Ахцегьа Къейседин Алиеван шииррин ктабрин презентация кьиле фена

«Физикни лирик санал алай дуьшуьшар тек-туьк гьалтда. Къейседин Бейдуллаевични  

гьа кьитдиз гьалтзавай кьисметирикай сад я».

Мердали  Жалилов,

 РФ-дин культурадин лайихлу къуллугъчи  

21-октябрдиз, Дагъустандин милли чIа­ларин ва культурадин юкъуз, Ахцегьрин ЦРБ-дин кIелдайбурун залда ахцегьви баркаллу хва, алим ва шаир Къейседин Алиеван (лит. тахаллус – Къейс) «Фана дуьнья» ва урус чIалал чапнавай «Миг судьбы» ­шииррин кIватIалар раиж авунин мярекат хьана.

Райондин культурадин управлениди библиотекадин къуллугъчийрихъ галаз «Пуш­ки­нан карта» программадин сергьятра аваз тешкилай мярекатда райондин кьиле авайбурун, образованидин управленидин векилри, Ахцегьрин 1-нумрадин юкьван школадин аялрини муаллимри, литературадин яратмишунрал рикI алай ксари ва, гьелбетда, шаирдин багърийри иштиракна.

Дугъри я, «Фана дуьнья» (2015) ва урус чIалал «Миг судьбы» (2017) ктабар гьеле чапдай акъатай йисара лезги интеллигенциядин арада Москвада ва Махачкъалада раиж авунвайтIани, автордин хайи ватанда абур гзафбуруз малум тушир. И нукьсан туькIуьр хъувун кIватI хьанвайбуру пара хушдиз кьабулна.

Къейседин Алиеван уьмуьрдинни яратмишунрин рекьикай куьруь гаф рахуналди, мярекат УК-дин начальникдин заместитель Аделя Агъаевади ачухна ва рахун патал сифте гаф Ахцегь райсобранидин председатель Гьажимурад Парпачеваз гана. Мярекатдал гьакI РУО-дин начальник Къистер Гъаниева, музейдин директор Агьмед Дагъларов, Ахцегьрин 1-нумрадин СОШ-дин муаллим ва шаир (ам вичин классдин аяларни галаз атанвай), чкадин гьевескар шаир Сивинжи Муртузалиева, гьакI Къейседин Алиеван хтулар тир Фейруз, Жарият Сады­ховар ва маса ксар рахана, абуру шаирдин эсерар кIелна.  Рахай вирибуру иллаки тарифдин хуш келимаяр Къейседин халисан шаир яз малумар хъувур адан уьмуьрдин юлдаш Гьанифат Алиевадин тIварцIихъ лагьана. Яшар 90 йисав агакьзавай адавай иштиракиз хьанвачир.

Гьайиф хьи, чаз хайи ватан, халкь, дидед чIал, милли культура, тарих патал еке зегьметар чIугур чи пара игитар, яратмишунрин интеллигенция чизвач. Къейседин Алиев 1934-йисан 10-февралдиз Ахцегьа Ленинан ордендиз лайихлу хьайи машгьур математик Бейдуллагь муаллимдин (халкьдин сивин яратмишунрин «хазина» тир адаз араб, перс, туьрк чIаларни хъсандиз чидай) савадлу хизанда дидедиз хьана. 1953-йисуз хуьруьн школа ва 1958-йисуз Москвада В.П. Горячкинан тIварунихъ галай агроинженерный госуниверситет агалкьунралди куьтягьай ам сифте вич рекье тур Дербентда хуьруьн майишатдин тежрибадин станцияда кIвалахал къвезва. Амма техникадиз, илимдиз кьетIен гьевес-майилвал авай гада са кьадар вахтунилай Каспийск шегьердин «Дагдизель» заводда инженервиле кIвалахал акъвазна. Жегьил пешекардин бажарагъ акурла, заводдин администрациядин къарардалди Къейседин ОКБ-дин кьилин инженервиле - конструкторвиле тайинарзава. 1966-йисалай адаз Ленинграддин кораблестроительный институтдин Дагъус­тандин филиалдиз кIвалахал теклифзава, гьа са вахтунда ада ДГТУ-да инженерар гьазурдай кафедрада тарсар гузва.

1970-йисуз Къейседин Алиев Москвадин станкоинструментальный институтдин аспирантурадик экечIна, 1974-йисуз гьана агалкьунралди техникадин илимрин кандидатвилин диссертация хвена. 1976-йисалай ДГТУ-да механикадин факультетдин директордин заместителвиле, 1979-йисалай, ­доцент яз, «Технология машиностроения» ка­федрадин заведующийвиле кIвалахна. 2001-йисалай профессор Алиеван гъили­кай илимдин 60-далай артух кIвалахар хкатна.

Литературадин яратмишунрал Къейседин Бейдуллагьович гьеле школада амаз машгъул тир. Адан сифте шиирар 1952-йисалай райондин «ЦIийи дуьнья», республикадин «Коммунист» ва «Дагъустандин правда» газетриз акъатиз хьана. Шаирдал чан аламаз шииррин анжах са кIватIалдиз экв акуна – «Югъни йиф» (Махачкъала, Дагиздат, 1994). Амма мад ктабар акъудун кьисмет хьанач (и кар уьмуьрдин юлдаш Гьанифатаз веси туна): 2012-йисуз ам 78 йисан яшдаваз кечмиш хьана, хайи хуьруьн Гуьне патан сурара кучукнава. Рагьмет хьуй вичиз.

Гьанифат Садуллаевнади итимдин веси кьилиз акъудун, адан яратмишунар – гзаф йисарин зегьмет квадар тавун патал, архивра къекъвез, гъилин хатIарин эсерар чапдин къайдадиз гъиз, 2015-йисуз 600-далай гзаф шииррин «Фана дуьнья» (Махачкъала, «Мавел») ва 2017-йисуз урус чIалал 200-лай гзаф шииррин «Миг судьбы» (Москва, «Грифон», таржумачи – урусрин бажарагълу шаир Евгений Чеканов) тIварар алай ктабар чапдай акъудна.

Ихтилат кватай чкадал къейд ийин, инал тIварар кьур ктабрилай алава, мярекатдал гьакI Гьанифат Алиевади вичи урус чIалал кхьена майдандиз акъуднавай «Летящие листья жизни. Воспоминания» (изд. «Грифон», 2023) ктабни раижна. Абур Ахцегь ЦБС-дин фондуниз пишкешнава, хайи литературадал рикI алайбурувай къачуна кIелиз жеда. И ктабда лагьайтIа, Алиеврин хизандин ацукьун-къарагъун, Къейсединан уьмуьрдинни яратмишунрин рехъ ва бязи итижлу вакъиаяр рикIел хкизвай гъвечIи гьикаяяр, гьакI бязи хкягъай шиирар гьатнава.

Шаир Къейсединаз лирикадин, яшайиш­дин, сатирадин манадин шиирар ава. Амма кIелдайбурун фикир иллаки гужлу философиядин манадин кьуд цIарцIин эсеррал – рубаийрал желб жезва. Абур кIел­дайла, рикIел персерин 11-12 асиррин зурба алим-философ Омар Хайям хкведа. Вучиз лагьайтIа, чпин мана-метлебдин деринвилиз абур гьакьван ухшар я. Муькуь пата­хъай, Омар Хайяма хьиз, Къейсединани вичин фикирар, гьакI машгъулат яз, илимрин кIвалахринни дафтаррин къерехра шиирриз элкъуьрна. Вичин вахтунда Омар Хайям зурба алим хьиз машгьур тиртIани, дуьньяда гьамишалугъ яз адан тIвар са 3-4 виш рубаи себеб яз амукьна. Физик-техник алим яз, Къейсединан тIварни лезги литературадин тарихда шаир яз амукьдайдал шак алач.

 Инал Къейседин Алиев Расул Гьамзатоваз тешпигь гъунни кутугнава. Вичин вири эсерар хайи авар чIалал кхьиз хьайи Расул урусрин зурба таржумачийрин (Наум Гребнёв, Яков Козловский, Семён Липкин…) куьмекдалди вири дуьньядиз машгьур хьана. Гьелбетда, им адаз, Москвада Горькийдин тIварунихъ галай литинститутда кIелай шаирдиз, урус чIал чизвач лагьай гаф тушир. Кьилинди, адаз хайи авар чIал акьван багьа тир, акьван пара кIандай хьи, вичин рикIин гужлу гьиссеринни дерин фикиррин «палитра» анжах дидед чIалал къалуриз жеридахъ инанмиш тир. Гьавиляй ада дидед чIал хуьнин таъсирлу насигьат яз лагьана: «Эгер заз пака дидед чIал рекьидайди чир хьайитIа, зун къе рекьиз гьазур я!»

Къейседин Алиевани вичин саки вири эсерар лезги чIалал, парабур гьатта Ахцегь нугъатдалди кхьена.  Гьанифат Садуллаеванади лагьайтIа, са куьнизни килиг тавуна, вичин рагьметлу юлдашдин яратмишунар вири кIватI хъувуна ва Евгений Чеканован куьмекдалди абур урус чIалал кIелдайбурун гегьенш аудиториядив агакьарна. Баркалла!

Эхь, Къейседин Бейдуллагьович вичин­ вахтунда инженер-конструктор, ДГТУ-да ­ка­­­федрадин заведующий, профессор, алим ва муаллим яз машгьур хьана. Илимдин кIва­лахрилай алава, ада чаз, гележегдин несилриз, вичелай шииратдин ирсни туна. 

Къейседин Алиева вичин шиирра девирдин итижлу гьалар-крар къалурзава, инсанрин пис къилихар-хесетар негьзава, гьа са вахтунда зегьметкешвал, ватанпересвал, ви­кIегьвал, къайгъударвал хьтин пак ерияр виниз акъудзава. ЧIехи гьарфунилай тир халисан алим ва муаллим яз, ада вичин шиирралди кIелдайбур дуьз рехъ къалуруналди, камаллу насигьат гуналди тербияламишзава. 

Гьуьлуьн цин дад адан са стIалдай чир жеда лугьуда. Ша чна Къейседин Алиеван шииратдин алемдиз вил вегьен.

Гьар заманда тIалаб я пешеяр

жуьреба-жуьр,

Муаллимарни я эцигзавайбур абурун бине.

Муаллимвал уьлкведа, иски пек хьиз,

хьайила,

Жедан аваданвал уьлкведихъ, де лагь

куьне?

*  *  *

Чун атунин мана-метлеб вуч я? –

чидач чаз.

Пакад йикъан кьисмет-кьадар вуч я? –

чидач чаз.

Я алахъайтIа гележегдин сир чир ийиз,

Чун паталди хъсан яни, пис яни –

чидач чаз.

*  *  *

Атунин мана-метлеб чаз чидач гьеле,

Хъфин галайди малум я, чIавалай куьрпе,

ЯтIан килиг, гьикьван туштIа гунагьрин

гьебе…

Жеда жал баябан женнетдин багълар еке?

*  *  *

КIандатIа варлу хьуй, кIандатIа кесиб,

Гьардаз кIан я луда дуьзвал хьана гъалиб.

Дуьзвиливай хабар кьурла, хьида чаз:

«Гужлу вуж я, даим гьам я чи сагьиб».

*  *  *

ХупI ажеб девир тушни къе,

Зегьмет квачиз, кеф-кефият кIанз еке…

Къенин хейлах эркек-диши эгьлийриз

Гьарамдин дад хупI эрзиман тушни къе.

*  *  *

Уьмуьр, накь хьиз, катиз физва къе,

Накь хьиз, гьарда вичин кьил хуьзва къе.

Гьалал ксариз рузу – рапун хъуькъуьмдай,

Гьарамзадайриз вацIу цIыхар гъизва къе.

*  *  *

Ни лугьуда дегишвилер авач къе,

ЧIехи-гъвечIи хизандани амач къе.

ЧIехид доллар я. Эгер ам ваз авачтIа,

Алаз акваз, чилелни вун алач къе.

*  *  *

ХупI фад дегиш жезвай девран я къе,

Ваъ лугьумир, накьандалай хъсан я къе.

Накь чун вири «винтикар» тир машиндин,

Къе машинар я, моторарни чарх куьгьне.

                      («Фана дуьнья» ктабдай)

Дашдемир  Шерифалиев