Гужлу я адан гафунин къуват

Сифте нубатда ада квелди тажубарзава? Вичин яратмишунрин къуватдиз зайиф хьун чир тахьайвилелди, адан акьалтI тийирвилелди ва кIвалахдин сергьятрин гегьеншвилелди­. Шаир, писатель, драматург, фольклорист, мадни вичин халкь патал важиблу, тIал алай месэ­лаяр къарагъариз ва вичин гафуниз яб гуз алакьариз хьайи жемиятдин деятель. Вич и дуьньядай хъфена (йигин я вахт!) цIуд йисар алат хъувунватIани, адан гафуни гьа къе лагьай­да хьиз ванзава, кьатIуз жезвайвал, къенлай кьулухъни зайиф жедач.

Забит Ризванов КцIар райондин Манкъулид хуьре 1926-йисуз дидедиз хьана. Къуншидаллай Агъа Лакарин хуьруьн школада ирид лагьай класс куьтягьна, ада Къуба шегьердин педучилищедин КцIара ачухнавай филиалда кIелна. Ватандин ЧIехи дяведин сифте йисара муаллимвиле кIвалахна, ахпа, яш хьайила, адаз Яру Армиядиз эвер гана. Артиллериядин расчетдин наводчик хьана. 1946-йисуз старший лейтенантдин чинда аваз кIвализ хтана. 

1956-йисалди ада КцIар райисполкомдин культу­ра­д­ин­ отделдин инспекторвиле, райондин «Къизил­ Къу­сар» газетдин жавабдар секретарвиле, райкомдин­ хуьруьн­ майишатдин отделда инструкторвиле кIва­лах­на. Ам Бакудиз высший партийный школадиз рекье туна. Анай хтайла, партиядин ва советрин идарайра гьар жуьредин къуллугъар кьиле тухвана. Са арада адакай Советрин Союздин Игит М. Велиеван тIварунихъ галай колхоздин председателни хьана.

1962-йисуз Забит Ризванов Дагъустандин Халкьдин яратмишунрин кIвалин, гуьгъуьн­лай, 1964-йисуз, КцIар райондин Халкьдин яратмишунрин кIвалин директорвиле тайинарна, 1979-йисалай адакай Азербайжан ССР-дин культурадин министерстводин инспектор хьана. Забит Ризванова кьил кутуна, КцIара литературадин «РикIин гаф» кIватIал арадал атана. 1959-1975-йисара ам а кIватIалдин кьиле акъвазна. Чи литературадин тарихда «РикIин гаф» важиблу вакъиа хьиз амукьнава. И кIватIалдай, амайбурукай лугьун тавуртIани, чпин тIварар вири халкьдиз чизвай шаирар Байрам Салимов ва Асеф Мегьман, писатель Расим Гьажи акъатна.

Забит Ризванован сифте шиирар 1952-йисуз «Дуствал» альманахда, аялар патал шииррин сад лагьай ктаб «Дадашан дустар» 1959-йисуз Махачкъалада акъатна. Гуьгъуьнлай Махачкъалада, Бакуда, Москвада лезги ва урус чIаларал «Шагьнабатдин сел», «Гаруз майдан кIанда», «ГъвечIи кIел», «МискIалар», «Илгьамдин пери», «Кьелни фу» ва маса ктаб­ризни дуьнья акуна.

1990-йисуз Забит Ризванова чIехи хва Ризванахъ галаз санал кхьенвай «Лезгийрин тарих» ктаб акъатна. Ада Байрам­ Салимовахъ галаз санал лезгийрин игитвилин эпос «Шарвили» кIватIна ва ам къайдадиз гъана. Халкьдин са шумуд виш мах, халкьдин агъзурралди манияр-бендер, гзаф кьадарда мисалар кIватIна. Гьелелиг абурун анжах гъвечIи пай «Ашукьдин къуват» (1964), мадни писатель рагьметдиз фейидалай кьулухъ хва Ризвана гьазурна акъудай «Лезги халкьдин манияр» (2003), «Кьиблепатан лезгийрин манияр» (2004) кIватIалра гьатнава. Чи литература чеб галачиз фикирдиз текъвезвай чIехи бажарагъдин шаирар тир Кесиб Абдуллагьан ва Нуредин Шерифован сифте ктабризни абур амачиз гзаф йисар алатайдалай кьулухъ Забит Ризванован алахъунар себеб яз, дуьнья акуна. КцIара ада Лезгийрин халкьдин театр тешкилна. И театрди адан «Дибироваз хъел къвезва», «Залан къуллугъ», «Кьисас», «Ашукь Лукьман» - цIудав агакьна пьесаярни сегьнеламишна. 

Забит Ризванов яргъал чIугун тавур азардикди 1992-йисуз рагьметдиз фена, хайи хуьре кучукнава. Писателдин хва Ризван Ризванова кхьизвайвал, бубадин архивда печатдиз акъат тавунвай цIудралди романарни повестар, пьесаярни поэмаяр, лезги культурадин мес­элайриз талукь вишералди макъалаяр, агъзурралди шиирар, кхьинрин книжкаяр, дневникар, государстводин властдин органриз, писателриз ва дустариз кхьенвай чарар, гьакIни литературадиз ва тарихдиз талукь документарни материалар ама. Ам кечмиш хьайидалай кьулухъни чи кIелзавайбурал адан ирсинай цIийи-цIийи эсерар агакьзава.

Абурукай яз, 2015-йисуз Махачкъалада Р. Ризванова гьазурнавай поэзиядин «Мугьманди рак ахъайзава» кIватIал акъатна. 1970 ва 1979-йисарин шииррикай туькIуьр хьанвай и кIватIал са томда гьатнавай кьилдин кьве ктаб хьизни кьабулиз жеда. Им шаирдин икьван чIавалди дуьнья акур поэзиядин ктабрикай виридалайни чIехиди я. Адак акатнавай шиирри Забит Ризванован яратмишунрин и хилен виликдай тахьай хьтин тамам шикил арадал гъизва.

Забит Ризванова тунвай зурба ирсина, къейд авун лазим я, тарихдин эсерри, повестрини романри кьетIен чка кьазва, абурай чаз VII асирдилай XIX асирдалди лезгийрин тарихдин вакъиаяр аквазва. И эсеррикай бязибур гьеле советрин девирда урус чIалал Москвада «Современник» издательствода «Ветер любит простор», мадни Махачкъалада республикадин ктабрин издательствода 1990-йисуз лезги чIалал «Пайгъамбардин къацу пайдах», 1996-йисуз «Самур вацIун кьибле патахъ» кIватIалрик кваз акъатна. «Гьажи Давуд» романдиз 1993-1994-йисара «Самур» журналда дуьнья акуна. И жергедай гьелелиг эхиримжиди тир 2016-йисуз Бакуда, «Азербайжан» издательствода, чап авур «Виро» повестдални акъвазин. Ана VII асирда Кавказдин Албанияда кьиле фейи гурлу вакъиайрикай ва албанрин католикос Виродин залан кьисметдикай ихтилат физва. И ктабдин метлеблувал мадни куь артухарзава лагьайтIа, адак Р. Ризванова повестдин урус чIалаз авунвай таржумани, Забит Ризванован тарихдин эсерар кхьинин къайдадикай ада кхьенвай гегьенш ахтармишунни, алаваяр яз, тIвар-ван авай тарихчийрин эсеррай ва тарихдин чешмейрай къачунвай чIукарни акатнава.  

Р. Ризванова малумарзавайвал, 1991-йисуз, кечмиш жедалди са йис амаз, Забит Ризванов мемуарар кхьинив эгечIнай, амма абур куьтягь тавуна амукьна. Писателдин архивда хуьзвай сихдиз чапнавай «Вуч квадарна, вуч къачуна» тIвар ганвай мемуаррин машинописди 362 чин кьазва. Абурукай эвелимжи, фад аял вахтуникай (1930-1936-йисар) суьгьбет физвай са шумуд кьил 2001-йисуз «Самур» журналдиз акъатна.

Гь.  Чандаров