадарда пешекарралди таъминариз агакьзавачир. Гьа и вахтунда Муса Омарова и важиблу месэла гьялдай рехъ жагъурна.

Зи рикIел аламайвал, государстводин, партиядин, образованидин бажарагълу деятель Муса Садуллаевичан 80 йис тамам жедайла, чи устад публицист ва писатель рагьметлу Шихзада Юсуфова адакай очерк кхьенай. Винидихъ къейднавай месэладиз талукь суални ганай журналистди виликан министрдиз. Омарован жаваб ихьтинди хьанай:

«Советрин халкьди, Яру Армияди фашистрин чапхунчийрал гъалибвал къазанмишайдалай гуьгъуьниз за КПСС-дин ЦК-дин партийный кьилин школада (ВПШ) кIелунар давамарзавай. Ана Советрин Союздин вири республикайрай атанвайбуру чирвилер артухарзавай. Хейлин ксарихъ галаз за дуствилин алакъаяр хуьзвай. Къиргъизистандин компартиядин секретарь Абидин Суеркъуловавай заз чир хьанай хьи, республика герек кадрийралди таъминарун патал абуру Москвадин вузрихъ галаз икьрарар кутIуннава ва къиргъизви гадаяр, рушар кьезил шар­тIаралди вузриз кьабулзава. Министр тир чIавуз и месэла зи рикIел хтана ва зун Москвадиз, Ленинграддиз физ хтана. Партиядин Дагъустандин обкомдин сад лагьай секретарь А. Алиеваз заз ийиз кIанзавай кардикай чар кхьена. Обкомди зи тереф хвена ва ВКП(б)-дин ЦК-диз талукь чар кхьена. Адан патайни аксивал хьанач. Уьлкведин чIехи кьве шегьердин вузрихъ галазни икьрарар кутIунна. Сифте йисуз за Москвадиз школаяр хъсан чирвилералди куьтягьай 120 гадани руш тухвана, абур машгьур вузрик кутуна. Ахпа гьар йисуз Москвадинни Ленинграддин вузриз 40-60 жегьил рекье тваз хьана. И важиблу кIвалах адетдиз элкъвена…»

Гуьгъуьнлай малум хьайивал, Омар Мусаева кьил кутур карди республика халкьдин майишатдин гзаф хилерай вилик финик рум кутуна. Уьлкведин тIвар-ван авай вузри Дагъустан патал виниз тир чирвилер ва вердишвилер авай вишералди инженерар, педагогар, агрономар, техникар, духтурар гьазурна. Абурун гьакъисагъ зегьметди хуьруьн майишатдин, промышленностдин, образованидин, культурадин, медицинадин идарайрин кIвалах акваз-акваз хъсанарна. Гзафбурукай гьукумдин органрин, советрин идарайрин, карханайрин, майишатрин регьберар, тIвар-ван авай алимар, педагогар, духтурар хьана. Чна винидихъ къейд авурвал, республикадин агалкьунар гьукуматди чIехи шабагьралди къейдна. Виле акьадай хьтин чешнелу дегишвилер кардин гъавурда авай кьепIирви себеб яз арадал атана.

Муса Садуллаевича ДАССР-дин просвещенидин министерстводиз­, санлай къачурла, цIуд йисуз регьбервал гана. Адан тешкиллувилин, агалкьунрин зегьмет себеб яз Дагъларин уьлкведин образование йигин еришралди вилик фена. Юкьван школа авачир са районни амукьнач, гьакI – чIехи хуьрерни. Махачкъалада муаллимрин чирвилер артухардай институтни ада ачухайди я. Ада республикадин школайра муаллимриз бегьерлувилелди кIвалахдай, аялриз хъсандиз кIелдай шартIар тешкилуниз гзаф вахт серфна.

Муса Садуллаевич гьар са къуллугъдал­ сифтени-сифте халис инсан яз амукьна. Намуслу, жавабдар, руьгьдиз ва кардиз михьи, вичин ва тухумдин тIвар вине кьур, абурал леке тагъай, зегьмет чIугур коллективра, чидай кьван инсанрин рикIера вичикай хуш майилар тур кас. Адаз инсанрихъ галаз рахадай чIал чидай. Гьи миллетдин, гьи къуллугъдин, гьи пешедин иеси яз хьайитIани. Адахъ инсандик руьгь кутадай, вичин гъилик кIвалахзавайбурун хъсан крар къейддай, кIеве авайдаз куьмек гудай, гьахъсузвилин вилик пад кьадай, хъсандаз-хъсанди, чIурудаз чIуруди лугьудай ерияр авай. Гьавиляй адаз республикадилай къецени еке авторитет хьана.     

Са шумуд сеферда ДАССР-дин Верховный Советдин депутат хьайи РСФСР-дин ва ДАССР-дин лайихлу муаллимдин, СССР-дин просвещенидин отличникдин гьакъисагъ зегьмет гьукуматди кьуд ордендалдини хейлин медалралди къейдна.

Вичин уьмуьрдин эхиримжи йисара Муса Садуллаевича РАН-дин Да­гъустандин илимдин центрадин чIалан, литературадин ва тарихдин институтдин илимдин къуллугъчи яз кIвалахна. Ада пуд томдикай ибарат «Дагъустанда просвещение вилик финин тарих», «Школада кIелунинни тербиядин кIвалах» ктабар кхьена ва чапдай акъудна. 1936-йисуз хайи хуьруьн школада кIвалахиз эгечIайдалай инихъ Омарова республикадин жемиятдинни сиясатдин уьмуьрда активвилелди иштиракна. Республика абад хьун, агьалийрин, иллаки муаллимрин яшайиш агьваллу хьун патал, галатун тийижиз, зегьмет чIугуна. Гьавиляй къени кьепIирви чидайбуру, адахъ галаз кIвалахай инсанри Муса Садуллаевич хушвилелди рикIел хкизва. Ам хайи хуьре, районда, республикада памятникар хьуниз лайихлу регьбер тир.

Нариман  Ибрагьимов