Сабина Къадимова 1992-йисуз Мегьарамдхуьре дидедиз хьана. Адан буба Закир Къадимовича республикадин хатасузвилин органра яргъал йисара кIвалахна. Диде Гуьлханум Хидировнади Мегьарамдхуьруьн райондин центральный больницада акушер-гинеколог яз яргъал йисара кIвалахна. Алай вахтунда ада студентрин полик­линикада зегьмет чIугвазва. 2008-йисуз Сабинади Махачкъаладин 38-нумрадин гимназия акьалтIарна. Гьа и йисуз ам Дагъустандин медицинадин академиядин лечебный факультетдик экечIна. Вузда кIелзавай йисара руша дерин чирвилер къачун патал, галатун тийижиз, зегьмет чIугуна. Камаллу, марифатлу инсан алай чка гьар са касдиз аквада ва адаз лайихлу къиметни гуда. ИкI, Махачкъаладин 2-нумрадин азарханадин кардиологиядин реанимациядин блокда тежриба хкажзавайла, Сабина Къадимовадин чирвилерин дережа, инсанвилин ерияр, азарлуйрив эгечIзавай тегьер анин кьиле авай ксарин виле акьун тавуна амукьначир. И йисара ада са шумуд конференциядани иштиракна. Дерин чирвилерихъ галаз сад хьиз, хъсан тежрибани хьанвай руша кIелунар акьалтIардай вахт мукьва жезвай. Отделенидин заведующий Аида Исмаиловади кьилин духтурдиз Сабина Къадимова иниз кIвалахал кьабулунин теклиф гана. Кьилин духтур рази хьана. Адалай инихъ тамам 10 йис алатнава.

Сабина духтур гьеле еке шабагьар къачуз агакьнавачтIани, адан гьар йикъан гьакъисагъ зегьмет виридаз аквазва. Коллективдин ва азарлуйрин арада адаз еке гьуьр­мет ва авторитет ава.

Хъсан пешекар, бажарагълу духтур хьун, гьелбетда, шад жедай кар я. Гьа са вахтунда дишегьлидин хиве хизандин къайгъуярни ава эхир. ТуькIвей хизан хьунни еке бахт я. Сабина духтурди вич и рекьяйни бахтлу инсан яз гьисабзава. Вичин уьмуьрдин юлдашдихъ галаз санал пуд аял чIехи ийизва.

______________________

ТIебии кар я: азарлу хьайи гьар са касдиз вич хъсан духтурдал – дерин чирвилер, еке тежриба авай пешекардал – ацалт­на кIан жеда. Эгер духтур жегьилди яз хьайи­тIа, адахъ ихтибар тавунин фикир жеда. Эхиримжи цIуд йисара чал жуьреба-жуьре пешекарар гьалтзаватIани, жегьил вири пешекарар чирвилер, алакьунар авачирбур я лугьун ягъалмишвал я. Чахъ медицинадин вузра дерин чирвилер къачунвай, чпин пешедал рикI алай, азарлуяр сагъарунин карда чпин вири къуватар серфзавай, дарманрикайни рапарикай хьиз, чпин ширин меци­кайни, кьезил гъиликайни куьмек жезвай жегьил духтурар тIимил авач. Къенин чи суьгьбетни гьа ихьтинбурукай садакай – Респуб­ликадин «Тади куьмекдин» клиничес­кий больницадин (виликдай шегьердин 2-нумрадин азархана) реанимация­дин отделенидин (БИТ) духтур-кардиолог Къадимова Сабина Закировнадикай я.

Чи кIвалахдин юлдаш М. Магьамдалиевади, денбеден рикI тIа хьана, азарханадиз аватайла, Сабина духтурдикай чара хьайи­ла, зунни адахъ галаз танишарнай. Ингье ада вуч лугьузватIа: «Сабина духтур, дерин чирвилер авай хъсан пешекар хьиз, рикI михьи, гъил ачух, чина берекат авай, азарлуйрихъ галаз ширин мецелди рафтарвалзавай камаллу дишегьли я. Азарлуйрин сагъламвал мягькемарун патал ада еке зегьметар чIугвазва. Коллектив, азарлуяр адалай гзаф рази я. Дарманрикай, рапарикай хьиз, Сабина духтурдин ширин мецикай, кьезил гъиликай куьмек жезвайди заз жуван вилералди акуна».

– Чи тухумда духтурар са шумуд ава­тIа­ни, лугьудайвал, духтуррин сихилдай (ди­настия) зун туш. Акушер-гинеколог яз кIвалахай зи диде духтурвилин пеше хкя­гъун патал заз чешне хьана. Адан кIвалахдиз авай игьтияжди зи гележегдин пешедиз таъсир тавуна тунач. Аял тиртIани, зи рикIел хъсандиз аламайвал, кIвачел заланзавай­ дишегьлийриз дидедин куьмек, югъ-йиф талгьана, герек жезвай. Гьавиляй диде тухун патал «Тади куьмекдин» машин чи ра­кIарал гзаф къведай. Зазни диде хьтинди, кIеве авай инсанриз куьмек гуз алакьдайди жез кIанзавай, – суьгьбетзава Сабина духтурди. – Гьа икI, рикIе духтур хьунин мурад авай зун, школа акьалтIарайла, Дагъустандин медакадемиядин лечебный факультетдик экечIна. Вуз, ординатура акьалтIарна, зун акушер-гинекологвилин, хирургвилин пешейрайни кьил акъудиз алахъна. Эхирни за кардиологвилин рехъ хкяна. Амма гележегдин планрик илимдин кIвалахдал машгъул хьун ква. Гаф кватай чкадал заз жуван диде-бубадиз сагърай лугьуз кIанзава, абуру заз хъсандиз кIелдай, дерин чирвилер къачудай вири мумкинвилер яратмишна.

 – Ординатурада кIелзамай жегьил рушак реанимациядин отделенида – виридалайни агъур азарлуйриз куьмекзавай чкада – кIвалахди кичI кутуначирни? Сабина духтурдин рикI хциди яни, тахьайтIа, ваз къуват гузвай маса сир авани? – жузуна за адавай.

 – Са сирни авач, жуван пеше рикIивай кIан хьунилай, инсандин сагъламвилив, ­уьмуьрдив жавабдарвилелди эгечIунилай гъейри. Зи рикIни вири инсанрин хьтинди я, зун чарадан тIални рикIив кьадайди я. Реанимациядин отделенидиз инсульт, инфаркт, аварийрикди хасаратвилер хьанвай, иви физвай, са гафуналди, лап чIуру гьалда авай азарлуяр гъизвайди виридаз чида. Бязи вахтара, дежурство акьалтIна, кIвализ хъфейлани, абурун гьал рикIяй акъатдач. Гьа са вахтунда герек чIавуз жуван рикI хцизни кьазва. Азарлудан уьмуьр, сагъламвал духтурди кьил-кьилеллаз, рикIин хцивилелди кьабулай серенжемрилай гзаф аслу я эхир. Валай азарлу касдин уьмуьрдин, гележегдин кьадар-кьисмет аслу тирла, гьиссериз рехъ гана, рикI зайифарна виже къведач. И чIавуз кьилинди, вири къуватар садна, вири мумкинвилерикай менфят къачуна, инсандин уьмуьр ажалдин къармахрай акъудун, хуьз алахъун я. Гьар са азарлудаз тади гьалда ва я пландин бинедаллаз лазим тир куьмек агакьарунилай гъейри, духтуррин везифайрик, абурун багърийрин рикIикай хабар кьунни, азарлудан гьалдикай абуруз хабар гунни ква. Имни акьван регьят кар туш.  Чун вири патарихъай лигимбур хьун лазим я. ГьикI хьи, реанимациядин азарлуйрин са дуьшуьш масадаз ухшарди туш…

Реанимациядиз гъайила, гьич куьмек авачир хьиз акур дуьшуьшда инсан вич-вичел хтун, кIвачел ахкьалт хъувун, сивел хъвер алаз къекъвез акун – ибур кIвалахда чаз къуват гузвай крар я. Закай чпиз куьмек хьайи азарлуйрилай зи тIварцIихъ ри­кIик ашкъи-гьевес кутазвай чими келимаяр ­агакьун заз вири жуьредин шабагьрилай багьа я.

– РикIинни дамаррин азарар дуьньяда инсанар кьиникьал гъизвай себебрин арада сифтегьан чкадал алайди сир туш. Абур арадал атунин кьилин себебар гьихьтинбур я?

 – Себебар гзаф ава. ЧIехи пай азарар­, гьа гьисабдай яз рикIинни дамаррин азарарни, инсандин яшайишдин гьалдилай, кечирмишзавай уьмуьрдилай, къвердавай чIур жезвай экологиядилай аслу я. Гзаф вахтара инсан вичин сагъламвилив  къадирсузвилелди эгечIзава: пIапIрус чIугвазва, ички, наркотикар, бедендиз зиян хкатзавай хъвадай ва недай затIар ишлемишзава. Алай аямда чIехи пай жегьилрин кIвалах ацукьайди я, азад вахтни гьа и саягъда акъудзава. Куьрелди лагьайтIа, кфетсуз тIуьн, ацукьай уьмуьр кечирмишун себеб яз, пи акьалтуни, гьакI дамарра ивидин гьерекат йигинди хьуни, виниз тир холестеринди, шекердин диабетди ва  маса себебри рикIинни дамаррин азарар арадал гъизва. ГьакI сихилда рикIин азарар авайбурни хаталувилик квайди фикирдай акъудна виже къведач. Гьа са вахтунда сагълам уьмуьр кьиле тухузвай, чIуру хесетар квачир ксарни рикIин ва гьакI чIуру маса азаррикайни тамамвилелди азад я лугьуз жедач. Са мисал гъин.  Мартдиз хсуси касдин центрадай хейлин йисара духтур яз зегьмет чIугвазвай дишегьли чиниз реанимациядиз гъана. Адан гьал лап чIуруди тир. Себеб дамарра ивидин гьерекат йигинди хьун тир, УЗИ-ди жигерра яд аваз (отёк) къалурзавай. Амма кьабулзавай серенжемри куьмекзавачир. Гьа са вахтунда чна себеб жагъурун акъвазарзавачир. Жагъана. Жигерда тромб авай. Ам пад жез кIам-шам амай. Ихьтин вахтара чна лугьузва: сифте Аллагьдикай куьмек, ахпани – духтуррикай. Чна тромб цIурурунин серенжемар кьабулна. Куьмек хьана. Духтур кIвачел ахкьалт­на. Им чIехи пай дишегьлийриз талукь я — кIвачерин дамарар экъиснавайла (тромбоэмболия), кваз такьуна виже къведач. Эгер анра тромбар арадал атанватIа, абур анай ивидихъ галаз рикIиз, жигерриз, кьилин дамарриз финин хаталувал ава.

КьетIендаказ мадни а кар къейд ийиз­ кIанзава хьи, тромбар арадал атунин­ себебрик коронавирусни акатзава, тIугъ­вал­дилай кьулухъ рикIинни дамаррин азарар артух хьанва. Азардин чIуру нетижади вичикай хабар гун давам жезва. Азарди чIехи пай вахтара жигерриз зиян гузватIани, адан фендигарвилик иви икьи авун, тромбар арадал гъун ква. Абур лагьайтIа, инсультар ва инфарктар арадал гъизвай кьилин себебрикай я.

Къвердавай азарар «жегьил» жезвай­ди­ни рикIелай ракъурна кIандач. Эгер ви­лик­­дай яшар 50-60-далай виниз алатайла,­ рикIин азарар акатуникай къурхулувал авай­­­тIа, гила 30-40 йисар хьанвайбурузни­, абурулай жегьилбурузни рикIин уьзуьр авай­ди ашкара жезва. Гзафбуру бедендал пи акьалтун, дамарра ивидин гьерекат йигин хьун, ивидик шекердин, холестериндин кьадар гзаф хьун кваз кьазвач. Бедендин сагъламвал ахтармиш тавуни, лазим дуьшуьш­ра духтуррин меслятрикай менфят къачун тавуни гьалар мадни кIеве твазва,­ рикIинни дамаррин азарарни дериндиз ра­къурзава. Ахпа рикIи са юкъуз вичикай денбеден хабар гуда. Гьайиф хьи, ам хъсан хабар жедач.­

– Алай вахтунда вуна зегьмет чIуг­вазвай отделенидихъ азарлудав лазим куьмек агакьардай мумкинвилер авани?

– Авазва. Азарханадин кьилин духтур Иманалиев Мегьамед Расуловичан чалишмишвилерин нетижада чахъ авай мумкинвилер хъсанбур я.

 – РикIинни дамаррин азаррикай тамамвилелди сагъариз хьун мумкин яни?

– Гьайиф хьи, рикIинни дамаррин азаррикай михьиз сагъариз жезвайди туш. Гьаниз килигна, сагъарун вири уьмуьрда дава­марун герек я, гьар са азарлуда, вахт-вах­тунда кардиограмма, УЗИ авуна, духтурдин­ меслятрал амална кIанда. Инсандин уьмуьр­дин ери хъсанарун, азар мадни дерин­диз фин тавун, рикI гьа са къайдадаваз хуьн патал духтурди къалурнавай меслят­рал азарлуда вири уьмуьрда амал авун лазим я.

 –  Сабина духтур, азарлу тахьун патал вуч авуна кIанда? Газет кIелзавайбуруз вуна гьихьтин меслятар гуда?

– Сифтени-сифте гьар са касди сагълам уьмуьр тухун лазим я. Кьилди къачуртIа, экуьнахъ физзарядка авун, михьи гьавадал къекъуьн – йикъа 10 агъзурдав агакьна камар къачун, ягълу квай шейэриз темягь тавун, яр-емиш гзаф ишлемишун, бедендин заланвилел гуьзчивал авун чарасуз я. Артухан килограммри рикI патал чIуру нетижаяр арадал гъида. Дамарра ивидин гьерекатдал гуьзчивална кIанда. Эгер холестерин гзаф аваз хьайитIа, атеросклероз арадал атунин къурхулувал артух жезвайди фикирдай акъудна виже къведач. ПIапIрусдикай, ички, наркотикар ишлемишуникай къерех хьана кIанда.

Гьайиф хьи, чаз гьар юкъуз ван къвезвай хабарар чIурубур хьайила, рикIин азарар гьикI арадал къведач кьван?! Алай вахтунда инсанриз рикIиз таъсирдай тIарвилер (стрессар) гзаф жезва. Стрессрикай чун садни азад туш. Гьа са вахтунда чун абурун таъсир тIимилариз чалишмиш хьана кIанда. Гьар са касдиз жуван рикIин, сагъламвилин къадир хьун важиблу я. Бязи дердисервилериз, рикIин тIарвилериз килигна, рикI, нервияр къайдадикай хкудна виже къведач. Сабурлу жез алахъна кIанда. Гьатта акьалтIай четин дуьшуьшрани.

 – Сагърай вун, Сабина духтур! Четин, гьа са вахтунда виридалайни важиблу ва гзаф гьуьрметлу духтурвилин кIвалахда вахъ мадни еке агалкьунар, хизанда мадни хушбахтлувал хьурай!

– Сагърай куьнни! Къуй гьар са касдихъ сагълам яргъал уьмуьр хьурай!

Рагнеда  Рамалданова