Ашкара тирвал, лезги чилерал са кьадар хуьрерал ва маса чкайрал акьалтнавай официальный тIварар бинедай лезги тIварар туш. Чи районра яшамиш жезвай инсанри датIана чпи ишлемишзава ва я абуруз кхьена аквазва: Кьасумхуьр ва Мегьарамдхуьр ваъ – Касумкент ва Магарамкент, Вини СтIал ва Агъа СтIал ваъ – Юхари-Стал ва Ашага-Стал, Гъетягъ (ЧIехи Гъетягъ) ваъ – Уллу-Гатаг, Ахцегь-вацI ва Кьурагь-вацI ваъ – Ахты-чай ва Курах-чай мад ва мад. Ихьтин тIварар бинединбуралди, жуванбуралди эвезун лазим тирдакай рахунар куьтягь тежербуруз элкъвенва. Ара-ара кьиле физвай дискуссийра лезги чилерин топонимикадин са бязи суалар гьахълудаказ халкьдин руьгь вич уях хъхьунихъ, лезгияр чпин тикрар тежер кьетIенвилер авай халкь яз амукьунихъ галаз алакъада твазва. Рахунар-лугьунар гзаф ятIани, арадал атай рази ийидай хьтин дегишвилер авач, амма месэлани халкьдин асул паюник секинсузвал кутазвайбурукай яз амукьзава.

Кьилди къачуртIа, лезги чилерин топонимика лазим къайдадиз гъунин месэла ФЛНКА-ди (Федеральная лезгинская национально-культурная автономия) датIана къарагъарзава. Гьеле 2015-йисуз адан сайтдиз гзафбурун фикир желбай «Вернуть Юждагу свою топонимику» кьил ганвай макъала акъатнай. И тешкилатди вичин сайтда ва соцсетра, са суал эцигна, хабарар кьун тешкилна: лезгияр яшамиш жезвай чкайра муниципальный тешкилатрин тIварар чи культуради ва тарихди истемишзавайвал дегишарун лазим яни? Са вацран къене 1774 лезгидиз лазим яз акуна, и суалдиз жаваб гудай вахт жагъана. Жавабарни ихьтинбур хьана: 1695 (95,55%) касдиз тIварар дегишарун герек яз аквазва, 66 (3,72%) кас авай гьалдал рази я, 13 (0,73%) касдиз, гьикI хьайитIани, са гафар я. Кагьул тахьана, суалдиз жаваб гайи и 66 ва 13 ксарин фикиррал алайбуру, гьелбетда, вири чи халкьдикай цIуд агъзурар тешкилда, им вични кIевелай фикир ийиз тазвай месэла я. Амма адакай чун инал рахан тийин. Хабар кьунин нетижади, и месэладал гьалтайла, чи халкьдин кьатIун-хиял гьихьтинди­ ятIа ачухдиз къалурзава: санлай къачурла лезгияр чпин чилел хуьрерин, дагъларин, вацIарин ва амай гьихьтин хьайитIани тIварар анжах жуванбур хьунин тереф­да­рар я. Къейдзавайвал, месэла къа­рагъардайла, маса нетижа ва я гьуьжетар арадал атун гьич гуьз­лемишни ийизвачир.

Хуьрериз ва географиядин объектриз чпин гьакъикъи тIварар хгунин месэладиз ФЛНКА-дин Москвада ва Махачкъалада авай офисрин арада тухвай лезги ва авар экспертри, тарихчийри ва общественный деятелри иштиракзавай скайп-конференциядал килигнай. Адан иштиракчийри малумарайвал, Дагъустанда хуьрерин, дагъларин ва вацIарин гзаф вахтара маса чIаларай къачунвай ва я тарихда бине авачиз эцигнавай тIварариз рикIивай фикир гана кIанзава. Идахъ галаз санал географиядин тIварар дегишарунин кIвалахдив эгечIунин месэла вилик акатзава.

Конференциядал алим-та­рих­чи Тимур Айтберо­ва лагьайвал, географиядин тIварари абур алай чилин (региондин, рес­публикадин, уьлкведин) вири гьа­къикъат, тарих ва кьетIенвилер, а чилел яшамиш жезвай халкьдин «чин» гьихьтинди ятIа къалурзава. Гьелбетда, гьар са халкьдиз вичин асул «чин» кIан хьун аламат жедай кар туш. Жуван гьакъикъи «чин» хьун ва адан къайгъударвал авун – им гьар са халкьдин гъавурда акьадай ва вичиз гьуьрмет къвезвай къилих я, иллаки а халкь а чилел дегь девиррилай инихъ яшамиш жезвайди ятIа. Эгер и «чин» жуванди яз амукьзавачтIа, ам са гьихьтин ятIани таъсирри чIуру патахъ дегишарзаватIа, вичин лайихлувал хуьзвай инсандиз ва халкьдиз и кардал рази хьана амукьун четин я. И фикирди неинки са лезгийрин, гьакI Дагъустандин амай халкьарин бейнидикни юзун кутазва. Анжах лезги халкьдал гьалтайла, жуван «чин», хайи чIал ва культура хуьнин месэла иллаки хцидаказ акъвазнавайдаз ва вичив иллаки рикIивай эгечIна кIанзавайдаз элкъвезва: лезгияр «дагъви халкьарин дуьньядин» сергьятдал ала, гьавиляй абуруз яргъал асирра чIехи халкьарин – персерин, арабрин ва туьркерин – чIаларини культуради таъсирна. Чкайрин тIварар лазим тирвал дегишар хъувун лезгийри чеб халкь хьиз амукьунин ва чпин культура хуьнин карда важиблу кам хьиз кьабулзава.

Жуван чIалал рахадайла лезгиди хуьруьхъ перс чIалай къачунвай -кент акал тавуна Кьасумхуьр ва я Мегьарамдхуьр лугьуда. (Къейд ийин: и кьве тIварни, гьа жуьреда туькIуьр хьанвай маса тIварарни хуьрерин­ бине кутурбурун тIварарилай атан­вайдал гьуьжет алач.) Мадни: Вини СтIал, Кьулан СтIал, Агъа СтIал лугьуда, амма официальнидаказ кьабулнавай Юхари-Стал, Орта-Стал, Ашага-Стал садрани.

Лезгийрин чилерал туьрк ва перс гафар кваз туькIуьр хьанвай­ хуьрерин (-кент), дагъларин (-даг), вацIарин (-чай) ва маса чкай­рин тIварар акьалтун совет­рин девирда кьасухдай, халкь туьр­кламишунин ниятдалди авунвай кар яз гьисабзавайбурни ава. Амма а фикирдал алайбур гьахълу туш. Чаз маса жуьреда гъавурда акьаз регьят я: туьрк-иран къайдада кхьенвай тIварари чпин кIалубар гьеле революциядилай вилик девирда­ кьабулна. Им а кардихъ галаз алакъалу тир хьи, гзаф чкайрин, иллаки чIехи хуьрерин тIварар алвердин алакъайра, официальный перепискада ва маса дуьшуьшра датIана кьазвай. Чкадин халкьарин чIаларал а тIварар ишлемишуни са кьадар къулайсузвилер арадал гъизвайвиляй абуру РагъэкъечIдай патан Кавказда миллетар чеб-чпихъ галаз рахазвай туьрк ва перс чIалариз хас жуьреда «ван авуна». Чи хуьрерин лезги чIалалди тушир вири тIварар экзоэтнонимар, яни маса халкьари ганвайбур я. Алай вахтунда анжах са СтIал Сулейманан районда лезги -хуьр перс -кентдалди эвезнавай 14 хуьр ава. Вири лезги районра абур цIудралди гьисабиз жеда. Идалайни гъейри, са бинедин, амма чка къалурзавай хуьрерин приставкаярни туьрк жуьреда дегиш хьанва: вини, кьулан, агъа гафарин чкадал -юхари, -орта, -ашага атанва.

Анжах лагьана кIанда хьи, идахъ галаз санал­ XIX асирда чкадин халкьарин чIа­ла­рай гафар ишлемишай дуьшуь­шарни гьалтзава. Месела, Россиядин­ империядин переписда лезги хуьрер неинки -кент эхир галаз, гьакI­ни -хуьр (урус чIалал -хюр) хьизни къалурнава: Касума-хюр, Ма­га­рамди-хюр. А девирдин урус документра чал гуьгъуьнлай Уллу Гъетягъди эвезай Чехе-Гатаг тIварни гьалтзава. Къенин юкъуз­ни -хюр официальнидаказ кьабулнавай тIварар гьалтзавач лугьуз жедач, месела, Кьурагь районда: Кочхюр, Хюрехюр, Шимихюр. Хуьрерин тIварар лезги жуьреда кхьенвай картаярни ава. Месела, 1870-йисан Кавказдин крайдин Рекьерин картадал Магарамдихюр ала. Амма и тежриба гегьенш хьаначир, урус администрацияди чпел къведалди авай къайдада перс, туьрк ва араб чIаларай гафар къачунай.

Хуьрерилай гъейри, чпин халисан тIварар лезги чилел дагълари, дерейри, вацIа­ри­ни дегишарнава. ИкI, Ахцегь­ районда Тиклалибаш дагъдин туьрк эхир -баш лезги – сув, -кьил, кIукI гафарин чкадал атанва. Эхь, -дагъ гаф вични туьрк гаф я, амма ам лезги чIалан лап деринра гьатнава, гьавиляй адан мес­эла вичиз кьетIендаказ килиг­на кIан­завайбурукай жезва. ДатIа­на гьалтзавай –чай (Ахты-чай, Ку­рах-чай, Кусар-чай) гафни -кент хьиз рахадайла лезгийри саки ишлемишзавач, адавай хайи чIалан -вацI гафунихъ галаз гьуьжетиз жезвач.

Азербайжан чIал артух ишлемишзавай дуьзенлухра геж арадал атай са бязи лезги хуьрериз туьрк жуьреда къазмаяр ва убаяр лугьузва. Гьатта лезгийрин дагълух азад обществайрални туьрк тIварар акьалтнава – Докъуз-па­ра ( «кIуьд кIус») ва Алты-пара («ругуд кIус»), абурук кIуьд ва ругуд хуьр акатзавайвиляй. Гуя абурулай чешне яз арадал атай, вичихъ кьабулиз жедай тайин мана авачир Ахты-пара тIварцIин гъавурда акьун иллаки четин акъваззава. Ибурни экзоэтнонимар я, са шакни алачиз, а обществойрин гила квахьнавай чкадин тIварарни авай.

Докъузпара чи халкьдин тарихдин дериндай къвезвай тIвар ятIани, район Самурскийдин тIва­рунихъ ягъуникайни фадлай рахунар ава. Абур гьинай къвезватIа, Докъузпара райондин Къурушрин хуьре дидедиз хьайи Нажмудин Самурский вуж ятIа гъавурда тун бажагьат герек я.

Мадни къейд ийин: советрин девирда арадал атай цIийи хуьрерин тIварарик русизмайри (урус чIалай къачунвай гафари) арадал гъанвайбурни гьалтзава: Новый Усур, Новый Фриг, Новый аул ва мсб.

Гьа икI, чи халкьдиз хайи чилин мензилра дегишариз кIанзавайди гьеле XIX асирдин юкьварилай эгечIна арадал атанвай, адан «чиниз» вичиз хас тушир ранг язавай тIварар я. И карда гьелелиг кьилиз акъатай анжах са дуьшуьшдикай лугьуз жеда: СтIал Сулейманан районда дагълух хуьрерай эвичIай агьалийри чIехи хьайи виликан Аламишедал 1998-йисуз, чIехи шаирдин юбилей къейдунихъ галаз алакъалу яз, Эминхуьр тIвар эцигна. И мисал (прецендент) лезги жемиятдиз чешне хьана маса хуьрерал ва географиядин объектрални чпин гьакъикъи тIварар хтун гуьзлемишзавай, амма умудар гьа умудар яз амукьна, арадал атай маса са нетижани хьанач.

Лагьана кIанда хьи, чун вири­ тIварар тади гьалда, акатайвал­ дегишарунин тереф­да­рарни туш. Им, дугъриданни, вичив лап рикIи­вай эгечIна, мукьуфдивди тамамарна кIанзавай кIвалах я. Анжах а кIвалах кьилиз акъудна кIан­завайвилелни саки вири чи жемият рази я. Бес адаз манийвал ни ва я куь гузва? Инани сир авач, и месэла вичелай аслу гьи чиновник кIандатIани хьурай, ада гьазур жаваб гуда: вири документар, картаяр, тIварарин номенклатура, мад вуч ятIани дегишарун багьаз акъваздай кIвалах я. Вичин жуьреда, белки, ам гьахълуни я жеди, амма гьа са вахтунда, гъавурда авай юристди хуьрерин ва чкайрин тIва­рар, закондал асаслу яз, дегишарун къенин юкъуз­ тежер крарик кутадай са себебни авачирдан гъавурда, са четинвални акьалт тавуна, твада, лазим юридический процедурайрин комплексни телифда. Маса гафаралди, хуьрерин ва маса чкайрин тIварар дегишарун анжах анра яшамиш жезвай инсанрилай, абурухъ къаст хьунилай, абуру и кIвалах, гъиле кьуна, кьилиз акъу­дунилай аслу я. Эхь, и къени къаст хьайила, чи чилин къадим гуьзел «чиниз» чIуру тав язавай -кентар, -чаяр ва чи чIалаз хас тушир маса гафар амукьдач.

Эхирки, гьелелиг чаз амукьзавайди милли руьгь уяхарунин карда метлеб чIехи месэладикай мад ва мад лугьун, ам рикIел хкун ва, са вахт алукьайла, ам гьялдайдак умуд кутун я. Гьич тахьайтIа, ФЛНКА-ди и месэла Кьиблепатан Дагъустандин районрин администрацийра къарагъарзава, адакай районрин собранийрин депутат­риз лугьузва, чкайрин тIварар дегишарунин проект веревирд авун тIалабзава. Чи топонимикадал лезги ранг хкун халкьдин руьгь уяхардай гужлу къуватдизни элкъуьрун лазим я.