Виридалайни иер вад чка

И макъалада чун Кьиблепа­­­тан Да­гъус­тандихъ, кьилди къачур­тIа­, лезги районрихъ туризм вилик­ тухунин рекьяй авай мумкинвилерикай, ту­рист­рин арада виридалайни машгьур чкайрикай, патарилай къвезвай мугьманри чи хайи ерияр, хуьрер, чкадин агьалияр кьабулзавай гьаларикай рахада. Дагъустандин­ кеферпатахъ галаз гекъигайтIа, кьиблепа­та туризм вилик тухунин жигьетдай инфраст­руктура пара зайиф я, гьавиляй иниз къвезвай туристрин кьадарни тIимил жезва. Амма тIебиатдин иервилел, хуьрерин къадимлувилел, дагъларин гьайбатлувилел, чар­чаррин кьакьанвилел гьалтайла, лезги ерияр амайбурулай кIусни усал туш. Им неинки чи хсуси фикир я, икI тирди лезги районриз мугьман жезвай хейлин туристри интернетдин майданра тазвай къейдерини тес­тикьарзава.

Дербент шегьердилай гатIунна, Докъуз­пара, Ахцегь, Кьурагь районрин дагълух­ хуьрерив агакьдалди, чпихъ медениятдин­, тарихдин, яшайишдин рекьяй метлеб­ авай надир имаратар, гуьмбетар, хуьрер, кIва­лер, тIебиатдин килигуниз лайихлу иер чкаяр тIимил авач. Дербентдин къадим къеле, «Лунь» экраноплан, Самурдин там, Хуьруьгрин там, Цуругърин чарчар, Шалбуз дагъ, Къуруш, Гутум, Ахцегь, Ухул, Фий, Макьарин вир, МеркIидин дагьар, КIеледин чарчар ва масабур. Лагьана кIанда, гьар са чкадихъ вичиз хас кьетIенвилер ава. Тахминан 5-10 йис идалай вилик Кьиблепатан Дагъустандиз къвезвай туристар Дербент шегьердиз килигна хъфизвай. Гзафбуруз чкадин хазина адалай анихъ, Лезгис­тандин чилерал, экIя хьанвайдакай хабар авачир. Интернетдин майданра гегьеншдиз кIвалах тухузвай блогеррин, шикилчийрин, сиягьатчийрин алахъунар себеб яз, уьлкведин жуьреба-жуьре регионрай къвезвай туристрин арада лезги районра авай килигуниз лайихлу, фикир желбдай надир чкаяр машгьур хьана. Алай вахтунда гзаф кьадар­ блогерри (абурук чи хуьрерай тир гадаярни ква), интернетдин куьмекдалди турист­рин дестеяр кIватIиз, абур лезги хуьрериз тухузва, чкадин агьалийрин яшайишдихъ, тIебиатдин девлетрихъ галаз танишарзава. Абур физвай чкаяр пара ава, виридакай рахаз хьайитIа, ихтилатни яргъал фида, я газетдин сад-кьве чинал сергьятламиш жезвай макъалада вири ачухизни жедач. Гьавиляй и сеферда чун Кьиблепатан Дагъустанда туристрин виридалайни рикI алай вад чкадикай рахада: Самурдин там, КIеледин чарчар, Къурушар, Шалбуз дагъ, Гутум.

Самурдин там

Самурдин там Россиядин мулкара авай тарарал аруш жедай сармашух набататар­ экъечIзавай (лиановый) авайни-ава­чир тек сад я. Туристрин арада адаз Россиядин джунг­лияр лугьузва. Субтропикрин жуьредин и тама чпин яшар са шумуд виш йисарив агакьзавай жуьреба-жуьре жинсерин тарар ава, Яру ктабда гьатнавай къушарни гьайванар яшамиш жезва, чка-чкадал гьамга хьтин михьи яд авай, гьар жуьредин балугъри сирнавзавай кIамар авахьзава. Тамун­ мулкара Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай са шумуд хуьр экIя хьанва. Каспий гьуьлни Самур тамун къунши я, и кардини иниз гзаф кьадар туристар желбзава.

Самурдин там Махачкъаладивай тах­ми­нан – 200, Дербент шегьердивай 50 ки­ло­метр­дин яргъа, Азербайжандихъ галаз­ сер­­гьятдал ала. Ам целди таъминарза­вай  ­кьилин  чешме  Самур  вацI  я.  Вичин мулкар са шумуд агъзур гектарда экIя хьанвай там 2019-йисалай инихъ «Са­­мурский» милли пар­куник акатзава. И кар себеб яз, там алай вахтунда гьукуматдин кье­тIен гуьзчивилик ква. 

Самурдин тама жуь­реба-жуьре жинсерин кьакьан тарар, набататар экъечIзава. Абурун арада, виридакай хкатна, вичин яшар 800 йисарив агакьнавай гьяркьуь пацар хьтин пешер алай зурба чинардин тар чир жезва. Ам Кеферпатан Кавказда виридалайни яшлу тарарикай сад яз гьисабзава. Адан тан акьван гьяркьуь я хьи, ам элкъуьрна кьун патал саки 10 кас герек жеда. Тарце авай хъалхъамра лагьайтIа, са четинвални авачиз, са шумуд инсан гьакьзава. Чкадин агьалийриз и тар лап багьа я. Самурдин тамуз къвезвай туристар муьжуьд асирдин чинардин тарцел кьил чIугун тавуна хъфизвач.

Алимрин гьисабунралди, ина гьар жуьредин 1000-далай виниз набататар экъечIзава. Абурун арада Яру ктабда гьатнавай тек-туьк гьалтзавай орхидеяни ава. Тарарикай рахайтIа, Самурдин тама мегъуьн, хъархъун, чинардин, лианадин, макъун, къавахдин, шуьмягъдин, гъверши, чумалдин, ичин, чуьхверрин, цуцун, гийин ва хейлин маса жинсерин тарар гьалтзава.

Гьайванрин алемдикай рахайтIа, ина 450-далай гзаф жуьрейрин ничхирар, къушар яшамиш жезва. Самурдин тамун «агьалийрин» арада миргер, къабанар, тамун кацер, чакъалар, енотар, нацIарин кацер, муьнуьгъар, сикIер, фламингояр, пеликанар, чIулав леглегар, лекьер ва хейлин маса ничхирар аквадай мумкинвал ава. Тамун мулкара авахьзавай гъвечIи вацIариз ухшар кIамарани вирера куьтуьмри, форелри, усачри, рыбецри, воблади, сазанди, санлай къачурла, 60-дав агакьна жуьреба-жуьре жинсерин балугъри сирнавзава. Абурукай гзафбур михьиз квахьунин хаталувилик ква. Гьавиляй тама балугъар кьунин жигьетдай тайин тир сергьятар ава. Балугъар кьунин, гъуьрч авунин жигьетдай тайинарнавай къадагъайрикайни ихтияррикай «Самурский» паркунин администрациядивай чириз жеда.

Чкадин агьалийрин гафаралди, Самурдин тамукай авай виридалайни еке хаталувал чакъалрин гьужумар я. Патарив гвай хуьрера чакъалри инсанрал вегьей дуьшуьшарни малум я, амма - тек-туьк дуьшуьшра.

КIеледин чарчар

СтIал Сулейманан райондин фадлай гадарнавай хуьрерин сиягьда гьатнавай КIелейрин хуьруьн патав гвай тамун мулкара авай чарчар гзафбуруз малум туш. Генани керчекдиз лагьайтIа, адакай шикилчийриз, блогерриз, туристриз тахминан 3-5 йис идалай вилик хабар хьана.

Чарчардиз килигун патал бегьем къайдадик квачир, тунар-лекъвер гзаф гьалтзавай тамун рекьяй фена кIанзава. Гьар гьи машиндивай хьайитIани, и рекьяй физ жедач: «Нива», «УАЗ», «Джип» маркайрин ва кьакьан маса машинар и рекьиз хъсан я. Марфар къвайи чIавуз аниз физ лап четин жеда.

КIеледин чарчардал фидай са шумуд рехъ ава: Кьурагь райондин КIирийрин хуьряй, СтIал Сулейманан райондин КIахцугърин хуьряй ва Гачалхуьр, Цмур хуьрер галай патахъай. Чун аниз алатай йисуз июлдин вацра КIирийрин хуьряй яна фена. Тахминан сятда, сятни зура атIуз жедай рекье Кьурагь райондин Сарагрин, Ругунрин хуьрер, Макьарин вир, СтIал Сулейманан райондин гадарнавайбурук акатзавай Макьарин хуьр, КIири Бубадин булах, МеркIидин дагьар гьалтзава. Тамун рехъ акьван иердиз аквазва хьи, инсандиз вич даим къацу, жуьреба-жуьре жинсерин тарар экъечIзавай кьилдин алемдиз акъатайди хьиз жезва. Гатун вахтунда рекьин къерехра авай чIурарин мулкарай атирлу некьиярни кIватIиз жеда.

Эгер са шумуд йис идалай вилик КIелейрин хуьре касни яшамиш жезвачиртIа, чи йикъара чпин чIехи бубайрин бинейрал сад-кьве касди кIвалер эхцигнава, гатун вахтунда ина куьнуьчивилел, малдарвилел машгъул жезва.

Интернетда авай спутникдин картада КIеледин чарчарар Макьарин вацIал алаз къалурнава. Эхь, чарчарар сад ваъ, кьвед ава: гъвечIидини чIехиди. Чун рахазвай чIехи чарчардин кьакьанвилел саки 40 метр ала. Гатфарихъай ва гатун эвел кьилерай вацIа яд гзаф авай чIавуз чарчар иллаки иердиз, гьайбатлудаказ аквада. Региондин метлеб авай «Касумкентский» заказникдик акатзавай тамара чуьнуьх хьанвай чарчардин патав фин патал вацI авахьзавай дагьардиз эвичIна кIанзава. Са ни ятIани, иниз къвезвай инсанриз регьят хьурай лагьана, дагьардиз эвичIзавай рекье ракьун тIваларикай гурар авунва. Гатун вахтунда чарчардин патав чуьхуьнагар авуртIани жеда, марфар тIимил къвазвай йисара вацIа авай яд лап михьи жезва. Авайвал лагьайтIа, яд къайиди я, масакIа хьунни мумкин туш - къалин тамун сериндик квай чарчардин яд чими жедач эхир!

Туристар патал къейд ийин хьи, чарчардал фидай фикир авайбуру и чка хъсандиз­ чизвай кас жагъурна кIанда. Интернетда авай картадин куьмекдалди сифте яз физвайбурун рехъ алатун мумкин я. Телефондин алакъадикай рахайтIа, бязи чкайра ала­къа жезва, бязи чкайра михьиз квахьзава­. Кьиблепатан Дагъустанда кIвалахзавай бя­зи блогерри туристар патал иниз махсус­ маршрутар кардик кутунва. Абурухъ галаз интернетдин куьмекдалди алакъадиз экъе­чIиз жеда.

Чун чарчардал фейи чIавуз тамун къужахда авай адан кьилихъ галай кIунтIал йиф акъуддай фикирдал атана. Гатун вахт тиртIани, йифиз ина ветIер эсиллагь авачир. Юкъуз чими хьайитIани, йифиз гьава рекъизва, гьавиляй йиф акъуддай фикир авайбуру чими парталарни кьуна кIанда. Гьар йикъан вири къайгъуйривай къерех хьана, мичIи йифиз, тамун юкьва цIайни хъувуна, чаяр хъваз, яргъалди ихтилатар ийиз амукьна чун. Са ничхирни, са вагьшини акунач, гьалтнач. Экуьнин капI авурдалай кьулухъ чун ширин ахварал фена…

Шалбуз дагъ

Кьиблепатан Дагъустандиз мугьман жезвай туристрин рикI алай чкайрикай сад Шалбуз дагъ я. Дербентдай Ахцегьиз фидай рекье Докъузпара райондин мулкара гьалтзавай и дагъ яргъарайни хкатна аквазва.

Шалбуз дагъдиз йисан гьи вахтунда хьайитIани физ жеда, амма виридалайни хъсан ара гад ва зулун эвел кьилер я. Докъузпара райондин Мискискарин хуьруьз кьван машиндаваз физ жезва. Эгер къвалар авачир югъ яз хьайитIа, кьакьан жуьредин машиндаваз дагъдиз хкаж жедай рекье гьалтзавай Сулейманан пIир лугьудай чкадал кьван фидай мумкинвал ава. Эгер Кьиблепатан Дагъустандин кьакьан кукIушрикай сад тир, вичел 4142 метр алай Шалбуз дагъдин акунрикай, тIебиатдин гуьзелвилерикай тухдалди лезет къачуз кIан­заватIа, и кардиз 2-3 югъ чара авун хъсан я. Йиф Мискискарин хуьре, Ахцегьа авай мугьманханайра, я тахьайтIа, дагъдин къужахда алачухдик акъудиз жеда.

Туристар патал итижлу вуч гьалтзава Шалбуз дагъда? Сад лагьайди, гьамга хьтин михьи къайи яд авай вир. Дагъдин ценер, кукIушар мукьвал-мукьвал цифедин есирда жезва, гьавиляй, са кьадар кьакьандиз хкаж хьайила, инсандиз вич гуя цифедин винел алайди хьиз жезва, инай Кьиблепатан Дагъус­тандин хуьрер капал алайбур хьиз аквазва. Шалбуздагъда, са кьадар чкадиз хкаж хьайила, къванер, синер яру, хъипи, ал рангар алайбур хьиз аквазва. Гьавиляй гзаф туристри, блогерри инаг Марс планетадив гекъигзава. Йифен вахтунда гъетери кьунвай цавуз килигун иниз къвезвай гзафбурун мурад я. Шалбуз дагъдин кукIушдал гьар нивай хьайитIани хкаж жедач, и кар кьилиз акъудун патал гьазурвал ва альпинистдин алатар герек жеда.

Шалбуз дагъ Азербайжандихъ галаз авай сергьятдиз мукьва ава, гьавиляй Дагъустандин ФСБ-дин сергьят­рин управленидай мах­сус пропуск къачуна кIанзава. Дагъ милли «Самурский» парку­ник акатзава ва аниз физвай гьар са касди­ 250 манат пул гана кIан­зава. Жував паспорт хьун герек я, копияр кьабулзавач.

Йифиз кьакьанда гьава рекъизва, гьавиляй дагъдиз хкаж жезвай гьар сада чими парталар кьуна кIан­да. Рекье гьалтзавай мискIиндин патав лагерь кардик ква. Ана йиф гьакъисуз акъудиз жезва. Чкадал мес, яргъан, хъуьцуьган чара ийизва, гьатта чайни гузва. Шалбуз дагъдиз физ кIанзавайбурувай виликамаз интернетдин куьмекдалди Кьиблепатан Дагъустанда кIвалахзавай туроператоррихъ галаз меслятар ийиз жеда. Туристар патал и дагъда сиягьатар тешкилзавайбурун арада чкадин блогерарни ава.

Къуруш

Докъузпара райондин Къурушар Дагъус­танда туристрин рикI алай хуьрерикай сад я. Гаф кватай чкадал къейд ийин хьи, къурушвияр 1950-йисара­ Хасавюрт райондин мул­карал куьч хьана, ана ЦIийи Къуруш тIвар алай хуьр арадал гъана. Бубайрин бинейрал аламукьай хуьруьнвияр себеб яз къе Европада виридалайни кьакьанда (гьуьлуьн дережадилай 2560 метр­да) инсанар яшамиш жезвай чка яз гьисабзавай Къурушрин хуьрел чан алама.

Къурушдал машиндин рехъ ава. Амма хъуьтIуьн вахтунда и рехъ мукьвал-мукьвал къайдадикай хкатзава, улакьрин алакъа авачиз амукьзава. Хуьр Азербайжандихъ галаз авай сергьятдиз мукьва экIя хьанвайвиляй аниз фин патал Дагъустандин ФСБ-дин сергьятрин управленидай махсус пропуск къачун герек я.

Хуьруьз атай касдиз сифте яз аквазвайди тарар-тамар авачир ачух чуьллерни кьакьан синер, дагълар я. Гьар йисуз альпинизмдай чемпионат кьиле физвай Яру дагъдин ценерив гвай и хуьре хъуьтIер кIевибур жезва. Пичина кузвай кьилин затI купIар я. Газ авач, амма хуьр «вили ялавралди» таъминарунин месэла Докъузпара райондин администрацияди къара­гъар­зава.

1886-йисан переписдин делилралди, хуьре саки 5 агъзурдав агакьна инсанар яшамиш жезвай. Чкадин агьалийри хуьзвай куьлуь карч алай гьайванрин кьадар 70 агъзурдав агакьзавай. Къурушвияр халис малдарар, хипехъанар я. Эхиримжи йисара куьнуьчивилел машгъул жезвайбурни ава. Чкадин агьалийри чпин салара жуьреба-жуьре майваяр цазва, картуфар иллаки хъсандиз экъечIзава.

Хуьре мобильный алакъа кардик ква. Ина гьакIни мектеб, меценат Мамед Абасован такьатрихъ эцигнавай спортзал, кьве туьквен, адми­нистрациядин идара ава. Хуьряй Базардуьзуь, Шалбуз дагъ ва Яру дагъ акьван иердиз аквазва хьи, абурун ши­килар ягъиз, Къу­рушдал гьар йисуз вишералди блогерарни шикилчияр мугьман жезва. Мадни чкадин тIебиатда турист­рин фи­кир желбзавай­ чка Чадавур (Чараур)­ тIвар алай чарчар я. Адан кьакьанвилел саки 250 метр ала, ам Да­гъус­танда виридалай­ни кьа­­кьанди яз гьисаб­зава­. Россиядин чарчаррин арада, кьакьанвилел гьалтайла, Чадавурди 4-чка кьазва.

Чкадин агьалияр мугьманрал рикI алай дагъвияр я. Иниз къвезвай гзаф кьадар турис­тар абурун кIвалера амукьзава, лезги хуьрекрин, михьи некIедин суьрсетрин дад аквазва. Къурушдал тарихдиз, дагъвийрин яшайишдин кьетIенвилериз, медениятдиз талукь гъвечIи музейни кардик ква. Къурушдал фидайла, гьич тахьайтIа, кьвед-пуд югъ фикирда кьуртIа ва сиягьат итижлуди хьун патал белед (гид) хкягъайтIа хъсан я.

Гутумар

Гутумар  Ахцегь  райондин  дагълух  хуьр я. ЭкIя хьанвай чка, кIвалерин архитектура. Дар куьчеяр, тарихдин метлеб авай имаратар, мугьманперес жемят – и ва са жерге маса ерийри иниз туристар желбзава. Ам гьуьлуьн дережадилай саки 2200 метрдин кьакьанда, физ четин тир де­редин кIане ава. Виняй килигайла, Гутумар, Фияр, Хинер ва маса хуьрер хьиз, дагъдин ценерив авунвай лекьрен муказ ухшар я.

Гутумрин хуьруьз машиндин рехъ ава. Туристар иниз асул гьисабдай Кьиблепатан Дагъустандай тир блогерри, шикилчийри тухузва. Бязибур чеб-чпиз физва. Хуьре туристар кьабулзавай кIвалер ава. Абуруз лезги милли хуьрекар гузва, чкадин агьалийри хуьруьн тарихдикай, жемятдин сенят­карвилерикай ихтилатарзава. 2026-йисан делилралди, ина 170 кас яшамиш жезва. Гутума мектеб, клуб, ктабхана, ФАП, хуьруьн администрациядин идара ава.

Гутумрин чарчар Дагъустанда виридалайни иербурукай сад яз гьисабзава. Адан кьакьанвилел тахминан 30 метр ала. Ам чкадин агьалийри хъвазвай цин чешме я. Белки, гьавиляй адаз чкадин агьалийри «уьмуьрдин цIар» лугьузва.

Къиблепатан Дагъустандин чи гуьзел ерийра килигуниз, кьил чIугуниз лайихлу чкаяр мадни гзаф ава.

И макъаладихъ галай шикилрин куь­мекдалди, «SilicaAR» приложение кутуна, Кьиблепатан Дагъустандин туристар гзаф физвай иер чкайриз килигиз жеда. ТIвар кьунвай приложение андроид телефонра – «Плеймаркет»-дин, айфонра «App Store»-дин куьмекдалди кардик кутаз жеда.

Агьмед  Магьмудов