Лезги чIал чирзавай урус муаллим
Ахцегьрин машгьур музей къадим девиррилай инихъ чи халкьдин яшайишдиз, милли тарихдизни медениятдиз талукь месэлайрин, итижлу экспозицийринни экспонатрин хазина я. Кар чидай гзафбур аниз тарихдик шерик жез, муаллимар аяларни гваз экскурсийриз къвезва. ДатIана туристар ава. Гагь-гагь музейдин залра илимдин ахтармишунрал машгъул алимарни пешекарар аквада. И сеферда чаз ана урус муаллимдихъ галаз суьгьбетдай мумкинвал хьана.
Къуллугъдин рекьяй нубатдин сеферда аниз фейила, музейдин директор, РД-дин культурадин лайихлу работник Агьмед Дагъларова «Таниш хьукь, ваз итижлу жеда, лезги чIал чирзавай урус муаллим – Николай Фёдорович Прокопов» – лагьана, зун адахъ галаз танишарна. Сифте урусдал, ахпа лезги чIалал хваш-беш авуна, чир хьайивал, ам, М.В. Ломоносован тIварцIихъ галай МГУ-дин механикадин факультет акьалтIарна, Москвадин областдин Химки шегьердин 15-нумрадин лицейда математикадин тарсар гузвай кьилин категориядин муаллим я.
– Сиягьатчивал, чIалар чирун лицейда зи пешекарвилин везифайрик акатзавачтIани, рикI алай машгъулатар я, – суьгьбетзава мугьманди. – Тарсарилай къеце кIвалахра-кружокра за жуван машгъулатрал ученикар желбзава, абуруз бегенмиш я. Гьар йисуз гатун рухсатрин вахтунда, мумкинвилериз килигна, зун чи чIехи уьлкведин регионриз физва, гьар жуьре халкьарин ацукьун-къарагъунихъ, адетрихъ галаз таниш жезва. И сеферда кьисметди Россиядин Федерациядин виридалайни кьиблепатан дагълух шегьер – форпост Ахцегьиз акъуднава.
– Чи пата гьи чкайра хьана ва гьихьтин таъсир-эсер авуна ваз чи дагълух гьакъикъатди? – хабар кьуна за.
– Сифте нубатда Ахцегьрихъ галаз таниш хьана. Ахпа Чеперин хуьруьз хкаж хьана, Цуругъиз ва Цуругърин чарчаррал, гадарнавай Грарин хуьруьз фена. Фикирдик фидай чкаяр пара ква. Ахцегь районда зун са гьафтеда амукьда. Гьа и ва патав гвай культурадинни искусстводин музейда кIвалахда, кимерал инсанрихъ галаз суьгьбетарда. Дагълух гуьзел тIебиатдин, девлетлу, къадим тарихдинни культурадин, савадлу, медени инсанрин и чкадихъ туризм патал хъсан гележег ава. Гзафни-гзаф куь таъсирна лагьайтIа, дагълух гурлу вацIарини контраст рельефдин кьакьан, такабурлу дагълари. Адалай гъейри, ингье и музейди, ХIХ асирдин урус къеледи, кудай дарман ятарин гьамамри, ял ядай къулай шартIар яратмишнавай санаторийри, суперинтенсивный багълари. Кьилди къачуртIа, пара масанрив гекъигайла, Ахцегьар михьи я: гьар экуьнахъ фад ЖКХ-дин фялейри зирзибилрин ящикар михьзава, рекьериз машиндай яд язава.
Чеперин хуьре зун дагъдин тик чкайра бубайри техил цун, фу тIуьн патал пер-кацадалди атIанвай террасайрин никIери гьейранарна, вучиз лагьайтIа, алай вахтунда ахьтин залан зегьмет фикирдиз гъиз четин я. Хьайи чкайра мугьманперес дагъвийри зун чкадин милли тIуьнралди къунагъламишна: хьран таза фуни ниси, къатух, афарар, алуга, хинкIар, шашлык, гьалва, дагъдин дарман векьерин чайдихъ галаз вирт ва маса няметар дадмишиз туна.
– Николай Фёдорович, аквазвайвал, вун лезги чIалан гъавурда акьазва, тIимил-шимил раханни ийизва. Гьатта чкадинбуру, гьайиф хьи, чпин дидед чIалаз гьуьрмет тийизвайла, ам рикIелай алудзавайла, вуна ви хушуналди лезги чIалаз итиж авунин сир вуч я?
– Урус чIалан векил ва муаллим яз, лугьун: жуван хайи дидед чIал кваз такьун, адал рахун тавун, веледризни хтулриз чир тавун – им, лап хъуьтуьлдиз лагьайтIа, инсандин савадсузвал, меденисузвал я. ЧIал халкьдин кьилин лишан-атрибут яз, ам халкь хуьнин бине я. Им сад. Кьвед лагьайди, «инсандиз гьикьван чIалар чидатIа, гьакьван адак инсанвал ква» лугьудай фикир ава. Заз, хъсан-пис, ингилис, немс, испан чIалар чида. Гила Кавказдин чIалариз дикъет гузва. Кавказдин чIалар, гьакI лезги чIални – ибур эргативный, яни актив падеждин строй авай грамматикадин итижлубур я.
Лезги чIал гьикI рикIел атана лагьайтIа, яшамиш жезвай чкада заз лезги къуншияр, танишар ава. Интернетдин къурулушда лезги чIал, культура хъсандиз пропаганда ийизвайбур ава. И мукьвара сагъламвилин патахъай «проблемаяр» аваз, зун Химкидин райбольницадиз аватайла, ана дагъустанви хирургар тир Муса Казбеговича, Мегьамедалиди (бубад тIвар рикIел аламач) кIвачел ахкьалдарна. Вини дережадин пешекарар тир абур пара кьадар сагърай!
Эхирдай къейд ийин, савадлу, медени гьар са касдин буржи вичин чIал чирун я. Ахпа маса халкьарин чIаларизни итиж ийиз хьайитIа, хъсан я. Вучиз лагьайтIа, адан чирвилерни кьатIунар гегьенш ва Россия хьтин гзаф халкьаринни чIаларин уьлкведа инсанрин арадин гьуьрмет, дуствилин алакъаяр мягькем жеда.
– Лезги халкьдин культурадиз, чIалаз итиж ийизвай, чаз жуван чIал хуьнин гьакъиндай хъсан тарс гузвай вун пара сагърай! За адаз, лезги чIал чириз куьмекун яз, М.М. Гьажиеван «Русско-лезгинский» словарь пишкешна.
Дашдемир ШЕРИФАЛИЕВ