Алай йисан 8-майдиз Махач­къалада СтIал Сулейманан тIва­рунихъ галай багъда бажарагълу­ композитор, РСФСР-дин харусе­нятрин лайихлу векил Наби Садикьович Дагироваз гуьмбет ачу­хуниз­ талукьарнавай мярекат кьиле фена. Идакай республикадин са кьадар СМИ-ри гьам интернетдин сергьятра, гьамни теле­виденидай хабар гана. Интернетда халкь и вакъиадикай хабардар авур са бязи сайтра кхьенвай­ гафар кIелай чIавуз зун тажуб хьана. Кьилди къа­­чуртIа, интернет­дин МИРМОЛ.РУ сайтди вичин чина ихьтин гафар кхьизва: «Махачкъаладин СтIал Сулейманан­ тIварунихъ галай багъда пеше­кар милли макьаматдин бине­ эцигайди тир Наби Дагироваз гуьмбет ачухна». И гафар вичин сергьятра чап авуналди, винидихъ тIвар кьунвай сайтди еке гъалатIдиз рехъ ганва, гьикI лагьайтIа, Дагъустандин пешекар­ макьаматдин бине эцигайди Готфрид Алиевич Гьасанов тирди­ къенин юкъуз макьаматдикай са тIимил хьайитIани хабар авай гьар са касдиз малум я. Эгер акI туширтIа, бажарагълу музыковед­ Манашир Абрамович Якьубова­ гьеле 1980-йисуз Махачкъалада­ чапдай акъатай вичин ктабдиз «Да­гъустандин макьаматдин буба» тIвар гудачир. Идалайни алава яз, республикада пешекар макьаматдин бине кутурди Гьасанов­ тирдан гьакъиндай газетринни журналрин чинра жуьреба-жуьре йисара чапдиз акъатай макъалайрини очеркри шагьидвалзава.

Идалайни гъейри, Махачкъала­ шегьердин rgvktv.ru, dagestan-news.ru сайтра Наби Дагиров Да­гъус­тандин макьаматдин тарихда­ операни балет кхьей сад лагьай­ кас я лагьана малумарнава. Кьил­ди къачуртIа, rgvktv.ru сайтди­ ви­чин­ чина икI кхьизва: «…Да­гъус­тандин макьаматдин тарихда Наби Дагирова сад лагьай опера­, симфония ва балет кхьена­. И кардалди ада республикадин макьаматдин медениятда кьетIен роль къугъвана». Гьа и гафар dagestan-news.ru сайтди вичин чинани тикрар хъийиз­ва. Гьуьрметлу кIелчийрин рикIел алама жеди, са арада Дагъустандин макьаматдин тарихда сифте опера кхьейди Ширвани Чалаев, балетдин авторни Мурад Кажлаев я лугьудай ихтилатарни хьайи­ди я. И цIарарин авторди адан патахъай «Гьасанов яни, Кажлаев?»­ («Лезги­ газет», 2024-йисан 25-апрель, № 16) ва «Эхир мус хьуй?» («Лезги­ газет», 2026-йисан 5-март, № 8) макъа­ла­яр кхьенай. Гила лагьайтIа, и кьве эсердинни сифтегьан автор­вал На­би Дагирован кIвачихъ ягъиз­ алахъ­­нава. Инал зун винидихъ­ тIва­­рар кьунвай жанрайрин эсеррикай садни сифте яз Дагирова­ кхьин тавунвайди субутариз алахъ­да.

Операдикайни балетдикай зун гегьеншдаказ рахадач, вучиз ла­гьайтIа, абурун гьакъиндай за винидихъ тIварар кьунвай макъалай­ра жуван гаф лагьанва ва инал а гафар кьвед лагьай сеферда тик­рар хъувунин, заз чиз, лазимвал авач. Абурун патахъай герек атай гьар садавай багъри газетдин винидихъ тIварар кьунвай нумрайрикай менфят къачуз жеда. И жанрайрин патахъай эгер куьрел­ди ихтилат авуртIа, Наби Садикьо­вича «Айгъази» тIвар алай вичин­ сифтегьан опера 1952-йисуз кхьена, Гьасанован «Хочбар» ла­гьай­тIа, 1937-йисуз теснифнава. Эгер чун Дагирован теснифатда сад лагьайди тир «Парту Патима» балетдикай рахайтIа, ам композиторди 1994-йисуз теснифна, Гьасано­ван­ «Къарачач» балетдиз гьеле 1945-йисуз экуь дуьнья акуна. И делилар фикирда кьуртIа, Дагирован винидихъ тIварар кьунвай эсерар гьич са жуьредани чи рес­публикадин макьаматдин тарихда сад лагьайбур жезвач.

Гила чун, гьуьрметлу газет кIел­­­завайбур, симфониядал къвен.­ И эсердин жанрдани Даги­ро­­ваз­ чавай, гьикьван рикIиз кIан хьайитIа­ни, сад лагьай чка гуз жедач ва и кардиз вичин себебарни авачиз туш. Амма и кардикай рахадалди­ заз, гьуьрметлу кIелчияр симфонияди, макьаматдин кьилдин жуьре яз, вичин асул бине гьи­най къа­чунватIа, танишариз кIан­­зава. Сим­фония оркестрдин макьаматдин кьилдин жуьрейрикай сад яз тахминан 1730-йисуз арадиз атана. А вахтунда операдиз оркестр­дин гьахьун, Италиядин жуьредин пуд паюникай ибарат увертюра бинеда кьуна, кьилдин эсердин жуьредиз элкъвена. «Симфония» гаф, грек чIалай таржума авурла, «сесерин дуьзгуьнвал» я. Бароккодин девирда симфония чпе кьвед ва я пуд сес сад-садак акахьна арадиз атанвай са акьван еке тушир макьаматдин пьесайриз лугьузвай. Сад лагьай симфонияр га­фар галачир операйриз ухшар тир: сегьнедал чеб чпихъ галаз ма­­кьа­мат­дин куьмекдалди алакъа­да авай ксар пайда жезвай.

Дуьньядин макьаматдин тарихда сифте симфониядин автор­ вичин къелемдикай и жуьредин 70 эсер хкатнавай Италиядин ком­позитор Джованни Баттиста Саммартини (1700-1775) яз гьисабза­ва. Эгер чун Урусатдин макьаматдикай рахайтIа, аниз симфония сифте яз Дмитрий Степа­но­вич Бортнянскийди (1751-1825) гъана­. Ада вичин «Концертдин­ симфония» тIвар алай эсер 1790-йисуз теснифна. Гила чун, гьуьр­метлу газет кIелзавайбур, чи республика­диз хквен ва, макьа­матдин тарихдин чинриз вил вегьена­, дагъларин уьлкведа сифте­гьан симфониядин автор вуж ятIа тайинариз алахъин. Эгер чун rgvktv.ru сайтда гьатнавай делилриз ки­лигайтIа, Дагъустанда симфония­ сифте яз 1968-йисуз пайда хьана, ам респуб­ликадин макьамат­диз гъайиди Наби Дагиров я. Эгер и гафар инкарзавай делилар авачиртIа, чна, чи сивер гъалуналди цвана, гьич са гафни­ лугьудачир. А делилриз килигна хьуй Дагъустандин композиторри­кай симфония сифте яз арадиз гъайиди Сергей Артемьевич Агъа­бабов тирди чаз якъиндиз аквазва. И кардин­ патахъай Манашир Якьубова 1966-йисуз Моск­вада чапдай акъатай «Сергей Агъабабов»­ ктабдин 98-99-чинра кхьизва: «Ком­позиторди (Сергей Агъа­ба­бова – Э.А.) акьалтIар тавунвай виридалай еке ва кар алайди­ тир эсер адан симфония я. Ам теснифунив Агъабабов гьеле 1956-йисуз эгечIнай ва консер­ваторияда кIелзавай эхиримжи йисуз адан пуд пай кхьена куьтягьнавай ва эсердин эхирдин са шумуд фикир (набросок) кхьенвай… Гьайиф хьи, бедбахтвилин­ дуьшуьшдик рагьметдиз финихъ­ галаз алакъалу яз, компози­тор­ а эсер акьалтIариз агакьнач»­. Бажарагъ­лу музыковеддин­ ктаб­дай­ къачунвай и цIарари чи рес­публикада сифтегьан симфо­ния­дин автор Наби Садикьович­ туширди мад сеферда тестикьарзава. Гагь-гагь заз алай вахтунин­ «кьетIен бажарагъ» авай ва чеб югъ-къан­давай, марфадилай гуьгъуьниз къар­­никъузар хьиз, чи арайра пайда жезвай «бязи музы­коведривай» «эсер макьаматда­ сад лагьайди хьун патал, ам та­мамдиз акьалтIарна, сад­ра хьайитIани сегьнедал акъудун­ лазим шартI я» лугьудай гафарни ван къвезва. Зун, гьелбетда, и гафарихъ галаз рази туш. АкI хьайитIа, Готфрид Гьасанован «Къарачач» балет ам теснифай 1945-йисалай инихъ гьич садрани тамамдиз сегьнедилай къалурнавач (эгер чна 1945-йисуз сегьнедал эцигай ва къалурунин тегьер автордиз вичиз хуш тахьай адан са бязи чIукар гьисаб тавуртIа), амма и эсер милли макьаматдин тарихда сад лагьай балет яз гьатнава ва а кIвалах инкар ийиз хьун намумкин я. Идалайни алава яз, Гьасанова 1937-йисуз тесни­фай «Хочбар» опера сегьнедал анжах­ 61 йисалай­, 1998-йисуз, эцигнай.­ Милли­ макьаматдин­ тарихди гьамни и жуьредин сад лагьай эсер тирди гьеле фадлай­ субутнава. Амма эгер идални рази туштIа, ша чна маса чешмедиз вил вегьен. За винидихъ тIвар кьунвай Манашир Якьубова 1969-йисуз Махачкъалада чапдай акъатай «Ширвани Чалаев» ктабдин 9-чина кхьизва: «Ширвани Чалае­ван теснифатда, фикирдиз бегьем­ тир, адетдинди тушир композицияда еке форма авай эсер композиторди вичин винел 1964-1966-йисара кIвалахай Симфония я. И эсер милли макьаматда малум тир симфонийрикай тамамдиз акьалтIарнавай ва композитордин­ вичин теснифатда сад лагьайди я».

Винидихъ къалурнавай чешмейра авай делилриз вил вегьейла, чаз тарихда Наби Дагировал къведалди симфония милли макьаматдиз кьилдин жуьре яз кьве композиторди гъанвайди аквазва. Наби Садикьовичан эсер сад лагьайди я лугьуз тестикьарзавайбурун и гафар Сергей Агъабабовани Ширвани Чалаева чпин вахтунда чIугур зегьмет кваз такьун я жал?

Макъаладин эхирдай заз и цIа­рарин авторди къарагъарнавай месэладин патахъай «Лезги газетдин» 2026-йисан 21-майдиз акъа­тай 19-нумрада чап авур «Дуьшуьшдай яни, кьасухдай?» макъа­ла кхьей тарихчи Ханжан Къурбановаз рикIин сидкьидай сагърай лугьуз кIанзава.

Гьуьрметлу дустар! Ша чна, гьеле фадлай тарихда гьатна, тес­тикь хьанвай рекъемар гужуналди дегишарзавайбуруз маний­вал­ гуз алахъин ва и кардалди чи къвезмай несилрал дуьз делилрин чкадал къундармаяр агакь тийидайвал ийин. И кардай чаз абуру сагърай лугьуда.

Эдуард  Ашурагъаев