Адан рикI зарафатрал алай

Вичин яратмишунар лезги ва урус чIаларалди кхьиз хьайи  шаир, прозаик­, драматург, журналист, Ватандин ЧIехи дяведин ветеран Абдул Ражабович Ражабов чIехи несилдин рикIел къени къилихрин михьи инсан, зарафат кваз рахадай чIалан бажарагълу устад хьиз алама. Ам дидедиз хьайидалай инихъ цIи 100 ва 60 йисан яшдаваз кечмиш хьайидалай инихъ 40 йис тамам хьанва­. Аллагьдин рагьметдик кваз хьурай! ДАССР-дин культурадин лайихлу къуллугъчи, «Гьунарлу зегьметдай» медалдин, ДАССР-дин Верховный Советдин Гьуьрметдин грамотадин, «Совет­рин телевиденидинни радиовещанидин­ отлич­ник» лишандин ва гзаф маса  шабагьрин сагьиб хъсан муаллим ва хъверни зарафат квай  эсеррин зурба устад тир.

Абдул Ражабов 1926- йисан 19-майдиз Ах­це­гьа дидедиз хьана. Чка­дин машгьур школа­ акьал­тIарна, къванцин ус­тIарвиле, ахпа Махачкъалада слесарвиле, то­карвиле-маши­нист­ви­ле кIвалах­на. Гъве­чIи­ чIа­валай ктабар­ кIелу­нал, музыкадал рикI алай зигьинлу гададин фи­кир-къаст кIелун давамарун ва яратмишунрал машгъул хьун тир. Амма залум дяведи адан планар чIурна. Дуьньяда социализмдин 1-уьлкве тир СССР-дин вилик акъвазнавай кьилин везифа Германиядин фашизмдикай Ватан хуьн тир. Абдулавайни масакIа хьанач: 1943-йисуз 17 йисан яшда авай ватанперес гада гуьгьуьллувилелди фронтдиз фена. Сифте танкарин частара, гуьгъуьнлай музвзводда намуслувилелди къуллугъна. Уьтквем дагъви гьа сифте йикъалай душмандихъ галаз игитвилелди женгерик экечIуникай адан шабагьри шагьидвалзава: Яру Гъед кьве орден (1944-йисан 5-июндиз ва 1944-йисан 13-ноябрдиз), Яру Пайдах орден 1944-йисан 13-ноябрдиз), «Ватандин ЧIехи дяведин 1941-1945-йисара­ Германиядин винел гъалиб хьунай» медаль ва масабур.

1945-йисуз хурудал женгинин шабагьри нур гуз хтай савадлу, уьтквем аскер, а чIавуз муаллимрин кьитвал аваз, Кьурагь, Табасаран районрин школайриз рекье туна. Намуслувилелди кIвалахиз, ада заочнидаказ СтIал Сулейманан тIварунихъ галай Дагпединститут (гилан ДГУ) агалкьунралди куьтягьна. Ахпа, алакьунриз килигна, адал ДАССР-дин прос­вещенидин ми­нистерствода инспекторвилин, Даградиокомитетда урус пере­дачайрин редакторвилин ва республикадин­ Гостелерадиокомитетда литературно-драма­ти­ческий гунугрин­ кьилин редакторвилин жавабдар къуллугъар ихтибарзава. Ада анра, «Салам алейкум!», «Наш дарман» итижлу передачаяр арадал гъиз, радиодихъ хушдиз яб акалзавайбурун кьадар артухарна. Радиода кIвалахзавай йисара ачух жезва литературадин рекьяй Абдул Ражабован бажарагъ.

«Даградиода вичел фикир желбдай виридалайни гужлу, эсерлу, кьетIен кас чи писатель ва драматург Абдул Ражабов тир. Куьтягь тежер хатасуз зарафатралди, рахунра-луькIуьнра чими рафтарвилералди тафаватлу,  рикIиз чими хуш акунар авай халисан пешекар амайбурулай мад а кардалди тафатлу тир хьи, гьар са карда адахъ вичин фикир авай, ам радиодай раиж ийизни адаз кичIе тушир. Гьа макъам­да виридалайни гзаф ван авур «Наш дарман» передачадин автор Абдул Ражабова яшайишдин, инсанрин пис гьалар ва къилихар вичиз хас хъуьтуьл хъвердалди ягьанатдин  тегьерда дуьздал акъуддай», – рикIел хкизва адахъ галаз санал кIвалахай юлдашри.

1958-йисуз Дагучпедгизда А.Р. Ражабован «Книга Рами­за» тIвар алаз сифте ктаб чапдай акъатзава. Дагъустандин­ аялрин крарикай асантдиз кIелиз жери урус чIалалди кхьенвай гъвечIи гьикаяйринни махарин и кIватIал жегьил кIелдайбуру иллаки хушдиз кьабулна. Гуьгъуьнин йисара Дагъустандин издательствойра урус ва лезги чIаларал аялар ва чIехибур патал сад-садан гуьгъуьналлаз адан «Стихи про Юлдуз», «Однажды летом», «Белый барашек», «Сек­ретный подарок», «Сын аула», «Плач зурны», «Вертолет Магомед», «Маленькие ковровщицы», «Здравствуйте, люди», «Караул, пропал аул!», «Настоящий мужчи­на»,  «Хурджины Фундухбека», «Семь Магомедов», «Добрые джины», «Бабушкины гуси», «Чистосердечные признания» ва маса ктабар акъатна. 1961-йисалай СССР-дин писателрин создин член, аялрин­ писатель хьиз машгьур А. Ражабован  «Рассвет в горах», «Живая чаша» повестар уьлкведин «Молодая гвардия» ва «Детгиз» издательствойрани чапзава. Ам лезги литературада драматург хьизни машгьур я. Кьилди къачуртIа, Дагъус­тандин халкьдин шаир Шагь-Эмир Мурадовахъ галаз санал кхьей «Фундугъбег», Якьуб Яралиевахъ галаз кхьей «Хендедадин мехъер» Лезги театрдин сегьнеда эцигна. Лугьун хьи, писателдин саки вири эсерриз (санлай къачурла, адан 25-далай артух ктабар чапдай акъатна) хата квачир, инсандин хъсанвилихъ галай юмшагь хъвер, зарафат, ягьанат хас я.

Абдул Ражабов виридалайни хъсандиз, гьелбетда, адахъ галаз яргъал йисара санал кIвалахай дустариз чир жеда, гьавиляй­ юбилярдикай и гъвечIи очерк чна агъадихъ Ибрагьим Гьасан-Гьуьсейнован «Зарафатдин ус­тад» макъаладай (ам 2011-йисан 19-майдиз А. Ражабован 85 йисан юбилейдиз талукь яз «Лезги газетдин» 20-нумрадиз акъатна) къачунвай рикIел хкунралди давамарзава.

«Абдул Ражабовахъ галаз Дагъустандин радиода за цIувад йисуз кIвалахна. Ам дамах гвачир, фад акахьдай къилихрин инсан тир. Хци зигьин авай адан рикIел гзаф крар ва вакъиаяр галай-галайвал аламукьдай. Абдул Ражабова Дагъустандин классик­рин, писателринни шаиррин уьмуьрда хьайи хъуьруьнрин-зарафатрин вакъиаяр­, мезели­ярни (хъуьруьнрин-зарафатрин гъве­­чIи эсерар) кIватIзавай. Адан рикIе мезелийрин кIва­­тIал акъудунин мурад авай. Гьайиф хьи, ам кьилиз акъат тавунмаз, рагь­метдиз фена.

Ярар-дустар санал кIватI хьайи вахтунда адан зарафат­ри мярекат гурлу ийидай. Гьа ихьтин рикIел хкунар захъни пара ава.

ИкI, са сеферда радиокомитетдин фойеда журналист­рин арада политикадихъ галаз алакъалу гурлу гьуьжетар кьиле фена. Авар чIалал рахазвай радиодин редактор Мегьамед Саидова, гъилерни юзуриз, туьнтдаказ вич элкъвена кьунвайбуруз са вуч ятIани лугьузвай. Мегьамед Саидован патав хиялрик кваз агатай Абдул Ражабова, секиндаказ адан ихтилатрин юкьвалай атIана хьиз, лагьана:

– Мегьамед, вун инсан туш!

– Я Абдул, ваз за вуч писвал авуна акI лугьуз? За ви хатур хайи чка авани мегер? – М. Саидов мягьтел хьана амукьна.

– Мегьамед, – давамар хъувуна Абдул Ражабова, – вун гьакIан инсан ваъ, зурба инсан я!

Инал алайбур, Мегьамед вични хъуь­рена.

Абдул Ражабован рикIел хкунрин арада хейлин маса агьвалатарни ава. ИкI, вичин девирда Дагъустандин гидрообсерваториядин кьиле Д.В. Соловьёв акъвазнавай. Са сеферда вилик-кьилик квай чиновникрикай сада Соловьёвавай хабар кьуна:

– Гьавадин гьакъиндай куь хабарар гьамиша дуьзбур жезвани?

– Гьамиша, – жаваб гана ада. – Амма йикъар гьамиша сад хьиз сад-садал расалмиш жезвач.

Партиядин Дагъустандин обкомдин сад лагьай секретарь М.-С. Умаханова рес­пуб­ликадин кьилин синоптикдивай хабар кьуна, бес, гъалатI тахьана, вавай и жуьреда гьавайрин гьакъиндай гьикI лугьуз ­жезва?

– Са четинвални авачиз, – жаваб гана ада. – Экуьнахъ фадамаз дакIардай тIвал акъудзава, нагагь ам кьежейтIа, мумкин я марф къун. Эгер кьурана амукьайтIа, югъ алахьайди жеда.

Абдул Ражабован рикIел хкунрай аквазвайвал, Д.В. Соловьёвни зарафатрал рикI алай кас тир.

*  *  *

Са сеферда Дагъустандиз Ирандин, Мукьвал тир РагъэкъечIдай патан уьлквейрин шаирарни писателар атана. Шегьерда къекъуьрун, абуруз Махачкъаладин лайихлу чкаяр къалурун шаир Алирза Саидовал тапшурмишна. Мугьманрикай сада, Тарки-Тау дагъдин кукIушар къалурна, а элкъвей кьилер вучтинбур я лагьана хабар кьуна. Ибур ПВО-дин чинебан объектар тирди чизвай Алирза Саидова, гудай жавабрихъ жибинра къекъуьн тийидай зарафатчиди, жаваб гана:

– Ана чи мусурманри мискIин хкажнава. Гьар жуьмя юкъуз­ аниз абур капI ийиз ­физва.

– Шегьердивай акьван яргъа, къакъатна вучиз эцигнава? – хабар кьуна мугьманрикай сада.

– Акьван кьакьан чкадал абур Аллагьдиз мукьва жезва. Адаз абурун дуьайрин ван анай хъсандиз жеда.

*  *  *

Абдул Ражабов Дагъустандин халкьдин шаир Хуьруьг Тагьирахъ галаз дуст тир. Хуьруьг Тагьира  вичиз гайи суалдикай ихтилатна:

– Тагьир, вуна хъсандиз захъ яб акала, ахпа, фагьум-фикирна жаваб це: вучиз зи чуруни спелар лацу хьанва, ви лагьайтIа, — тек са кьил? – хабар кьада Абдула.

– Им адавай я хьи, – жаваб гана Да­гъустандин халкьдин шаирди, – за кьилелди кIвалахзава, вуна – сивелди.

*  *  *

Абдул Ражабов шаирвилин бажарагъ авай касни тир. Ада вичиз гайи гьи темадай хьайитIани шиир туькIуьрдай. Адаз таржумачиярни герек авачир. Лап хъсандаказ урус чIал чизвай ада фасагьатдиз гьа чIалалди шиир туькIуьрни ийидай, кIелни.

Ам лап хъсан драматургни тир. Лезги­ театрди сегьнеламишай адан «Фундугъбег» виридаз хъсандиз чида.

Гьайиф хьи, Абдул Ражабов чи арадай фад акъатна. Адан рикI кIвалахал алайла акъвазнай».

Дашдемир  Шерифалиев